علی زرنگار

علی زرنگار فعالیت هنری خود را از سال ۱۳۸۰ با ساخت فیلم کوتاهی با نام کوتاه آغاز کرد.^[۱۱] او در سال‌های بعد چند فیلم کوتاه دیگر از جمله یادداشت اول (۱۳۸۳)، شدن (۱۳۸۶)، بود (۱۳۸۸)، او (۱۳۸۸)، است (۱۳۸۹) و همدیگر (۱۳۹۴) را کارگردانی کرد.^[۱۲] فیلم شدن موفق به دریافت دیپلم افتخار بهترین فیلم و بهترین فیلم‌نامه از بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران شد.^[۱۳]

زرنگار از دههٔ ۱۳۹۰ در زمینهٔ نمایشنامه‌نویسی نیز فعال بوده است. نمایشنامهٔ عشق اتفاقی نیست که بیافتند به قلم او و کارگردانی وحید جلیلوند در سال ۱۳۹۰ در تالار وحدت روی صحنه رفت.^[۱۴] از دیگر آثار نمایشی او می‌توان به زخم و زخمه، بهرام را نام مانده به یکی دوال بود مانده جنگ جای. ننگ… و پایان اشاره کرد. نمایشنامه‌های مغول، روایتِ کوتاهِ بالا موحِشِ مردمانی تنگ‌چشم و بوسیدن پیشانی پیش از مرگ نیز به قلم او نوشته شده و در خانه هنر مولیان در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۳ به‌صورت نمایشنامه‌خوانی اجرا شدند.^[۱۵]

زرنگار در حوزهٔ سینمای بلند با نگارش فیلم‌نامهٔ زندگی با حضور یک دیوار، چهارشنبه ۱۹ اردیبهشت (به همراه وحید جلیلوند و حسین مهکام), بدون تاریخ، بدون امضاء (با وحید جلیلوند)، مغز استخوان و علت مرگ: نامعلوم شناخته می‌شود.^[۱۶] فیلمنامهٔ بدون تاریخ، بدون امضاء جایزهٔ بهترین فیلم‌نامه را از جشنواره بین‌المللی فیلم استکهلم در سال ۲۰۱۷ دریافت کرد و مغز استخوان نیز در جشنواره فیلم فجر نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه شد.^[۱۷] او همچنین در مقام مشاور فیلم‌نامه در فیلم سینمایی علفزار همکاری داشته است.^[۱۸]

نخستین فیلم بلند او، علت مرگ: نامعلوم (۲۰۲۳)، به نویسندگی و کارگردانی خودش ساخته شد و در جشنواره بین‌المللی فیلم شانگهای به نمایش درآمد، جایی که جایزهٔ بهترین فیلم‌برداری را کسب کرد.^[۱۹] فیلم سپس در جشنواره‌های هوف، زوریخ، تورینو آندرگراند و سالنتو به نمایش درآمد و جوایز متعددی از جمله جایزهٔ «استوانه زرین بهترین فیلم» در زوریخ و جایزهٔ بهترین فیلم در تورینو را دریافت کرد.^[۲۰][۲۱]

علت مرگ: نامعلوم در ایران در تاریخ ۵ دی ۱۴۰۳ با اکرانی محدود به نمایش درآمد و باوجود تعداد اندک سالن‌ها و سانس‌ها، با استقبال مثبت منتقدان روبه‌رو شد.^[۲۲] در میان واکنش‌ها، یادداشت رخشان بنی‌اعتماد دربارهٔ این فیلم بازتاب گسترده‌ای یافت که در آن، این اثر را «فیلمی پرقدرت و شریف از دل سینمای مستقل ایران» توصیف کرد و تماشاگران را به حمایت از آن فراخواند.^[۲۳]

زرنگار چند مجموعه شعر از جمله طوبا تو با کدامین لبت لبخند می‌زنی؟، من بوی رازناک هرزه‌نری کهنه می‌دهم، این دوست، نیست همانی که دارمت و از پیش پیرهنِ تو می‌آیم… را منتشر کرده است.^[۲۴]او همچنین در زمینهٔ عکاسی فعالیت داشته و آثارش در گالری‌های کافه عکس (۱۳۸۶)، سمین (۱۳۸۶ و ۱۳۸۷)، هشت و نیم (۱۳۸۷) و چند نمایشگاه گروهی دیگر از جمله نمایشگاه سال ۱۳۹۹ به نمایش درآمده است.^[۲۵]

آثار علی زرنگار اغلب بر محور درام اجتماعی، اخلاق فردی و پرسش‌های فلسفی دربارهٔ مسئولیت، گناه و وجدان انسان متمرکز است. چه در فیلمنامه‌هایی که نوشته و چه در آثار کارگردانی‌شده‌اش، رویکردی دیده می‌شود که موقعیت‌های انسانی را در موقعیت‌های بحرانی می‌آزماید. در فیلم‌هایی مانند بدون تاریخ، بدون امضاء و علت مرگ: نامعلوم، او با استفاده از ساختار مینیمالیستی و گفت‌وگوهای کوتاه، تضاد میان قانون و اخلاق را به تصویر می‌کشد؛ جایی که قضاوت، تردید و عذاب وجدان محور اصلی روایت‌اند.^[۲۶] زرنگار در روایت‌های خود از سکوت، فضاهای بسته و چشم‌اندازهای بیابانی به‌عنوان استعاره‌هایی از انزوا و فروپاشی درونی استفاده می‌کند. فیلمعلت مرگ: نامعلوم به‌ویژه نمونهٔ شاخصی از این زبان بصری است که در آن، بیابان به نمادی از وجدان خالی‌شده و جامعهٔ بی‌پناه بدل می‌شود. بسیاری از منتقدان از جمله رخشان بنی‌اعتماد و شهرام مکری این فیلم را نشانه‌ای از «بازگشت سینمای اندیشه در ایران» دانسته‌اند.^[۲۷][۲۸]

در نوشته‌های ادبی و نمایشنامه‌های او نیز همین نگاه فلسفی و زبانی شاعرانه دیده می‌شود. زرنگار در آثارش، چه در شعر و چه در سینما، به‌جای تمرکز بر «روایت حادثه»، به کشف لایه‌های پنهان احساسات انسانی و چگونگی تصمیم‌گیری در شرایط اخلاقیِ دشوار می‌پردازد. در این رویکرد، فرم و محتوا هم‌زمان عمل می‌کنند؛ سکوت، میزانسن ایستا و ریتم کند روایت، بخشی از امضای شخصی او در سینمای ایران به‌شمار می‌رود.^[۲۹]