سعید پیران

شیخ سعید
Şêx Seîd
شیخ سعید در سال ۱۹۲۵
نام هنگام تولدسعید قاسم
زادهٔح. 1865
خِنس یا پالو، امپراتوری عثمانی
درگذشت۲۹ ژوئن ۱۹۲۵ (۶۰ سال)
دیاربکر، ترکیه
علت مرگدار زدن
شناخته‌شده
برای		انقلابی سیاسی، حمایت از شریعت و رهبر معنوی نخستین شورش بزرگ کردها پس از تأسیس جمهوری ترکیه
والدین
  • شیخ محمود فوزی (پدر)
  • گوله خانم (مادر)
رهبر شورشی
وفاداریآزادی – انجمن قیام کردستان
شاخه نظامیگردان آزادی
درجهرهبر مذهبی
جنگ‌ها/عملیات‌هاشورش شیخ سعید

شیخ سعید پیران (به کردی کرمانجی: Şêx Seîd; حدود ۱۸۶۵ – ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵) یک رهبر مذهبی مردم زازا، از شیوخ برجستهٔ نقشبندیه و رهبر شورش شیخ سعید بود.[۱][۲][۳]

او حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای بانفوذ از طریقت نقشبندیه زاده شد، جایی که پدربزرگش یکی از شیخ‌های بانفوذ بود.[۴] شیخ سعید علوم دینی را در مدرسهٔ پدرش، شیخ محمود فوزی، و نیز نزد چندین عالم اسلامی در منطقه فراگرفت.[۵] سپس در خانقاهی که پدربزرگش شیخ علی بنیان نهاده بود، فعالیت کرد.[۴] پدربزرگش رهبر محترم جامعهٔ دینی بود و آرامگاهش زیارتگاه هزاران نفر به‌شمار می‌رفت. پس از درگذشت پدرش، شیخ محمود، او ریاست جامعهٔ دینی را برعهده گرفت. در سال ۱۹۰۷ به استان‌های شرقی همسایه سفر کرد و با افسران سواره‌نظام حمیدیه ارتباط برقرار نمود.[۴]

زندگی اولیه

شیخ سعید حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای زازایی و سنی زاده شد.[۶][۷][۸][۹][۱۰] پدرش شیخ محمود فوزی و مادرش گوله خانم نام داشتند. پس از تحصیل در چندین مدرسهٔ دینی در پالو، الازیغ، دیاربکر و موش، پس از مرگ پدرش به رهبری نقشبندیه رسید.[۱۰] شیخ سعید افزون بر زازاکی، به کرمانجی، ترکی استانبولی، عربی و فارسی نیز تسلط داشت.[۱۱] پس از مهاجرت پدرش از پالو به خِنس، او نیز در آنجا ساکن شد.[۹] در جریان جنگ جهانی اول، به دلیل جنگ ارمنستان و ترکیه و پیشروی امپراتوری روسیه به منطقه آناتولی شرقی مجبور شد به ناحیهٔ دجله برود و پس از جنگ در خِنس ساکن شد.[۱۲]

شیخ سعید با آمینه خانم ازدواج کرد.[۱۳] آمینه خانم در مهاجرت خانواده از خِنس به دجله به دلیل جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) بیمار شد و درگذشت.[۱۳] پس از مرگ همسر نخستش، شیخ سعید با فاطمه خانم، خواهر خالد بیگ جبران، یکی از رهبران سواره‌نظام حمیدیه، ازدواج کرد.[۱۴] گولو خانم، دیگر خواهر خالد بیگ، با سرگرد قاسم آتاچ ازدواج کرده بود که پس از سرکوب شورش به خیانت علیه شیخ سعید متهم شد.[۱۵]

شیخ سعید با فاطمه خانم صاحب ده فرزند شد، پنج پسر و پنج دختر. نوه‌اش، علی رضا افندی، در سال ۱۹۷۳ به عنوان نمایندهٔ مستقل از ارزروم وارد مجلس ملی کبیر ترکیه شد.[۱۶]

انجمن آزادی کردستان

خالد بیگ جبران، بنیان‌گذار سازمان «آزادی»

فرقه آزادی که رسماً «انجمن آزادی کردها» و سپس «انجمن استقلال کردها» نامیده شد،[۱۷] یک سازمان مخفی کردی بود که در پی استقلال کردستان در همهٔ بخش‌ها بود.[۱۸] دربارهٔ تاریخ بنیان‌گذاری آزادی روایت‌های گوناگونی هست، از جمله ۱۹۲۱، ۱۹۲۲ و ۱۹۲۳.[۱۹]

در سال ۱۹۲۳، یوسف ضیا بیگ از شیخ سعید خواست به سازمان مخفی کردها، یعنی آزادی، بپیوندد.[۲۰] او پس از آن‌که ضیا بیگ و خالد بیگ جبران همراه ۲۱ عضو دیگر به گزارش یوروک‌ها دستگیر شدند، به رهبری آزادی رسید.[۲۱]

در نخستین کنگرهٔ عمومی آزادی در سال ۱۹۲۴، که چند فرمانده از سواره‌نظام حمیدیه و نیز شیخ سعید در آن شرکت داشتند، تصمیم گرفته شد که کردها علیه کمالیسم سکولار ترکیه نوپا شورش کنند.[۲۲] آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد[۲۳] که در فوریهٔ ۱۹۲۵ در دجله آغاز شد و به‌زودی تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت.[۲۴]

شورش

نقشهٔ گسترش شورش به رهبری شیخ سعید پیران در اوایل ۱۹۲۵

پیش از شورش شیخ سعید، پاشاهای برجستهٔ جنگ استقلال ترکیه از سیاست ضدمذهبی و خودکامهٔ دولت مصطفی کمال آتاترک نگران بودند و به همین دلیل در ۱۷ نوامبر ۱۹۲۴، فرقه ترقی‌پرور جمهوری‌خواه (TCF)، نخستین حزب مخالف در تاریخ جمهوری، تأسیس شد.[۲۵] اجماع کلی وجود داشت که اقدامات آتاترک علیه دین است. در اساسنامهٔ حزب به رهبری کاظم کارابکیر آمده بود: «این حزب سیاسی به باورها و اندیشه‌های دینی احترام می‌گذارد.» یکی از مسئولان حزب، فتحی بیگ، گفت: «اعضای TCF مذهبی‌اند. CHF با دین درافتاده است، ما دین را نجات خواهیم داد و از آن پاسداری خواهیم کرد.»[۲۶]

