صلیب سلتی
صلیب سلتی نوعی صلیب حلقه‌دار است، یعنی صلیبی مسیحی دارای هاله یا حلقه، که در سده‌های میانه اولیه در ایرلند و بریتانیا پدید آمد. این نماد از طریق کاربردش در صلیب‌های بلندی که از سده نهم تا دوازدهم میلادی در سراسر ایرلند، بریتانیا و بخش‌هایی از فرانسه، به‌ویژه در مناطقی که توسط مبلغان ایرلندی مسیحی شده بودند، برپا شدند، گسترش گسترده‌ای یافت.
صلیب سلتی که یکی از عناصر اصلی هنر جزیره‌ای است، اساساً یک صلیب لاتین است که هاله‌ای اطراف نقطه تقاطع بازوها و ساقه آن را احاطه کرده است. پژوهشگران دربارهٔ خاستگاه دقیق آن اختلاف نظر دارند، اما این شکل با صلیب‌های حلقه‌دار پیشین مرتبط دانسته می‌شود. این شکل در دوران احیای سلتی سده نوزدهم دوباره محبوبیت یافت؛ نام «صلیب سلتی» قراردادی است که از همان دوران باقی مانده است. این شکل که معمولاً با نقوش گره‌ای و دیگر مضامین هنر جزیره‌ای تزئین می‌شود، برای بناهای یادبود گورستانی و کاربردهای دیگر محبوب شد و همچنان، فراتر از ایرلند، رواج دارد.
تاریخ اولیه
صلیب‌های حلقه‌دار مشابه اشکال قدیمی‌تر قاره‌ای، در ایرلند، ولز، انگلستان و اسکاتلند در نقاشی‌های حکاکی‌شده روی سنگ و اشیائی همچون جام آردی نمایان شدند. با این حال، این شکل بیشترین محبوبیت خود را از طریق کاربردش در صلیب‌های بلند سنگی بنایی به دست آورد که شکلی متمایز و گسترده از هنر جزیره‌ای بود. این بناها که نخستین‌بار در سده نهم پدیدار شدند، معمولاً (هرچند نه همیشه) به شکل صلیبی حلقه‌دار بر پایه‌ای پلکانی یا هرمی ساخته می‌شدند. این شکل مزایای سازه‌ای آشکاری دارد، زیرا طول بازوهای جانبیِ بدون تکیه‌گاه را کاهش می‌دهد. چندین نظریه دربارهٔ خاستگاه آن در ایرلند و بریتانیا وجود دارد. برخی پژوهشگران حلقه را بازمانده‌ای از صلیب‌های چوبی پیشین می‌دانند که ممکن است برای نگه‌داشتن بازوی افقی خود به تکیه‌گاه نیاز داشته‌اند. برخی دیگر آن را برگرفته از هنر بومی عصر برنز که چرخ یا قرصی گرد سر را احاطه می‌کرد، یا از صلیب‌های قبطی اولیه بر پایه نماد عنخ می‌دانند. با این حال، مایکل و. هرن، شرلی آن براون و دیگران بر این باورند که این شکل از صلیب‌های حلقه‌دار پیشین در هنر مسیحی سرچشمه گرفته است. صلیب‌هایی با حلقه‌ای نمادین از کره آسمانی، برگرفته از نوشته‌های پدران کلیسا توسعه یافتند. «صلیب کیهانی» بن‌مایه‌ای مهم در منظومه کارمن پاسکاله سروده کوئلیوس سدولیوس است که تا سده هفتم در ایرلند شناخته شده بود.
مشخص نیست نخستین صلیب‌های بلند کجا پدید آمدند. نخستین نمونه‌ها به حدود سده نهم بازمی‌گردند و در دو گروه دیده می‌شوند: در آهنی در ایرلند، و در آیونا، صومعه‌ای ایرلندی در سواحل اسکاتلند. گروه آهنی عموماً قدیمی‌تر است. با این حال، ممکن است صلیب سنت جان در آیونا نخستین صلیب بلند بوده باشد؛ نفوذ آیونا به‌عنوان مرکزی زیارتی شاید سبب شده باشد این صلیب الهام‌بخش گروه آهنی و همچنین دیگر صلیب‌های حلقه‌دار در سنگ‌های پیکتی شود.
