عبدالحی حبیبی
زندگینامه: از قندهار تا کابل و تبعید
زندگی پرفراز و نشیب عبدالحی حبیبی آینهای از تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان در قرن بیستم است. او مسیر خود را از یک خانواده علمی در قندهار آغاز کرد، به یکی از چهرههای کلیدی فرهنگی در کابل تبدیل شد، طعم تبعید را چشید و در نهایت به عنوان یک استاد برجسته به کشورش بازگشت.
کودکی و تحصیلات اولیه در قندهار
عبدالحی حبیبی در سال ۱۲۸۹ شمسی (۱۹۱۰ میلادی) در شهر قندهار و در خانوادهای عالم و فاضل چشم به جهان گشود. پدرش، ملا عبدالحق آخوندزاده، از علمای شناختهشده منطقه بود و این زمینه خانوادگی، عشق به کتاب و تحقیق را از همان کودکی در وجود او شعلهور ساخت. او تحصیلات ابتدایی را نزد پدر و در مدارس سنتی قندهار آغاز کرد و علاوه بر علوم دینی، با ادبیات فارسی و پشتو آشنایی عمیق پیدا کرد.
استعداد شگرف او در یادگیری و روحیه کنجکاوش باعث شد تا به سرعت از همسالان خود پیشی بگیرد. او علاوه بر تحصیلات رسمی، به مطالعه آزاد در کتابخانه غنی پدرش پرداخت و با آثار بزرگانی چون فردوسی، بیهقی و دیگر مورخان و شاعران بزرگ حوزه تمدنی ایران و افغانستان آشنا شد. همین مطالعات پایه و اساس تحقیقات آینده او را در زمینه تاریخ و ادبیات افغانستان بنا نهاد.
ورود به عرصه فرهنگ و سیاست
حبیبی در جوانی به کابل رفت و فعالیتهای فرهنگی و مطبوعاتی خود را آغاز کرد. او در سال ۱۳۱۹ شمسی به ریاست «پشتو تولنه» (آکادمی زبان پشتو) منصوب شد، سمتی که به او امکان داد تا تحقیقات گستردهای را در زمینه زبان و ادبیات پشتو سازماندهی کند. در همین دوره بود که او ادعای کشف کتاب «پته خزانه» را مطرح کرد که نقطه عطفی در زندگی علمی او شد.
فعالیتهای او تنها به حوزه فرهنگ محدود نماند. عبدالحی حبیبی به دلیل گرایشهای آزادیخواهانه و ملیگرایانه، با حکومت وقت دچار اختلاف شد. این اختلافات در نهایت منجر به تبعید او در سال ۱۳۳۰ شمسی به پاکستان گردید. دوره تبعید که نزدیک به یک دهه به طول انجامید، برای او فرصتی برای تحقیق بیشتر و ارتباط با محافل علمی بینالمللی فراهم آورد. او در این دوره نیز دست از نوشتن و پژوهش برنداشت و آثار مهمی را به رشته تحریر درآورد.
بازگشت به وطن و سالهای پایانی
پس از تغییرات سیاسی در افغانستان، حبیبی در سال ۱۳۴۰ شمسی به کشور بازگشت و با استقبال محافل علمی روبرو شد. او به عنوان استاد تاریخ در دانشکده ادبیات دانشگاه کابل منصوب گردید و تا پایان عمر به تدریس و تحقیق مشغول بود. در این دوره، او بسیاری از مهمترین آثار تاریخی خود را منتشر کرد و شاگردان بسیاری را تربیت نمود.
علامه عبدالحی حبیبی سرانجام در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۶۳ (۹ مه ۱۹۸۴) در کابل درگذشت. از او بیش از ۱۱۵ عنوان کتاب و صدها مقاله علمی به جای مانده است که گنجینهای گرانبها برای محققان تاریخ و ادبیات افغانستان به شمار میرود. میراث او، مجموعهای از خدمات درخشان و بحثهای حلنشده، همچنان موضوع تحقیق و گفتگو است.
آثار
- خلیلی نامه (مثنوی فارسی) ۱۳۳۴ چاپ پیشاور
- شاعر هیرمند هارون خان افغان (فارسی، کراچی) ۱۳۳۸
- کتابهای گم شده تاریخ غزنویان کراچی ۱۳۳۸
- روابط ادبی سند با افغانستان، کراچی ۱۳۳۷
- نوای هارک کراچی ۱۳۳۷
- تاریخچه بیداری سیاسی در افغانستان مسلسل در جریده آزاد افغانستان.