دو هفته پیش از واقعهٔ شیخ سعید، در اواخر ژانویهٔ ۱۹۲۵، ضیاءالدین افندی نمایندهٔ TCF از ارزروم در مجلس ملی کبیر ترکیه با انتقاد شدید از اقدامات حزب حاکم CHF گفت که «نوسازی» موجب رواج «عیش و نوش» (مستی)، افزایش روسپی‌گری، از دست‌رفتن عفت زنان مسلمان و از همه مهم‌تر بی‌اعتنایی و بی‌حرمتی به آداب دینی شده است.[۲۷] نیروهای آزادی به رهبری خالد بیگ جبران[۱۹] عمدتاً متشکل از اعضای پیشین سواره‌نظام حمیدیه در دوران عثمانی بودند، یک تشکیلات قبیله‌ای شبه‌نظامی کردی که در زمان سلطان عبدالحمید دوم برای مقابله با ارمنی‌ها و گاه برای مهار علویان شکل گرفت. به روایت شماری از تاریخ‌نگاران، علت اصلی بروز شورش، نارضایتی اقشار گوناگون جامعهٔ ترکیه از الغای خلافت عثمانی به دست مجلس ملی کبیر ترکیه در ۳ مارس ۱۹۲۴ بود. بر پایهٔ گزارش‌های اطلاعاتی بریتانیا، افسران آزادی ۱۱ شکایت اساسی داشتند.[۲۸] افزون برخواسته‌های فرهنگی کردی و شکایت از بدرفتاری ترک‌ها، در این فهرست بیم از اخراج دسته‌جمعی کردها از کشور نیز آمده بود. همچنین ناراحتی از این‌که نام کردستان در نقشه‌ها نیامده، محدودیت‌ها بر آموزش کردی کرمانجی، و اعتراض به بهره‌کشی اقتصادی ترک‌ها از مناطق کردنشین به زیان کردها ذکر شده بود.[۲۸] این شورش با قیام کوچک‌تر و ناموفق‌تر شورش بیت‌الشباب در سپتامبر ۱۹۲۴، به رهبری جبران[۲۹] و احسان نوری پاشا به دستور ضیا یوسف بیگ عضو برجستهٔ آزادی، مقدمه‌چینی شد.[۳۰] این قیام سرکوب شد و رهبرانش جبران و ضیا یوسف بیگ دستگیر و در بدلیس محاکمهٔ نظامی شدند.[۳۱]

آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ از دجله آغاز شد و به‌سرعت تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت.[۳۲] در ۱۹۲۴، ضیا یوسف دستگیر شد. او اعتراف کرد که شیخ سعید همراه با خالد بیگ جبران، حالیت حسنانی و حاجی موسی در سازمان آزادی فعال بوده‌اند. شیخ سعید با سفر به نزد طوایف استان‌های شرقی تبلیغ می‌کرد که کمالیست‌ها و مصطفی کمال آتاترک بی‌دین‌اند، اسلام، ازدواج، عفت، ناموس و قرآن با قوانین جدید از میان خواهد رفت و بزرگان و امامان یا کشته یا تبعید خواهند شد.[۳۳][۳۴][۱۹]

شیخ سعید همهٔ مسلمانان ترکیه را به پیوستن به شورش فراخواند. قبایلی که واقعاً شرکت کردند بیشتر کُرد بودند. کردهای «خورمک» و «هرکی»، دو قبیلهٔ کرد-قزلباش، فعال‌ترین مخالفان شورش بودند که تجربهٔ رویارویی با دولت ترکیه را داشتند.[۳۵] آزادی و چند افسر عثمانی از شورش پشتیبانی کردند. رابرت اولسون با بررسی منابع گوناگون شمار شورشیان را حدود ۱۵ هزار نفر برآورد کرده است.[۳۶]

مردان خالد بیگ، شوهرخواهر شیخ سعید، گفتند که به جامعه ملل اطلاع خواهند داد که نیروی نظامی دولتی در منطقه نیست و به‌آسانی می‌توان منطقه را گرفت.[۱۹] او فتوی شورش علیه جمهوری و اصلاحات صادر کرد و نوشت جان و مال کسانی که از اصلاحات پشتیبانی کنند حلال است. او فتوا را برای بزرگان قبایل فرستاد. قبیلهٔ خورمکی در وارتو اعلام کرد که از قیام پیروی نمی‌کنند زیرا طرفدار دولت‌اند. هنگامی که از شیخ سعید برای ادای شهادت در دادگاه نظامی بدلیس دعوت شد، به سبب کهولت و بیماری نرفت و شهادتش در خِنس گرفته شد.[۲۸] پس از حدود یک ماه رفت‌وآمد در مناطق دیاربکر، بینگول، ارگانی و گنچ، در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵ در خانهٔ برادرش در دجله مستقر شد. شورش به‌طور زودهنگام به دلیل درگیری در پیران بر سر تلاش ژاندارمری برای دستگیری پنج مجرم آغاز شد.[۱۹][۲۸][۳۰]

سربازان ترک در حال محاصرهٔ پالو، چَپاقچور (امروزه: بینگل)، گنچ (امروزه: قلعه‌کوی، سلحان)، پیران، هانی، لیجه، ارگانی، ایغل و سیلوان. روزنامه جمهوریت، ۳۰ مارس ۱۹۲۵.

پس از سرکوب شورش بی‌توشباب، ترک‌ها کوشیدند شورش دیگری را مهار کنند. در فوریهٔ ۱۹۲۵، آنان برای بازداشت برخی بزرگان کرد به منطقهٔ دجله رفتند،[۳۷] اما یاران وفادار شیخ سعید مانع شدند.[۳۰] این اقدام ارتش ترکیه کردهای اطراف شیخ سعید را تحریک کرد و گزارش شده که همهٔ افسران ترک در مناطق زیر کنترل شورشیان یا کشته یا دستگیر شدند.[۳۰] در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵، شیخ سعید در خطبه‌ای در مسجد پیران خطاب به مردم گفت:[۳۸]

مدارس دینی بسته شدند. وزارت دین و اوقاف لغو شد و مدارس دینی زیر نظر آموزش ملی رفتند. در روزنامه‌ها، شماری نویسندهٔ بی‌دین به خود جرأت می‌دهند که به پیامبر توهین کنند و زبان پیامبرمان را به سخره گیرند. اگر بتوانم امروز، خود به جنگ خواهم برخاست و برای برپایی دین خواهم کوشید.