گونه‌های مختلفی از این صلیب‌ها دارای کتیبه‌هایی به خط اوغام، الفبای ایرلندی دوران میانه اولیه، هستند. صلیب‌های ایستاده در ایرلند و مناطق تحت نفوذ ایرلندی‌ها معمولاً کوتاه‌تر و حجیم‌تر از نمونه‌های آنگلوساکسون‌شان هستند که بیشتر سرِ خود را از دست داده‌اند. نمونه‌های ایرلندی با سری به شکل صلیب شامل صلیب کلز، صلیب بلند آردبو، صلیب‌های موناسترباویس، صلیب کتاب مقدس در کلونمکنویس و آن‌هایی در اسکاتلند در آیونا و صلیب کیلدالتون هستند که ممکن است قدیمی‌ترین نمونه سالم برجای‌مانده باشد. صلیب‌های مستقل باقی‌مانده در کورنوال، از جمله صلیب سنت پیران در پرانپورث، و در ولز نیز یافت می‌شوند. صلیب‌های سنگی دیگری در نورث‌آمبریای پیشین و اسکاتلند، و در جنوب‌تر در انگلستان یافت می‌شوند، جایی که با سنت مشابه صلیب‌سازی آنگلوساکسون، مانند صلیب راثول، درهم می‌آمیزند. بیشتر نمونه‌های بریتانیا در جریان اصلاحات پروتستانی نابود شدند. تا حدود سال ۱۲۰۰ میلادی، نخستین موج صلیب‌سازی در ایرلند به پایان رسید.
افسانه‌ای رایج در ایرلند می‌گوید که صلیب مسیحی توسط سنت پاتریک یا احتمالاً سنت دکلان معرفی شده است، هرچند نمونه‌ای از این دوره اولیه در دست نیست. بارها ادعا شده که پاتریک نماد مسیحیت را با صلیب خورشیدی ترکیب کرد تا اهمیت صلیب را برای پیروان بت‌پرست باورپذیرتر کند. با پیوند آن با ایده ویژگی‌های حیات‌بخش خورشید، این دو ایده به هم پیوند خوردند تا برای بت‌پرستان جذاب باشند. برداشت‌های دیگر معتقدند قرار گرفتن صلیب بر روی دایره، برتری مسیح بر خورشید بت‌پرستانه را نمایان می‌کند.
صلیب‌های بلند برجسته با شکل سلتی در ایرلند
- آهنی، شهرستان تیپراری
- آردبو، شهرستان تایرون
- صلیب بلند کارندونا، شهرستان دانگال
- درامکلیف، شهرستان اسلایگو
- صومعه دایسرت اودیا، شهرستان کلر
- گلندالاخ، شهرستان ویکلو (صلیب سنت کوین)
- کیلامری، شهرستان کیلکنی
- صومعه فاهان، شهرستان دانگال
- موناسترباویس، شهرستان لاوث
- کلونمکنویس، صلیب کتاب مقدس، شهرستان آفالی
- موون، شهرستان کیلدر
صلیب‌های بلند برجسته با شکل سلتی در اسکاتلند
- صلیب کمپلتاون
- صلیب‌های صومعه آیونا
- صلیب اینچبراوخ
- صلیب کیلدالتون
- یادبود کشتار گلنکو
- صلیب شماره ۱ میگل
- صلیب سنت مارتین در صومعه آیونا
- صلیب کلیسای سنت گوردین
- صلیب کلیسای محلی قدیم گووان
- ویم، آبرفلدی
صلیب‌های سلتی برجسته در هند
- کلیسای یادبود ماتیر، کرالا، هند
دوران معاصر
احیای سلتی
احیای سلتی در میانه سده نوزدهم به افزایش استفاده و ساخت صلیب‌های سلتی در ایرلند انجامید. در سال ۱۸۵۳، قالب‌های چندین صلیب بلند تاریخی در نمایشگاه صنعتی دوبلین به نمایش گذاشته شد. در سال ۱۸۵۷، هنری اونیل کتاب «تصاویری از جالب‌توجه‌ترین صلیب‌های حکاکی‌شده ایرلند باستان» را منتشر کرد. این دو رویداد علاقه به صلیب سلتی را به‌عنوان نمادی برای حس تجدیدشده میراث در ایرلند برانگیخت.
