غذایابی
غذایابی (به انگلیسی: Foraging) به رفتار جستجو، شناسایی، به دست آوردن و مصرف منابع غذایی در محیط طبیعی توسط جانوران اطلاق میشود. این رفتار یکی از کلیدیترین جنبههای بومشناسی رفتاری است، زیرا به طور مستقیم بر شایستگی تکاملی جانور—یعنی توانایی بقا و تولید مثل—تأثیر میگذارد. جانوران باید بین کسب انرژی از غذا و هزینههایی مانند مصرف انرژی برای جستجو و خطر شکار شدن، تعادل برقرار کنند.
نظریه غذایابی بهینه
نظریه غذایابی بهینه (Optimal Foraging Theory) یک مدل پیشبینیکننده در بومشناسی است که بررسی میکند جانوران چگونه با در نظر گرفتن هزینهها و فواید، رفتار غذایابی خود را بهینه میکنند. این نظریه فرض میکند که فرگشت از طریق انتخاب طبیعی رفتارهایی را برگزیده است که سود خالص (انرژی به دست آمده منهای انرژی مصرف شده) را به حداکثر میرساند.[۱] برای مثال، این نظریه پیشبینی میکند که یک جانور چه زمانی باید یک تکه غذای کوچک را رها کرده و به جستجوی غذای بزرگتر و مغذیتر بپردازد.
عوامل تأثیرگذار بر رفتار غذایابی
رفتار غذایابی یک پدیده پیچیده است که تحت تأثیر عوامل درونی و بیرونی گوناگونی قرار دارد.
یادگیری
جانوران از طریق تجربه، رفتار غذایابی خود را بهبود میبخشند. این یادگیری میتواند فردی (آزمون و خطا) یا اجتماعی باشد. برای نمونه، بسیاری از پستانداران جوان با مشاهده والدین یا اعضای گروه یاد میگیرند که کدام غذاها خوراکی و کدام سمی هستند و چگونه باید طعمه را شکار کرد.[۲]
ژنتیک
برخی از جنبههای رفتار غذایابی غریزی و مبتنی بر ژنتیک هستند. برای مثال، نوع الگوی جستجو یا ترجیح دادن برخی طعمها میتواند به صورت ژنتیکی در یک گونه برنامهریزی شده باشد. پژوهشها نشان دادهاند که در زنبور عسل اروپایی، دو ژن مشخص با ترجیح آنها برای جمعآوری شهدی با غلظت قند معین مرتبط است.[۳]
حضور شکارچیان
خطر شکار شدن یکی از مهمترین عوامل محدودکننده در رفتار غذایابی است. جانوران اغلب مجبورند بین دسترسی به یک منبع غذایی غنی و ماندن در یک مکان امن، یکی را انتخاب کنند. این پدیده که به «بومشناسی ترس» (Ecology of Fear) معروف است، باعث میشود جانوران از مناطق پرخطر دوری کرده یا زمان کمتری را در آنجا صرف غذایابی کنند، حتی اگر آن مناطق سرشار از غذا باشند.[۴]
انگلی
آلودگی به انگلها میتواند وضعیت فیزیولوژیک جانور را تغییر داده و بر رفتار غذایابی آن تأثیر بگذارد. جانوران بیمار ممکن است توانایی کمتری برای شکار داشته باشند یا برای جبران، به دنبال غذاهایی با هضم آسانتر بگردند. در برخی موارد، جانوران برای مقابله با انگلها به خوددرمانی روی میآورند و گیاهان یا موادی را مصرف میکنند که خاصیت دارویی دارند.[۵]
انواع غذایابی
رفتار غذایابی را میتوان بر اساس ساختار اجتماعی جانوران به دو دسته اصلی تقسیم کرد.
غذایابی انفرادی
در این حالت، جانوران به تنهایی به جستجوی غذا میپردازند. این روش در شرایطی که منابع غذایی پراکنده هستند یا رقابت درونگونهای شدید است، سودمندتر است. غذایابی انفرادی خطر دیده شدن توسط شکارچیان را کاهش میدهد اما از مزایای همکاری گروهی بیبهره است.
غذایابی گروهی
بسیاری از جانوران به صورت گروهی غذایابی میکنند. این کار مزایا و معایب خاص خود را دارد:
- مزایا: افزایش شانس یافتن غذا (چشمهای بیشتر برای جستجو)، توانایی شکار طعمههای بزرگتر (مانند گرگها)، و دفاع بهتر در برابر شکارچیان از مزایای اصلی این روش است.
- معایب: رقابت مستقیم بر سر غذا بین اعضای گروه، افزایش احتمال انتقال بیماریها و انگلها، و جلب توجه بیشتر شکارچیان از معایب آن به شمار میرود.
شیرها نمونهای کلاسیک از جانورانی هستند که اندازه گروه شکار خود را بر اساس عواملی چون نوع طعمه، دفاع از قلمرو و محافظت از تولهها تنظیم میکنند.[۶]
کاربرد ابزار در غذایابی
استفاده از ابزار یک رفتار پیچیده در غذایابی است که در گونههای محدودی از جانوران مشاهده میشود. این رفتار به جانور اجازه میدهد به منابع غذایی دسترسی پیدا کند که در حالت عادی غیرقابل دسترس هستند. برخی از نمونههای برجسته عبارتند از:
- دلفینها در خلیج کوسه استرالیا از اسفنج به عنوان پوششی برای پوزه خود استفاده میکنند تا هنگام جستجوی ماهی در بسترهای ماسهای و سنگی از آسیبدیدگی جلوگیری کنند.[۷]
- کلاغهای کالدونیای جدید شاخهها و برگها را به شکل قلاب درمیآورند تا لارو حشرات را از سوراخهای درختان بیرون بکشند.[۸]
- شامپانزهها از شاخههای نازک برای بیرون کشیدن موریانه از لانههایشان استفاده میکنند.[۹]
منابع
- ↑ منبع معتبر برای نظریه غذایابی بهینه
- ↑ منبع برای نقش یادگیری
- ↑ منبع معتبر برای نقش ژنتیک مانند پژوهش هانت (۲۰۰۷)
- ↑ منبع معتبر برای بومشناسی ترس
- ↑ منبع برای تأثیر انگلی
- ↑ Packer, C.; Scheel, D.; Pusey, A.E. (1990). "Why lions form groups: food is not enough". American Naturalist. 136: 1–19. doi:10.1086/285079.
- ↑ Patterson, E.M.; Mann, J. (2011). "The Ecological Conditions That Favor Tool Use and Innovation in Wild Bottlenose Dolphins (Tursiops sp.)". PLOS ONE. 6 (7): e22243. doi:10.1371/journal.pone.0022243. PMC 3140497. PMID 21799801.
- ↑ Rutz, C.; et al. (2010). "The ecological significance of tool use in New Caledonian Crows". Science. 329 (5998): 1523–26. doi:10.1126/science.1192053. PMID 20847272.
- ↑ Goodall, Jane (1964). "Tool-using and aimed throwing in a community of free-living chimpanzees". Nature. 201 (4926): 1264–66. doi:10.1038/2011264a0. PMID 14151401.