— شیخ سعید پیران

شیخ سعید به عنوان فرماندهٔ بعدی جنبش استقلال کرد که پیرامون آزادی گرد آمده بود برگزیده شد و دارهنی در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۵ به عنوان پایتخت کردستان اعلام گردید.[۳۰] شیخ سعید که فرماندار و دیگر افسران را در جریان حرکت به سوی دارهنی (۱۶ فوریه) اسیر کرده بود، کوشید جنبش را با بیانیه‌ای برای قیام به نام اسلام زیر یک مرکز واحد گرد آورد. در این بیانیه از مُهر خود با معنای «رهبر مجاهدان در راه دین» استفاده کرد و همه را به جهاد فراخواند. شورش در آغاز به نام احکام اسلام برپا شد، اما بعدها به جنبش استقلال کردها تبدیل شد.[۳۹] شورش به‌سرعت گسترش یافت و تا ۲۰ فوریه، شهر لیجه که قرارگاه سپاه پنجم ارتش بود، فتح شد.[۴۰] شیخ سعید سعید نورسی، دین‌آموختهٔ کُرد، را برای پیوستن به شورش دعوت کرد، هرچند سعید نورسی آن را رد و نقد کرد.[۴۱][۴۲] با وجود اختلافات، بارها او را با شیخ سعید اشتباه گرفتند و هدف حمله قرار دادند.[۴۳] سعید نورسی با استقلال کردها مخالف بود و از احیای امپراتوری عثمانی دفاع می‌کرد.[۴۴]

پس از جلب پشتیبانی قبایل مِستان، بوتان و محلمی، او از راه گنچ و چَپاقچور (نام امروزی: بینگول) به سوی دیاربکر حرکت کرد و معدن، سیوَرَک و ارگانی را تصرف نمود. شورش دیگری به فرماندهی شیخ عبدالله از سوی خِنس برای تصرف موش آغاز شد، اما شورشیان در حوالی پل مرات شکست خوردند و ناچار به عقب‌نشینی شدند.[۴۵] در ۲۱ فوریه، حکومت در ولایات شرقی حکومت نظامی اعلام کرد. نیروهای ارتش که در ۲۳ فوریه به مقابله با شورشیان اعزام شده بودند، در «دشت وینتر» مقابل نیروهای شیخ سعید ناچار شدند به دیاربکر عقب‌نشینی کنند. روز بعد، شورشی دیگری به رهبری شیخ شریف که وارد العزیز (الازیغ) شده بود، برای مدتی کوتاه شهر را در کنترل گرفت. الازیغ طی چند روز به دست شورشیان غارت شد.[۴۶] در اول مارس، کردها توانستند به [[فرودگاه دیاربکر] یورش ببرند و سه هواپیما را منهدم کنند.[۴۷]

در یکی از درگیری‌های بزرگ‌تر، در شب ۶–۷ مارس، نیروهای شیخ سعید با ۵ تا ۱۰ هزار تن شهر دیاربکر را به محاصره درآوردند.[۴۸][۴۹] مقر سپاه هفتم ارتش در دیاربکر قرار داشت.[۵۰] با این حال، نه سرشناسان کرد و نه کشاورزان کرد در منطقهٔ دیاربکر و پیرامون آن، از شورش پشتیبانی نکردند.[۵۱] دین‌گرایان مسلمان از چهار دروازهٔ شهر هم‌زمان حمله کردند. همهٔ حملات آنان با وجود کم‌شمار بودن پادگان ترک، با آتش مسلسل و خمپاره دفع شد. بامداد روز بعد، هنگام عقب‌نشینی شورشیان، پیرامون شهر پر از کشته‌ها بود.[۴۸] با ناکامی موج دوم حملات، محاصره سرانجام در ۱۱ مارس برچیده شد.[۴۸] پس از اعزام نیروهای تازه‌نفس، یک یورش سراسری (۲۶ مارس) و اجرای عملیات سرکوب، نیروهای ترک بسیاری از افراد دشمن را به تسلیم واداشتند و رهبران شورش را هنگامی که آمادهٔ حرکت به سوی ایران در بوغلان (نام امروزی: سلحان) بودند، در تنگنا گذاشتند. شیخ شریف و شماری از سران قبایل در پالو دستگیر شدند و خودِ شیخ سعید نیز در وارتو در پل کارپوه با اطلاع یکی از خویشاوندان نزدیک بازداشت شد (۱۵ آوریل ۱۹۲۵).[۴۵]

سربازان ترک و شیخ سعیدِ بازداشت‌شده

تا پایان مارس، بیشتر نبردهای اصلیِ شورش شیخ سعید پایان یافته بود. به‌گفتهٔ مارتین فان براینسن، مقامات ترک با بمباران‌های هواییِ پی‌درپی و تمرکز عظیم نیروها شورش را درهم کوبیدند.[۵۲] شورشیان نتوانستند از خِنس فراتر روند؛ این یکی از دو منطقهٔ اصلی بود که شیخ سعید در آن شهرت و نفوذ فراوان داشت (او در خِنس خانقاه داشت). این ناکامی، امکان گسترش شورش را از میان برد.[۵۳]

از سوی دیگر، حسن حیری افندی، نمایندهٔ درسیم و از مردم زازای علوی،[۴۵] با شیخ شریف که از سوی شیخ سعید فرماندهٔ جبههٔ العزیز (الازیغ) منصوب شده بود، اعلام همبستگی کرد. در ۶ مارس ۱۹۲۵ نامه‌ای مشترک با امضای شیخ شریف از العزیز به همهٔ سران قبایل درسیم فرستاده شد.[۵۴]

سپس ارتش ترکیه با شورش رویارو شد و او در میانهٔ آوریل ۱۹۲۵، پس از آن‌که به‌دست نیروهای ترک در محاصره افتاد، دستگیر شد.[۵۵] وی در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ به‌دست دادگاه استقلال در دیاربکر به اعدام محکوم و روز بعد در دیاربکر همراه با ۴۷ تن از پیروانش به دار آویخته شد.[۵۶] پیکر شیخ سعید در گوری دسته‌جمعیِ بی‌نام به خاک سپرده شد تا از صورت‌بندی یادمان برای کردها جلوگیری شود.[۵۷]

