علم‌الاشیاء
علم‌الاشیاء نام یکی از درس‌های علوم در نظام آموزش نوین ایران بود که در دورهٔ ابتدایی تدریس می‌شد. این عنوان در اواخر دورهٔ قاجار و در دورهٔ پهلوی برای آموزش مقدماتی موضوعات مربوط به علوم طبیعی و تجربی به کار می‌رفت و از پیشینه‌های درس امروزی علوم تجربی در مدارس ایران به‌شمار می‌رود.[۱]
پیشینه
در پی گسترش آموزش نوین و ایجاد مدارس جدید در ایران، برنامهٔ درسی مدارس به‌تدریج زیر نظارت وزارت معارف قرار گرفت. بر پایهٔ گزارشی دربارهٔ تاریخ کتاب‌های درسی ایران، در سال ۱۳۰۰ خورشیدی برنامهٔ مدارس کشور از نظر سازمان، مواد درسی، امتحانات، استخدام معلم و مدت آموزش یکسان شد و مؤلفان موظف شدند کتاب‌های خود را مطابق برنامهٔ وزارت معارف تألیف کنند. در همین برنامه، آموزش علوم در دورهٔ ابتدایی با عنوان «علم‌الاشیاء» آغاز شد و کتاب‌هایی برای آن نوشته شد.[۱]
این کتاب‌های علوم در آغاز تنها چند سال در برنامه باقی ماندند. بنا بر همین گزارش، کمبود کاغذ، دشواری چاپ و ناتوانی شماری از آموزگاران در تدریس آنها سبب شد بیشتر این کتاب‌ها پس از سه یا چهار سال از برنامه خارج شوند و مدتی کتاب علم‌الاشیاء سال پنجم دبستان جای کتاب‌های دیگر علوم را بگیرد.[۱]
اسناد همان دوره نشان می‌دهد که عنوان علم‌الاشیاء برای پایه‌های دیگری نیز به کار می‌رفته است. در مذاکرات مجلس شورای ملی در ۱۱ اسفند ۱۳۰۰، هنگام بحث دربارهٔ تألیف و ترجمهٔ کتاب‌های درسی، از کتابی رایج در سراسر ایران با عنوان «علم‌الاشیاء سال ششم» یاد شده است.[۲]
هدف و محتوای درس
علم‌الاشیاء در عمل عنوانی برای آموزش مقدماتی علوم تجربی به کودکان بود و یک رشتهٔ علمی مستقل به معنای امروزی به‌شمار نمی‌رفت. در پژوهشی دربارهٔ کتاب‌های درسی دورهٔ رضاشاه، هدف عمدهٔ درس‌های تجربی یا علم‌الاشیاء، برانگیختن کنجکاوی کودک نسبت به محیط پیرامون و آشنا کردن او با زندگی توصیف شده است. در همان پژوهش، آموزش علوم جدید یکی از بخش‌های مهم نظام آموزشی نوین ایران دانسته شده و برای آن هدف‌هایی چون توجه به کاربرد علوم تجربی و آشنایی دانش‌آموزان با علوم و صنایع جدید ذکر شده است.[۳]
محتوای علم‌الاشیاء با پایهٔ تحصیلی تغییر می‌کرد. برای نمونه، در نسخه‌ای از کتاب علم‌الاشیاء سال ششم دبستان در سال ۱۳۴۳، موضوعاتی چون بدن انسان، استخوان و ساختمان آن، ماهیچه‌ها، دستگاه گوارش و دستگاه گردش خون مطرح شده بود. این کتاب بر پایهٔ مصوبات شورای عالی فرهنگ در سال ۱۳۴۲ از نظر شیوهٔ خط فارسی و محتوای آموزشی در سازمان کتاب‌های درسی ایران بررسی و اصلاح شده بود.
کتاب‌های درسی
کتاب‌های متعددی با عنوان علم‌الاشیاء برای پایه‌های گوناگون دبستان منتشر شد. از جمله، کتاب علم‌الاشیاء: چهارم دبستان در سال ۱۳۴۰ از سوی وزارت فرهنگ و با چاپ شرکت سهامی افست منتشر شد. تصویرگری این کتاب را افضل‌الدین آذربد و خوشنویسی آن را جواد شریفی انجام داده بودند.[۴]
وجود کتاب علم‌الاشیاء برای سال ششم دبستان در سال ۱۳۴۳ نشان می‌دهد که این عنوان تا دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی همچنان در کتاب‌های رسمی یا مورد تأیید نظام آموزشی ایران به کار می‌رفت.
روش تدریس
در آموزش علم‌الاشیاء بر مشاهدهٔ مستقیم، مقایسه و فعالیت عملی دانش‌آموزان تأکید می‌شد. اشیای مورد بحث تا حد امکان در کلاس در اختیار کودکان قرار می‌گرفت تا ویژگی‌های آنها را از راه دیدن، لمس کردن و، در موارد مناسب، بو کردن یا چشیدن بررسی کنند. هدف این روش، جایگزین کردن مشاهده و تجربه با حفظ کردن مطالب بود.[۵]
در نمونه‌ای از تدریس این درس در کلاس سوم ابتدایی، برگ‌های چنار و بلوط برای بررسی شکل، رنگ، سطح و ساختمان آنها به کلاس آورده شده بود. در روش پیشنهادی، موضوع‌ها و نمونه‌ها باید به‌تدریج عرضه می‌شدند تا توجه دانش‌آموزان پراکنده نشود و کودکان از طریق پرسش، مشاهده و مقایسه خود به شباهت‌ها و تفاوت‌های اشیا پی ببرند.[۵]
این شیوه بر برانگیختن کنجکاوی، کشف پاسخ به‌وسیلهٔ خود دانش‌آموز و پرورش توانایی‌های ذهنی از راه مشاهده و تجربه تأکید داشت.[۵]
علوم تجربی
در سال ۱۳۴۵ نظام آموزش پیش از دانشگاه در ایران تغییر کرد و دورهٔ شش‌سالهٔ ابتدایی جای خود را به دورهٔ پنج‌سالهٔ ابتدایی، سه‌سالهٔ راهنمایی و چهارسالهٔ متوسطه داد. در برنامهٔ جدید، آموزش «علوم تجربی» از کلاس اول دبستان آغاز شد و بر فعالیت عملی دانش‌آموزان تأکید بیشتری صورت گرفت.[۱] از این دوره به بعد، عنوان «علوم تجربی» در برنامه و کتاب‌های درسی جدید جای عنوان قدیمی علم‌الاشیاء را گرفت.
جستارهای وابسته
- علوم تجربی
- آموزش و پرورش در ایران
- تاریخ آموزش در ایران
- کتاب درسی
منابع
- 1 2 3 4 معتمدی، اسفندیار (مهر ۱۳۹۷). «کتاب‌های درسی ایران از آزادی تألیف تا سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی درسی» (PDF). دفتر انتشارات و فناوری آموزشی. صص. ۲۰–۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «مذاکرات مجلس شورای ملی ۱۱ اسفند ۱۳۰۰، نشست ۷۴». مشروطه. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ سلطانی‌مقدم، حمیده؛ سلطانی‌مقدم، سعیده؛ محمدی، حمیده. «آموزش اجتماعی و مذهبی در کتاب‌های درسی دورهٔ رضاشاه (۱۳۰۴–۱۳۲۰ ش)». ایران‌نامه. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: کاراکتر soft hyphen character در|نشانی=در موقعیت ۶۷ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «کتاب علم‌الاشیاء: چهارم دبستان». سی‌نای بوکس. مؤسسهٔ ملی انفورماتیک ژاپن. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3
- تاریخ آموزش در ایران