- دروه اساسی کارهای علمی حبیبی بعد از انتقال به کابل از قندهار در سال ۱۳۱۹ و به خصوص بعد از بازگشت از پاکستان آغاز میشود. دراین دوره به عنوان عالم و دانشمند متبحر عرض وجود میکند و در زمینههای مختلف علمی و ادبی و تاریخی آثار ارزشمندی را ایجاد مینماید.
- تاریخچه ادبیات پشتو (فارسی) ۱۳۱۹
- پشتانه شعرا (پشتو) ۱۳۲۰
- پشتو خیرنی ترجمه پشتو از دارمستتر فرانسوی، ۱۳۲۵
- تحقیقات راجع به پته خزانه (فارسی) ۱۳۲۴
- تحقیقات راجع به ترجمان البلاغه رادویانی (فارسی) ۱۳۳۰
- زبان دو هزار ساله افغانستان یا مادر زبان دری تحلیل کتیبه سرخ کوتل ۱۳۴۳
- نگاهی به سلامان و اسبال جامی ۱۳۴۳
- شاعرانه شه مولانا جلال الدین بلخی ۱۳۵۳
- پشتو دتاریخ او لغت په رناکی ۱۳۴۷
- دپشتو ژبی او ادب موقف مرکزی آسیا دخلکو په تمدنونوکی (پشتو، انگلیسی) ۱۳۵۶
- آسمانی نغمی او لاهوتی سرودونه (پشتو) ۱۳۶۱
- په شلمه پیری کی افغانستان هنر (پشتو) ۱۳۵۸
- نظری بر ادبیات پشتو (ترجمه از عربی) ۱۳۵۷
- پشتو نثرته کرکتنه ۱۳۶۰
- امیر کروره دودمان او ۱۳۶۱
- پیر روشان ۱۳۵۳
- انتخابی از حدیقه حکیم سنایی ۱۳۵۶
- متون دری ۱۳۵۷
- دالبیرونی کتابشود ۱۳۵۲
- دپشتو ادب په تاریخ کی قصیده ۱۳۵۷
- در زمینه تاریخ و جغرافیا:
- تاریخ ادبیات پشتو جلد اول
- دوره قبل از اسلام (پشتو) ۱۳۲۵
- تاریخ ادبیات شعر جلد دوم از ابتدای اسلام تا هزارم هجری (پشتو) ۱۳۴۲
- مجمع الغرایب و مزار علوی در بلخ (فارسی)
- تاریخ افغانستان در عصر تیموریان هند (فارسی) انجمن تاریخ ۱۳۴۲
- مورخان گمنام افغانستان (پشتو) ۱۳۵۹
- مشاهیر ابدالیان پیش از احمدشاه (پشتو) ۱۳۱۹
- زرنج و احوال تاریخی آن (فارسی) ۱۳۶۴
- ملتان کا لودی شاهی خاندان (اردو لاهور) ۱۳۴۹
- افغانستان بعد از اسلام جلد اول (فارسی) ۱۳۵۷
- پشتو و لویگان غزنه تحقیق در تاریخ غزنه و ادبیات پشتو (فارسی) ۱۳۴۲
- رهنمای تاریخ افغانستان در کتب فارسی، عربی و اردو (فارسی) ۱۳۴۸
- تاریخچه مختصر ادبیات پشتو به عربی (قاهره)۱۳۵۷
- تاریخ مختصر افغانستان ۲ جلد ۱۳۴۸
- تاریخ ادبیات پشتو صنف سوم فاکولته ۱۳۴۷
- تاریخ ادبیات پشتو صنف چهارم فاکولته ۱۳۴۷
- هفت کتیبه قدیم ۱۳۵۰
- تاریخچه خط در افغانستان ۱۳۵۰
- ظهیرالدین بابر (زندگی و شخصیت او) ۱۳۵۳
- پیش گپ (کرونولوجی افغانستان) (پشتو) ۱۵۳
- اصل خلجیان افغانی تهران ۱۳۴۹
- منابع ادبی تاریخ هنر کتاب سازی در عصر تیموریان (انگلیسی) ۱۹۷۹
- هنر عصر تیموریان (تهران) ۱۳۵۵
- دافغانستان لند تاریخ ۱۳۵۶
- تاریخ گویی به تعمیه در اشعار قدیم دری ۱۳۶۰