دیدگاه‌ها

شیخ سعید از اعضای سازمان آزادی بود. او در نخستین کنگرهٔ آزادی در ۱۹۲۴ از صریح‌ترین چهره‌های ملی‌گرایی به‌شمار می‌رفت.[۵۸][۵۹] سازمان آزادی شورش را طراحی کرد و رهبران آن به دلیل پرجذبه بودن و جایگاه دینی‌اش، او را به‌عنوان رهبر کل برگزیدند.[۶۰][۶۱][۶۲] کردها نیز شیوخ را بر افسران ارتش ترجیح می‌دادند و آزادی بر شیخ سعید به اجماع رسید. این شورش از نظر پیوند دین و ملی‌گرایی شبیه شورش عبیدالله نهری بود.[۶۳] شیخ سعید از نخستین کسانی بود که میان ملی‌گرایی کردی و اسلام پیوند برقرار کرد.[۶۴] او بر این باور بود که اسلام را نمی‌توان از کردبودن جدا کرد.[۶۵]

شیخ سعید هم از ماهیت ترکی و هم از سکولاریسم جمهوری نوپا برانگیخته شد.[۶۶] او ادعا می‌کرد که چون ترک‌ها با برپایی یک دولت قومی سکولار اسلام را رها کرده‌اند، تنها پیوندی را که با کردها داشتند، یعنی اسلام، گسسته‌اند و بنابراین کردها حق دارند «آیندهٔ خود را تضمین کنند».[۶۷] در حالی‌که دولت ترکیه از مقاصد جدایی‌طلبانهٔ شیخ سعید آگاه بود، در انظار عمومی ادعا می‌کرد که شورش او یک قیام مذهبی ترک‌ها برای بازگرداندن دودمان عثمانی است.[۶۸][۶۹] اما دولت ترکیه در دادگاه شیخ سعید خود را نقض کرد و او را به‌عنوان جدایی‌طلب کردی به اعدام محکوم نمود. تاریخ‌نگاران در سراسر جهان بعدتر توافق داشتند که انگیزه‌های عثمانی‌گرایانه ساخته‌وپرداختهٔ دولت ترکیه بود تا عنصر کردی را پنهان کند، به‌عنوان بخشی از انکار وجود کردها توسط ترکیه.[۷۰] قاضی دادگاه ادعا کرد که شورش «در یک مسیر پیش می‌رود: ایجاد یک کردستان مستقل».[۷۱] عصمت اینونو نیز در گزارش خود، شورش را جنبشی جدایی‌طلب و «تمام‌عیار ملی‌گرایانه» توصیف کرد.[۷۲] تاریخ‌نگاران کردی یا بُعد مذهبی شورش را کم‌رنگ جلوه دادند یا بُعد ملی‌گرایانهٔ آن را همانند کمالیسم انکار کردند.[۷۳] شیخ سعید در جریان محاکمه گفت: «ما هدفی ملی داشتیم و آماده بودیم دارایی و جانمان را برای رسیدن به آن فدا کنیم. ما خائن نیستیم. برای آزادی کردستان و ملت کرد جنگیدیم.»[۷۴]

امپراتوری عثمانی در برابر وفاداری به باب عالی به کردها خودمختاری داده بود، از این رو اکثریت کردها به‌راستی از جایگزینی عثمانی با ترکیه ناخشنود شدند.[۷۵] با این حال، بیشتر علمای شافعی، سلاطین عثمانی را خلفای مشروع نمی‌دانستند. در سال ۱۹۲۴، سید بیگ، وزیر دادگستری، در سخنرانی‌ای در دفاع از الغای خلافت عثمانی گفت: «از دیدگاه دینی، علمای شافعی هند، مصر، نجد، یمن و کردستان، سلاطین عثمانی را خلیفه نمی‌دانند. آیا باور دارید علمای کردستان بحث خلافت را جدی گرفته باشند؟ علمای این مناطق هرگز شاهان ما را خلیفه نشناخته‌اند.»[۷۶]

خود شیخ سعید نیز از امپراتوری عثمانی بد گفته و اظهار داشته بود: «ترک‌ها و عثمانیان به بهانهٔ دین و خلافت بیش از ۴۰۰ سال است که ما را به‌تدریج به سوی بردگی، تاریکی، نادانی و نابودی رانده‌اند.»[۷۷] او همچنین گفته بود: «روح نیاکانمان را شاد نکرده‌ایم. آرزوهای احمد خانی را برنیاورده‌ایم. از این رو در بدبختی به‌سر می‌بریم و دشمنانمان را شاد می‌کنیم.»[۷۸] او ترک‌ها را «مهاجرانی» توصیف کرد که فساد آورده‌اند.[۷۷] ترک‌هایی که در همسایگی کردها می‌زیستند و «همچون همسایگان کردشان عقب‌مانده و ارتجاعی بودند»، به شورش نپیوستند.[۷۹][۸۰] شیخ سعید می‌گفت: «آشکار است که ترک‌ها نسبت به کردها ستمگر و پست‌اند» و «به پیمان‌های خود وفا نمی‌کنند» و دنیا باید از «ریاکاری، خون‌ریزی و بربریت» آنان آگاه شود.[۸۱] او همچنین ادعا می‌کرد که ترک‌ها شکلی «فریبکارانه» از اسلام را به‌کار می‌گیرند.[۸۲] اکثریت نیروهای شیخ سعید کردهای بی‌سواد و تک‌زبانه بودند، در حالی‌که بیشتر فرماندهان از افسران سواره‌نظام حمیدیه بودند، همچون خالد بیگ جبران، که خویشاوندی سببی شیخ سعید بود.[۸۳][۸۴]