نسخه‌های تازه‌ای از صلیب بلند برای بناهای یادبود گورستانی مد روز در دوبلینِ دوران ویکتوریا در دهه ۱۸۶۰ طراحی شدند. از دوبلین، این احیا به باقی کشور و فراتر از آن گسترش یافت. از زمان احیای سلتی، صلیب حلقه‌دار، علاوه بر نماد سنتی مذهبی خود، به نمادی برای هویت سلتی نیز بدل شد.
علاقه معاصر به این نماد به‌ویژه به دلیل فعالیت الکساندر و اوفیمیا ریچی افزایش یافت. این دو از سال ۱۸۹۹ تا ۱۹۴۰ در جزیره آیونا در اسکاتلند فعالیت کردند و استفاده از صلیب سلتی در جواهرسازی را رواج دادند. از زمان احیای آن در دهه ۱۸۵۰، صلیب سلتی به‌طور گسترده به‌عنوان سنگ قبر استفاده شده است، برخلاف کاربرد آن در دوران میانه که معمولاً برای بناهای یادبود عمومی به کار می‌رفت. امروزه صلیب سلتی در انواع کالاهای مصرفی نیز دیده می‌شود. هم انجمن ورزشی گیلیک و هم تیم ملی فوتبال ایرلند شمالی از نسخه‌هایی از صلیب سلتی در آرم و تبلیغات خود استفاده کرده‌اند. کلیسای ولز نیز از سال ۱۹۵۴ پرچمی با صلیب سلتی در مرکز آن به کار برده است.
نماد برتری‌طلبی سفید
نسخه‌هایی از صلیب‌های حلقه‌دار همچون صلیب سلتی و صلیب اودین به‌عنوان نمادی توسط برتری‌طلبان سفید استفاده می‌شود. صلیب اودین یا صلیب خورشیدی در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ توسط نازی‌ها در نروژ به کار می‌رفت؛ در دوران اخیرتر، صلیب سلتی توسط نئونازی‌ها، اعضای کوکلاکس‌کلان و دیگر گروه‌های برتری‌طلب سفید استفاده شده است. به‌طور کلی، برتری‌طلبان سفید نسخه‌ای از این نماد را با صلیبی مربعی‌شکل، برخلاف صلیب سنتیِ کشیده، به کار می‌برند. این نماد بخشی از آرم وبگاه استورم‌فرانت را تشکیل می‌دهد.
گفته می‌شود که پذیرش این نماد در بستر سیاست‌های راست‌گرایانه با فعالیت‌های کشیش یسوعی پل دونکور، چهره‌ای برجسته در جنبش پیشاهنگی فرانسه در دوران میان دو جنگ، پیوند دارد. در سال ۱۹۲۴، پیروزی ائتلاف چپ ضدروحانی در انتخابات عمومی، به بسیج نیروهای راست‌گرا انجامید و دونکور نقشی مهم در تشکیل فدراسیون ملی کاتولیک و اتحادیه دراک ایفا کرد. در همان سال، تحت تأثیر سازمان کاتولیکی کوییکبورن که بخشی از جنبش جوانان آلمان بود، وی معادل محلی آن به نام «کادت‌ها» را بنیان نهاد. دونکور که از رمان «توپ و صلیب» نوشته جی.کی. چسترتون الهام گرفته بود، تصمیم گرفت نماد این جنبش، موسوم به «صلیب کادت»، از دایره‌ای نمادگر جهان مادی تشکیل شود که توسط صلیبی مسیحیِ مربعی‌شکل که آن را قطع می‌کند، نگه داشته شده باشد.