- تحقیق مرونات سنایی (تهران) ۱۳۵۶
- نامهای برخی ایزدان عصر کوشانی و اثرهای باقیمانده آن در ادب وابسته افغانستان ۱۳۵۷
- ادیان عصر کوشانی (انگلیسی) ۱۳۵۹
- بابر در افغانستان (انگلیسی) ۱۹۸۰
- تاج کابلشاه در کعبه ۱۳۴۸
- مدرسه شاه شهید غرجستان و بنای مرقد سالار جلیل در کمیسان بلخ، تهران ۱۳۵۵
تصحیح و تحشیه و تعلیق
- دیوان احمدشاه بابا (پشتو) ۱۳۲۰
- تذکره شعرای پشتو «پته خزانه» ۱۳۲۲، ۱۳۴۰ تهران، متن عکسی ۱۳۵۴
- طبقات ناصری ۲ جلد لاهور ۱۹۴۹، کابل ۱۳۴۳
- طبقات صوفیه «عبدالله هروی» ۱۳۴۹
- مرد میدان خواجه عبدالله انصاری ۱۳۴۲
- زین الاخبار گردیزی ۱۳۴۷
- فضایل بلخ تهران ۱۳۴۹
- سواد اعظم تهران ۱۳۴۸
- روضه الفریقین تألیف ابورجامومل ابن مسرور شاشی مروی متوفا ۵۱۷، تهران ۱۳۵۹
- فردوسی و شاهنامه ترجمه فارسی «فردوسی برچهار مقالی» از شیرانی ۱۹۴۲
- تاریخ تلفظ و صرف پشتو کابل ۱۳۵۶
- سواتنامه خوشحال خان ۱۳۵۸
- زندگینامه ابن سینا «ترجمه دری» ۱۳۵۹
- شناختنامه میا فقیرالله جلالآبادی ۱۳۵۹
- ترجمه پشتو زندگینامه سینا ۱۳۵۹
- شرح بیتین مثنوی (از مهردل خان شرقی) ۱۳۵۲
- کتابشناسی البیرونی تهران ۱۳۵۲
کتابهای علمی و اجتماعی
- جوانمردان و عیاران فارسی ۱۳۲۱
- سررشته طریقت خواجگان از جامی ۱۳۲۳
- تصوف دری کابل ۱۳۴۶
- نسب و زادگاه سیدجمال الدین افغانی (فارسی)۱۳۵۵
- خودی و بیخودی در اندیشه اقبال ۱۳۵۶
- دامیر شیرعلی فکری او سیاسی شخصیت ۱۳۶۰
- پنجاه مقاله حبیبی ۱۳۶۲
- دشیخ الاسلام عبدالله انصاری سیرت او شخصیت ۱۳۴۱
- منازل السایرین ۱۳۵۵
آثار چاپ ناشده
- ادبیات جهانی (فارسی)
- مدوجز افغانستان (مسدس فارسی) ۱۳۰۸
- درد دل (مثنوی فارسی) ۱۳۱۶
- پیام عصر (مثنوی فارسی) ۱۳۲۰
- لاله کهسار مجموعه آثار شعرای گمنام فارسیزبان افغانستان
- نوشتههای من به زبان فارسی و پشتو مجموعه مقالات اجتماعی و یادداشتهای تاریخی و آثار ادبی منثور و منظوم در سه جلد تاریخ سیاسی افغانستان ۲ جلد
- تصحیح و تحشیه و مقابله و تعلیق مذکر احباب نثاری بخاری (فارسی)
- افغان در تاریخ
- رساله قافیه جامی با مقدمه و تعلیق ۱۳۵۷
- موقف عرفانی جامی در پیوستگاه فلسفه و عرفان با ساینس
- پیام یعقوب لیث (به چهار زبان)
- تصحیح و مقابله و مقدمه اکبرنامه حمید کشمیری (فارسی) ۱۳۰۹
منابع
- آفریدههای مهجور علامه حبیبی، گردآوری، تدوین و مقدمه از هارون خْپَل، کابل: آکادمی علوم ج.ا. ۱۳۶۷ خورشیدی، پیشگفتار.
- پیام مجاهد
- وبگاه رسمی استاد عبدالحی حبیبی (به دو زبان پشتو و انگلیسی)