شیخ سعید و دیگر رهبران شورش به هویت کردی خود آگاهی کامل داشتند و انگیزه‌های جدایی‌طلبانهٔ خود را علنی کرده بودند، بی‌اعتنا به گفتمان سنگین دینی. برادر او، عبدالرحیم، و دیگران در شورش آشکارا هدفشان را برپایی یک دولت مستقل کردی اعلام کردند.[۸۵] شیخ سعید قصد داشت خلافت را بازگرداند، اما این در دولت کردی خودش می‌بود، نه بازسازی خلافت عثمانی.[۸۶] او ادعا می‌کرد که «خلافت» حافظ «ناموس و دین کردی» خواهد بود و فراتر از کردستان نخواهد رفت.[۷] نزدیک‌ترین دوستان شیخ سعید که او را در شورش یاری دادند، حسن سردی و فهیم بلال، بنا به گزارش‌ها مسلمان نبودند.[۸۷]

در طول شورش، شیخ سعید به پیروان خود گفت که کشتن یک سرباز ترک «بهتر از کشتن هفتاد کافر» است.[۸۸][۸۹][۸۵] در این شورش عناصری از مهدویت نیز دیده می‌شد.[۹۰]

شیخ سعید و جنگجویانش بیش از یک‌سوم کردستان ترکیه را، از جمله چندین شهر مهم، تصرف کردند و سرانجام دیاربکر را به محاصره درآوردند، به‌گونه‌ای که بیش از نیمی از ارتش ترکیه برای سرکوب شورش به‌کار گرفته شد.[۹۱][۹۲][۹۳] گفته می‌شود ارتش ترکیه در جریان شورش شیخ سعید بیش از جنگ استقلال ترکیه سرباز از دست داد.[۹۴] ترکیه در آغاز می‌خواست سراسر کردستان را در مرزهای خود نگاه دارد.[۹۵] با این حال، شورش شیخ سعید نقطهٔ عطفی بزرگ بود، زیرا ترکیه اندکی پس از آن از مسئله موصل دربارهٔ ولایت موصل دست کشید. دولت ترکیه به این باور رسید که ادارهٔ مناطق کردنشین با دشواری‌های فراوانی همراه است.[۹۶] اسناد دولت ایران قاجاری ادعا داشت که برای جلب حمایت کردها در مسئله موصل، ترکیه شورش شیخ سعید را دسیسهٔ بریتانیا معرفی کرده و مدعی بود تنها به دلیل همکاری شورشیان با انگلیس آنان را کشته است، اما این تبلیغات کارگر نیفتاد. مقام‌های قاجاری بیم داشتند که کردهای ایرانی آمادهٔ پشتیبانی از شیخ سعید به خاک ترکیه یورش برند.[۹۷]

شیخ سعید تلاش کرد پشتیبانی کردهای علوی را به دست آورد.[۹۸] برخی افراد علوی، به‌ویژه حسن حیری، به او پیوستند.[۹۹] اما علویان کرد از پیوستن به شورش سر باز زدند و می‌گفتند که در یک ترکیهٔ سکولار وضعیت بهتری دارند تا در یک کردستان سنی.[۱۰۰] برخی طوایف علوی حتی در جریان شورش به ارتش ترکیه یاری رساندند.[۱۰۱][۱۰۲]

پیامد

شیخ سعید پیران

سید عبدالقدیر، رهبر انجمن تعالی کردستان، و چند تن از یارانش که به پشتیبانی از شورش متهم بودند، در استانبول بازداشت و برای محاکمه به دیاربکر برده شدند. در نتیجهٔ محاکمه، سید عبدالقدیر و پنج تن از یارانش در ۲۳ مه ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال دیاربکر به مرگ محکوم و چهار روز بعد اعدام شدند. روزنامه‌نگاری از یک روزنامهٔ کردی در بدلیس، شاعر حیزانیزاده کمال فوزی، نیز در میان اعدام‌شدگان بود.

دادگاه استقلال دیاربکر همچنین در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ حکم اعدام شیخ سعید و ۴۷ تن از رهبران شورش را صادر کرد. احکام روز بعد اجرا شد و نخستین نفر شیخ سعید بود. رئیس دادگاه استقلال دیاربکر که شورشیان را محکوم کرد، در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ گفت:

برخی از شما بهانهٔ شورش را ستم‌های اداری دولت قرار داده‌اید، برخی دیگر به دفاع از خلافت استناد کرده‌اید.

شیخ سعید، که در ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال شرق در میدان داغ‌قاپی دیاربکر به دار آویخته شد، پیش از مرگ آخرین خواستهٔ خود را بیان کرد و خواستار قلم و کاغذ شد و بر کاغذ به عربی نوشت:[۱۱][۱۰۳][۱۰۴]

"من هیچ ترسی از به دار آویخته‌شدن بر این شاخه‌های بی‌ارزش ندارم. بی‌گمان مبارزهٔ من برای الله و دین اوست."

— شیخ سعید پیران

سپس شیخ سعید پس از خواندن شهادتین اعدام شد.[۱۰۳]

در پاییز ۱۹۲۷، شیخ عبدالرحمن، برادر شیخ سعید، رشته‌ای از حملات انتقامی علیه پادگان‌های ترک در پالو و ملطیه آغاز کرد. در اوت ۱۹۲۸، شیخ عبدالرحمن و برادر دیگر شیخ سعید، شیخ مهدی، خود را تسلیم کردند و از قانون عفو عمومی دولت ترکیه که در همان سال صادر شده بود، بهره‌مند شدند.

میراث

میدان شیخ سعید

در سال ۲۰۱۴، نام «میدان داغ‌قاپی» در دیاربکر به «میدان شیخ سعید» تغییر یافت. این تصمیم با رأی اعضای حزب مناطق دموکراتیک و حزب عدالت و توسعه در شورای کلان‌شهر دیاربکر گرفته شد.[۱۰۵] بخشی از افکار عمومی به این تصمیم واکنش نشان داد و درخواست‌هایی برای حذف نام شیخ سعید مطرح شد، اما این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند.[۱۰۶]

خانواده

همسر نخست او آمینه خانم بود که در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) درگذشت. همسر دومش فاطمه خانم بود که خواهر خالد بیگ جبران، رهبر آزادی، بود.[۲۱]

پسرش عبدالخالق پس از تبعید در پی شورش شیخ سعید درگذشت.[۱۰۷] نوه‌اش عبدالملک فرات نمایندهٔ مجلس ملی کبیر ترکیه شد.[۱۰۸] فِرات می‌گفت که نیاکانش تا زمان پدربزرگش وارد سیاست نشده بودند، چرا که با نخبگان امپراتوری عثمانی روابط دوستانه داشتند.