پس از سقوط فرانسه، دولت ویشی برای اجرای سیاست جوانان خود بر پایه اصول انقلاب ملی، به سازمان‌های از پیش موجود تکیه کرد. این عرصه در اختیار جنبش‌های پیشاهنگی کاتولیک بود که رهبران آن‌ها مسئولیت دبیرخانه کل جوانان را برعهده گرفتند. در سال ۱۹۴۱، نماد دونکور که اکنون «صلیب سلتی» نامیده می‌شد، به‌عنوان نشان کادت‌های لژیون در الجزایر فرانسه، جنبشی جوانانه در دل لژیون فرانسوی رزمندگان، پذیرفته شد؛ سازمانی از کهنه‌سربازان که دولت امیدوار بود بتواند آن را به تنها حزب رسمی کشور تبدیل کند. سپس این نماد به‌عنوان نشان «گروه‌های ملی»، نهادی برای خدمت مدنی جوانان که در سال ۱۹۴۲ تأسیس شد، به کار رفت. پس از جنگ، پیر سیدوس این نماد را به‌عنوان نشان جنبش راست‌گرای افراطی «ژون ناسیون» که در سال ۱۹۴۹ بنیان نهاد، برای خود برگزید.
کاربرد صلیب سلتی بلند و کوتاه توسط برتری‌طلبان سفید تنها بخش کوچکی از کاربرد کلی این نماد را تشکیل می‌دهد. این نماد در هر دو شکل خود توسط افراد غیرافراطی در زمینه‌هایی چون مسیحیت، نوباستان‌گرایی و میهن‌پرستی ایرلندی نیز به کار می‌رود. افزون بر این، به گفته اتحادیه ضد افترای آمریکا، این صلیب به‌خودی‌خود نشان‌دهنده برتری‌طلبی سفید نیست.
یونیکد
نقطه‌کد این نماد در استاندارد یونیکد، U+1F548 با نام «صلیب سلتی» است.
جستارهای وابسته
- نماد ابدیت ارمنی
- صلیب بازالتی
- بورجگالی (نماد ابدیت گرجی)
- گونه‌های صلیب مسیحی
- صلیب آشتی
- صلیب قبطی
- صلیب شاخه‌دار
- صلیب بلند
- ایرمینسول
- صلیب مالت
- میله می‌پول
- سنگ نگاره
- صلیب حلقه‌دار
- رود (نماد مسیحی)
- صلیب ساقه‌دار
- نماد خورشیدی
- صلیب سنگی
- صلیب‌های سنگی کورنوال
- صلیب خورشیدی
- سواستیکا
منابع
- هرن و براون، «مسیح در مسیحیت سلتی»: منبع اصلی دربارهٔ خاستگاه دینی صلیب حلقه‌دار در بریتانیا و ایرلند.
- ورنر، «درباره خاستگاه شکل صلیب بلند ایرلندی»: پژوهشی دربارهٔ نظریه‌های مختلف پیرامون منشأ صلیب‌های بلند.
- میراث ایرلند – «صلیب‌های بلند»: منبعی رسمی دربارهٔ صلیب‌های بلند تاریخی ایرلند.
- مرکز حقوقی فقر جنوب – «نگاهی به نمادها و خالکوبی‌های نژادپرستانه اسکین‌هد»: منبع دربارهٔ کاربرد صلیب سلتی توسط برتری‌طلبان سفید.
- اتحادیه ضد افترا – «صلیب سلتی»: توضیحی دربارهٔ کاربردهای متفاوت این نماد و تمایز آن از نمادهای نفرت.
- هنر سلتی
- هنر مسیحی