فراکتور

الگو:جعبه اطلاعات خط

یک قلم مدرن سنز-سریف و چهار قلم بلک‌لتر (از چپ به راست): تکستورا، روتوندا، شواباخر و فراکتور.

فراکتور (آلمانی: Fraktur، تلفظ: /fʁakˈtu:ɐ̯/) یک شیوهٔ خوش‌نویسی از الفبای لاتین و نام مجموعه‌ای از قلم‌های بلک‌لتر (خط شکسته) است که از این شیوه مشتق شده‌اند. واژهٔ «فراکتور» از کلمهٔ لاتین frāctūra به معنای «شکستگی» گرفته شده که خود از frangere به معنای «شکستن» برآمده است. این خط به‌گونه‌ای طراحی شده که آغاز و پایان هر ضربهٔ قلم در حروف به‌وضوح قابل تشخیص باشد و همین ویژگی آن را از قلم‌های آنتیکوا متمایز می‌سازد که در آن‌ها ضربه‌های قلم به‌صورت پیوسته به یکدیگر متصل می‌شوند.

فراکتور اغلب به عنوان «قلم آلمانی» شناخته می‌شود؛ زیرا در آلمان و بخش بزرگی از اروپای شرقی بسیار دیرتر از سایر نقاط جهان از رواج افتاد. از سدهٔ نوزدهم میلادی استفاده از فراکتور در برابر آنتیکوا (که نمادی از نوگرایی تلقی می‌شد) موضوع مناقشه‌ای جدی در آلمان بود. این مناقشه که به «جدال آنتیکوا-فراکتور» معروف است تا سال ۱۹۴۱ ادامه یافت و سرانجام حکومت آلمان نازی استفاده از قلم‌های فراکتور را ممنوع اعلام کرد.

در زبان عامه گاهی واژهٔ «فراکتور» به‌اشتباه برای همهٔ قلم‌های بلک‌لتر به کار می‌رود؛ حال آنکه فراکتور تنها یکی از انواع قلم‌های بلک‌لتر است و همهٔ آن‌ها ویژگی‌های فراکتور را ندارند.

ویژگی‌ها

فراکتور علاوه بر ۲۶ حرف استاندارد الفبای لاتین، معمولاً شامل حرف اس‌تست (ß) به شکل ſʒ، حروف صدادار دارای اوم‌لاوت (ä، ö، ü) و اِس بلند (ſ) نیز هست. برخی از قلم‌های فراکتور شامل شکل دیگری از حرف r به نام «آر روتوندا» نیز هستند و بسیاری از آن‌ها دارای انواعی از حروف پیوسته (لیگاتور) هستند که از خوش‌نویسی دست‌نوشته به ارث رسیده‌اند.

یکی از تفاوت‌های فراکتور با سایر خطوط شکسته آن است که در حرف کوچک o بخش چپ کمان شکسته‌است اما بخش راست آن شکسته نیست. در اغلب قلم‌های فراکتور قدیمی، بین حروف بزرگ I و J تمایزی وجود ندارد (شکل مشترک بیشتر شبیه J است) هرچند حروف کوچک i و j از یکدیگر متمایزند.

حروف بزرگ فراکتور دارای تزئینات منحنی ویژه‌ای هستند که به آلمانی «خرطوم فیل» (Elefantenrüssel) نامیده می‌شوند و همین ویژگی فراکتور را از تکستورا و شواباخر متمایز می‌کند.

خاستگاه

نخستین قلم فراکتور در آغاز سدهٔ شانزدهم میلادی پدید آمد. امپراتور ماکسیمیلیان یکم طراحی قطعه‌چوب «طاق پیروزی» را به آلبرشت دورر سفارش داد و برای این کار قلم جدیدی توسط هیرونیموس آندره‌آ طراحی شد. قلم‌های فراکتور برای چاپ توسط ناشر آوکسبورکی یوهان شون‌اشپرگر با انتشار مجموعه‌ای از آثار ماکسیمیلیان مانند «کتاب دعا» (Gebetbuch، ۱۵۱۳) و منظومهٔ مصور «تویرِدانک» (۱۵۱۷) تثبیت شد.

با این حال، پدیدآورندهٔ دقیق فراکتور تا به امروز به‌طور قطعی مشخص نشده‌است. از جمله نامزدهای احتمالی فینتسنتس روکنر، منشی ماکسیمیلیان یکم، و لئونهارد واگنر راهب و خوش‌نویسی هستند که در اواخر سدهٔ پانزدهم شیوهٔ خطی مشابه را توسعه داده بود.