بازیگر بلچیم بیلگین از نوادگان دختری اوست.[۱۰۹]

باورها

یکی از پرچم‌های اصلی حزب‌الله کردی

در آغاز شدت‌گرفتن مناقشهٔ ترکی-کردی، مفهوم ایدئولوژی حزب‌الله کردی همانند اندیشهٔ شیخ سعید در دوران زندگی‌اش بود.[۱۱۰] از این‌رو این حزب به‌عنوان میراثی از آرمان‌های سیاسی شیخ سعید دیده می‌شود.[۱۱۱]

رئیس حزب مطالبه آزاد در ترکیه، ذکریا یاپیجیوغلو، پیش‌تر از هواداران حزب‌الله کردی بود و همچنین اظهار کرده که هدف هوداپار ادامهٔ راه شیخ سعید است.[۱۱۲]

کتاب‌های منتشرشده

فهرست کتاب‌ها، رسالهٔ کتاب‌شناسی و زندگی‌نامه‌ای، نسخهٔ عربی اصلی و ترجمهٔ ترکی کتاب‌های حاشیه‌نویسی‌شده‌ای که شیخ سعید به دست‌خط خود به عربی دربارهٔ کتاب‌های کتابخانه‌اش نوشته بود، نخستین بار توسط عبدالاله فِرات با نام «کُتُبخانه رساله‌سی» در ۲۰۲۱ آماده، ترجمه و منتشر شد.[۱۱۳]

فتاوای توضیحی شیخ سعید دربارهٔ برخی مسائل اجتماعی، که به دست‌خط خودش به عربی نوشته شده بود، به همراه نسخهٔ اصلی عربی و ترجمهٔ ترکی، نخستین بار در ۲۰۲۲ با نام «فتاوا مجموعه‌سی» به کوشش و ترجمهٔ عبدالاله فِرات منتشر شد.[۱۱۴]

جستارهای وابسته

شورش شیخ سعید

منابع

  1. ↑ Olson, Robert W. (1989). The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925. University of Texas Press. pp. 107. ISBN 978-0-292-77619-7.
  2. ↑ Özoğlu, Hakan (2004-02-12). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (به انگلیسی). SUNY Press. p. 94. ISBN 978-0-7914-5993-5.
  3. ↑ Olson 1989, p. 101.
  4. 1 2 3 Olson 1989, p. 100.
  5. ↑ "Who's who in Politics in Turkey" (PDF). هاینریش بل Stiftung. p. 250. Archived from [the original (PDF) on 15) November 2019. Retrieved 28 December 2020. {{cite web}}: Check |url= value (help); Check date values in: |archive-date= (help)
  6. ↑ [(http://www.rupelanu.com/sex-seid-u-hevale-ey-amed-hete-paki-ra-ame-yadkerdene-5439h.htm) "Şêx Seîd û hevalê ey Amed hetê PAKî ra amê yadkerdene Kaynak: Şêx Seîd û hevalê ey Amed hetê PAKî ra amê yadkerdene"] (به کردی). Retrieved 22 December 2019. {{cite news}}: Check |url= value (help)
  7. 1 2 [(https://knwe.org/?p=10521) "شۆڕشی شێخ سه‌عیدی پیران"] (به کردی). Retrieved 22 December 2019. {{cite news}}: Check |url= value (help)
  8. ↑ Kurşun, Zekeriya. [(https://islamansiklopedisi.org.tr/seyh-said) "Şeyh Said"]. دانشنامه اسلام ترک (به ترکی استانبولی). Retrieved 27 September 2024. {{cite encyclopedia}}: Check |url= value (help)
  9. 1 2 "İngiliz Belgelerinde Türkiye" Erol Ulubelen, Çağdaş Yay. , 1982, sf.195; ak. U.Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay. , 19. Bas. , 1995, sf.24
  10. 1 2 Sevr Anlaşmasına Doğru Osman Olcay, SBF Yay. , Ankara-1981, s.121; ak. U. Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay. , 19.Bas. 1995, s. 28
  11. 1 2 [(https://web.archive.org/web/20160216041307/http://tr.hereketaazadi.org/etkinlikler/view/42) "Şehid Şeyh Said ve Dava Arkadaşları'nı Rahmetle Anıyoruz / Hereketa AZADÎ"]. 2016-02-16. Archived from [(http://tr.hereketaazadi.org/etkinlikler/view/42) the original] on 16 February 2016. Retrieved 2025-03-07. {{cite web}}: Check |archive-url= value (help); Check |url= value (help)
  12. ↑ Hakan Ozoglu (24 June 2011). [(https://books.google.com/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA147) From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic]. ABC-CLIO. p. 147. ISBN 978-0-313-37957-4. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  13. 1 2 Martin van Bruinessen: Agha, Sheikh and State. Berlin 1989, p. 415
  14. ↑ Martin van Bruinessen: Agha, Sheikh and State Berlin 1989, p. 418
  15. ↑ Vgl. Mehmet Şerif Fırat: Doğu İlleri ve Varto Tarihi. Ankara 1970 (Reprint). There is also a letter from Sheikh Said to the Xormek leaders.
  16. ↑ [(https://web.archive.org/web/20140706061246/https://www.youtube.com/watch?v=dIfkNTWBsDo) "Şeyh Said'in Çocukları ile Said Nursi'nin Görüşmesi"]. یوتیوب. 2014-07-06. Archived from [(https://www.youtube.com/watch?v=dIfkNTWBsDo) the original] on 6 July 2014. Retrieved 2025-03-07. {{cite web}}: Check |archive-url= value (help); Check |url= value (help)
  17. ↑ Olson 1989, p. 41.
  18. ↑ Olson 1989, p. 176.
  19. 1 2 3 4 5 Olson 1989, p. 42.
  20. ↑ Behrendt, Günter (1993). Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 (به آلمانی). Deutsches Orient-Institut. p. 373. ISBN 978-3-89173-029-4.
  21. 1 2 [(https://web.archive.org/web/20191115005654/https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf) "Who's who in Politics in Turkey"]. هاینریش بل Stiftung. p. 250. Archived from [(https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf) the original] on 15 November 2019. Retrieved 28 December 2020. {{cite web}}: Check |archive-url= value (help); Check |url= value (help)
  22. ↑ Olson 1989, pp. 47–48.
  23. ↑ Olson 1989, p. 102–103.
  24. ↑ Özoğlu, Hakan (2011-06-24). From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic (به انگلیسی). ABC-CLIO. p. 89. ISBN 978-0-313-37957-4.
  25. ↑ Hakan Ozoglu (24 June 2011). [(https://books.google.com/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA147) From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic]. ABC-CLIO. p. 147. ISBN 978-0-313-37957-4. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  26. ↑ Nurşen Mazıcı, Belgelerle Atatürk döneminde Muhalefet (1919-1926), Dilem Yayınları, İstanbul 1984, s. 82.
  27. ↑ Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, s. 21.
  28. 1 2 3 4 Olson 1989, pp. 43–45.
  29. ↑ Üngör, Umut (2009). [(https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf) "Young Turk social engineering: mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950"]. University of Amsterdam. p. 231. Retrieved 9 April 2020. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  30. 1 2 3 4 5 Olson 1989, pp. 48–49.
  31. ↑ Chaliand, Gérard (1993). A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books. pp. 52–53. ISBN 978-1-85649-194-5.
  32. ↑ Özoğlu, Hakan (2011-06-24). From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic (به انگلیسی). ABC-CLIO. p. 89. ISBN 978-0-313-37957-4.
  33. ↑ Hakan Ozoglu (24 June 2011). [(https://books.google.com/books?id=Cw5V1c1ej_cC&pg=PA147) From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic: Power Struggle in the Early Turkish Republic]. ABC-CLIO. p. 147. ISBN 978-0-313-37957-4. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  34. ↑ Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, s. 21.
  35. ↑ Olson 1989, pp. 97–98.
  36. ↑ Olson 1989, p. 102.
  37. ↑ Olson 1989, p. 107.
  38. ↑ Behçet Cemal, Şeyh Sait İsyanı, Sel Yayınları, İstanbul 1955, p.24.
  39. ↑ Sulhi Dönmezer, (http://www.atam.gov.tr/index.php?Page=DergiIcerik&IcerikNo=657) Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne Yönelik Bozguncu Hareketler ve Tehditler], Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi (Sayı 38, Cilt: XIII, Temmuz 1997)
  40. ↑ Olson 1989, p. 108.
  41. ↑ Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State, Yildiz Atasoy, 2005, pp. 45
  42. ↑ Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, 2003, pp. 152
  43. ↑ Bediuzzaman Said Nursi and Risale-i Nur, Extended Special Text Version, Ediz SÖZÜER, pp. 42
  44. ↑ Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur, Şükran Vahide, 2019, pp. 197-198
  45. 1 2 3 Chaliand, Gérard (1993). A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books. pp. 52–53. ISBN 978-1-85649-194-5.
  46. ↑ János M. Bak, Gerhard Benecke, (https://books.google.com/books?id=iBS8AAAAIAAJ&q=religion+and+rural+revolt+janos) Religion and rural revolt], Manchester University Press ND, 1984, شابک ‎۰۷۱۹۰۰۹۹۰۱, pp. 289–290.
  47. ↑ Olson 1989, p. 120.
  48. 1 2 3 Uğur Ümit Üngör (1 March 2012). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950. OUP Oxford. p. 125. ISBN 978-0-19-965522-9.
  49. ↑ Olson 1989, p. 202.
  50. ↑ Olson 1989, p. 104.
  51. ↑ Olson 1989, pp. 98–99.
  52. ↑ Maarten Martinus van Bruinessen (1978). Agha, Shaikh and State: On the Social and Political Organization of Kurdistan. Utrecht: University of Utrecht. ISBN 1-85649-019-X. (also London: Zed Books, 1992)
  53. ↑ Olson 1989, p. 115.
  54. ↑ M. Nuri Dersimi, Kürdistan Tarihinde Dersim, Halep 1952, sayfa 180.
  55. ↑ Olson 1989, p. 116.
  56. ↑ Üngör, Umut. [(https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf) "Young Turk social engineering: mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950"]. University of Amsterdam. p. 243. Retrieved 16 April 2020. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  57. ↑ Üngör, Umut. [(https://pure.uva.nl/ws/files/867135/65687_13.pdf) "Young Turk social engineering: mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950"]. University of Amsterdam. p. 350. Retrieved 16 April 2020. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  58. ↑ The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 92-101
  59. ↑ The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 114, 153
  60. ↑ Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Martin van Bruinessen, 1992, pp. 265-66
  61. ↑ The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity, David Romano, 2006, pp. 34
  62. ↑ The Kurds and the Politics of Turkey: Agency, Territory and Religion, Deniz Çifçi, 2019, pp. 60-61
  63. ↑ The Last Mufti of Iranian Kurdistan: Ethnic and Religious Implications in the Greater Middle East, Ali Ezzatyar, 2016, pp. 19
  64. ↑ Violent Radical Movements in the Arab World: The Ideology and Politics of Non-State Actors, 2019, pp. 184
  65. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 247
  66. ↑ The New Turkey and Its Discontents, Simon Waldman, Emre Caliskan, 2017, pp. 166
  67. ↑ Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent, Senem Aslan, 2015, pp. 44
  68. ↑ Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 34
  69. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 246
  70. ↑ Violent Radical Movements in the Arab World: The Ideology and Politics of Non-State Actors, 2019, pp. 184
  71. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 245
  72. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 248
  73. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 248
  74. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 245-247
  75. ↑ The New Turkey and Its Discontents, Simon Waldman, Emre Caliskan, 2017, pp. 166
  76. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 248
  77. 1 2 Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 32-33
  78. ↑ Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq, Mari R. Rostami, 2019, pp. 63
  79. ↑ Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State, Yildiz Atasoy · 2005, pp. 45
  80. ↑ Under the Banner of Islam: Turks, Kurds, and the Limits of Religious Unity, Gülay Türkmen, 2021, pp. 40
  81. ↑ The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950, Ugur Ümit Üngör, 2012, pp. 124
  82. ↑ The Last Mufti of Iranian Kurdistan: Ethnic and Religious Implications in the Greater Middle East, Ali Ezzatyar, 2016, pp. 19
  83. ↑ The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 47, 94
  84. ↑ From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic, Hakan Özoglu, 2011, pp. 120
  85. 1 2 The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict, Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow, 1997, pp. 104
  86. ↑ Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 32-33
  87. ↑ Violent Radical Movements in the Arab World: The Ideology and Politics of Non-State Actors, 2019, pp. 184
  88. ↑ Şeyh Sait İsyanı ve Şark İstiklal Mahkemesi: Vesikalar, Olaylar, Hatıralar, Ahmet Süreyya Örgeevren, Osman S. Kocahanoğlu, 2002, pp. 225
  89. ↑ İngiliz ve Fransız Arşiv Belgeleriyle Şeyh Said Hareketi, Salih Cemal - Nûbihar, 2023, pp. 380
  90. ↑ Historical Dictionary of the Kurds, Michael M. Gunter, 2010, pp. 205
  91. ↑ The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950, Ugur Ümit Üngör, 2011, pp. 124-125
  92. ↑ From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic, Hakan Özoglu, 2011, pp. 89
  93. ↑ The New Turkey and Its Discontents, Simon Waldman, Emre Caliskan, 2017, pp. 166
  94. ↑ Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire, Caroline Finkel, 2007 pp. 550
  95. ↑ Dersim as an Internal Colony: The Turkish Civilizing Mission (1927–1952), Murat Devres, 2024, pp. 72
  96. ↑ The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s: Its Impact on Turkey and the Middle East, Robert Olson, 1996, pp. 67
  97. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 253
  98. ↑ Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 245
  99. ↑ Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 35
  100. ↑ The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 94
  101. ↑ Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 35
  102. ↑ The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 110
  103. 1 2 "Şeyh Said Ailesinden Yerel Seçim Deklarasyonu - Haberler.com". 2014-04-29. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 2025-03-07.
  104. ↑ İlhami Aras, Adım Şeyh Said, İlke Yayıncılık, 1. Baskı Ocak 1992/İstanbul, p. 110.
  105. ↑ [(https://web.archive.org/web/20180622123928/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/dagkapi-meydaninin-adi-seyh-sait-meydani-oldu-26992317) "Dağkapı Meydanı'nın adı Şeyh Sait Meydanı oldu - Son Dakika Haberler"]. 2018-06-22. Archived from [(https://www.hurriyet.com.tr/gundem/dagkapi-meydaninin-adi-seyh-sait-meydani-oldu-26992317) the original] on 22 June 2018. Retrieved 2025-03-07. {{cite web}}: Check |archive-url= value (help); Check |url= value (help)
  106. ↑ [(https://web.archive.org/web/20191231134827/https://veryansintv.com/cadde-ve-sokaklardaki-seyh-sait-isimleri-kaldirilsin/) "Cadde ve sokaklardaki 'Şeyh Sait' isimleri kaldırılsın! – Veryansın TV"]. 2019-12-31. Archived from [(https://veryansintv.com/cadde-ve-sokaklardaki-seyh-sait-isimleri-kaldirilsin/) the original] on 31 December 2019. Retrieved 2025-02-10. {{cite web}}: Check |archive-url= value (help); Check |url= value (help)
  107. ↑ Üngör, Ugur Ümit (2012-03-01). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950 (به انگلیسی). OUP Oxford. p. 160. ISBN 978-0-19-164076-6.
  108. ↑ Kilic, Ecevit (2008-10-27). [(http://arsiv.sabah.com.tr/2008/10/27/haber,E0AA8BF4E44048E48494838440225055.html) "CHP, dedemin gömüldüğü yere halkevi açtı"]. Sabah (به ترکی استانبولی). Retrieved 2009-01-04. {{cite news}}: Check |url= value (help)
  109. ↑ ÇAPA, İzzet (11 January 2015). [(https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/izzet-capa/13-yasinda-olumle-burun-buruna-geldim-27937140) "13 yaşında ölümle burun buruna geldim"]. [www.hurriyet.com.tr](http://www.hurriyet.com.tr) (به ترکی استانبولی). Retrieved 2020-04-16. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  110. ↑ [(https://sendika.org/2013/11/hizbullah-hizbul-kontra-hizbul-seytan-hizbul-vahset-ve-huda-par-cetin-yilmaz-jiyan-org-148188) "Hizbullah, Hizbul Kontra, Hizbul Şeytan, Hizbul Vahşet, Şeyh Said ve Hüda Par – Çetin Yılmaz (jiyan.org)"]. sendika.org (به ترکی استانبولی). Retrieved 2024-03-03. {{cite web}}: Check |url= value (help)
  111. ↑ Çelik, Adnan (2021-05-09). [(https://kurdishstudies.net/journal/ks/article/view/563) "'Keep your mouth shut in the day and your door shut at night.': Intra-Kurdish Violence in the Shadow of the State: The case of Hizbullah and Sheikh's Said's participants in Turkish Kurdistan"]. Kurdish Studies. 9 (1): 37–57. doi:10.33182/ks.v9i1.563 (inactive 1 July 2025). ISSN 2051-4891. Before that date, the townsfolk had generally regarded the few members of Hizbullah there as sofîk (diminutive of ‘sofu’, meaning ‘bigot’ and denoting a certain contempt with a touch of humour). {{cite journal}}: Check |url= value (help)تمیزکاری شیوه یادکرد ۱: شناساگر شیء دیجیتال غیرفعال از ژوئیه ۲۰۲۵ (link)
  112. ↑ Mehmet Kurt (2017). Kurdish Hizbullah in turkey – Islamism, violence and the State. London: PlutoPress. p. 49.
  113. ↑ Efendi, Şeyh Said (2022-03-02). Fırat, Abdulilah (ed.). [(https://www.kitapyurdu.com/kitap/kutuphane-risalesi/607693.html) Kütüphane Risalesi] (به ترکی استانبولی). Avesta Basın Yayın. ISBN 978-625-7253-89-5. {{cite book}}: Check |url= value (help)
  114. ↑ Aydınkaya, Fırat (2022-03-12). [(https://nupel.tv/firat-aydinkaya-azadi-cinlamasi-seyh-saidin-fetvalari/) "Fırat Aydınkaya: Azadî Çınlaması: Şeyh Said'in Fetvaları"]. Nupel (به ترکی استانبولی). Retrieved 2025-05-07. {{cite web}}: Check |url= value (help)

https://ku.m.wikipedia.org/wiki/.Serhildana-Şêx-Seîdê-Pîran%5Bپیوند+مرده%5D

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ سعید پیران موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.