تکامل و گسترش

فراکتور به‌سرعت جایگزین قلم‌های قدیمی‌تر شواباخر و تکستوالیس شد و انواع گوناگونی از قلم‌های فراکتور در سرزمین‌های آلمانی‌زبان و مناطق تحت نفوذ فرهنگی آلمان (اسکاندیناوی، استونی، لتونی و اروپای مرکزی) رایج گشت.

در سدهٔ هجدهم، حروف‌ساز لایپزیگی یوهان گوتلوب ایمانوئل برایتکوپف با توسعهٔ فراکتور تویردانک، قلم «فراکتور برایتکوپف» را آفرید. فراکتور همچنین در دورهٔ کلاسی‌سیسم توسط حروف‌سازانی مانند اونگر و والباوم به اشکال جدید تکامل یافت. مهم‌ترین اشکال تاریخی فراکتور عبارت‌اند از:

• فراکتور رنسانس (فراکتور تویردانک)
• فراکتور باروک (فراکتور برایتکوپف)
• فراکتور کلاسی‌سیستی (فراکتور اونگر، فراکتور والباوم)

کاربرد

نقشهٔ پراکندگی خطوط در اروپا حدود ۱۹۰۰ میلادی از دیدگاه آلمانی. در واقعیت تنها آلمانی‌زبانان، استونی و لتونی همچنان فراکتور را به عنوان خط اصلی به کار می‌بردند.

حروف‌چینی به فراکتور در آغاز سدهٔ بیستم هنوز در همهٔ کشورهای آلمانی‌زبان و نیز در نروژ، استونی و لتونی بسیار رایج بود و به میزان اندکی در سوئد، فنلاند و دانمارک نیز کاربرد داشت.

از اواخر سدهٔ هجدهم تا اواخر سدهٔ نوزدهم، فراکتور به‌تدریج در بیشتر کشورهای اروپایی جای خود را به آنتیکوا داد که نمادی از عصر کلاسی‌سیسم و جهان‌وطنی نوظهور بود. این روند در آلمان با مناقشه‌ای شدید همراه بود که به «جدال آنتیکوا-فراکتور» معروف شد. این تغییر بیشتر نوشته‌های علمی را تحت تأثیر قرار داد در حالی که بخش بزرگی از ادبیات داستانی و روزنامه‌ها همچنان به فراکتور چاپ می‌شدند.

فراکتور در دورهٔ آلمان نازی

قلم‌های فراکتور در دوران آلمان نازی در ابتدا به عنوان خط اصیل آلمانی ترویج شدند. اسناد رسمی نازی و سربرگ‌ها از این قلم استفاده می‌کردند و جلد کتاب «نبرد من» اثر آدولف هیتلر نیز با نسخه‌ای دست‌نویس از فراکتور طراحی شده بود.

با این حال، در عمل محبوب‌ترین قلم‌ها در آلمان نازی قلم‌های مدرن‌شدهٔ «گروتسک شکسته» مانند تانِنبرگ بودند. مطبوعات گاه به دلیل استفاده از «حروف رومی» تحت «نفوذ یهودی» سرزنش می‌شدند و آلمانی‌های مهاجر تشویق می‌شدند فقط از «خط آلمانی» استفاده کنند.

در ۳ ژانویهٔ ۱۹۴۱، مارتین بورمان بخش‌نامه‌ای (معروف به «فرمان خط عادی») به همهٔ ادارات دولتی صادر کرد و در آن فراکتور و خط دست‌نوشتهٔ مبتنی بر زوترلین را «حروف یهودی» (Judenlettern) خواند و استفاده از آن‌ها را ممنوع اعلام کرد. آلبرت کاپر مورخ آلمانی حدس زده‌است که رژیم نازی فراکتور را مانعی برای ارتباط با سرزمین‌های اشغالی در جریان جنگ جهانی دوم تلقی می‌کرد.

یوزف گوبلز در ۲ فوریهٔ ۱۹۴۱ در دفتر خاطراتش نوشت: «پیشوا دستور می‌دهد که از این پس فقط آنتیکوا به عنوان خط آلمانی ارزیابی شود. بسیار خوب. آن‌وقت بچه‌ها دیگر لازم نیست ۸ الفبا یاد بگیرند و زبان ما واقعاً می‌تواند زبان جهانی شود.»

پس از ۱۹۴۵

پس از سقوط آلمان نازی در ۱۹۴۵، ممنوعیت فراکتور برداشته شد اما این خط دیگر هرگز به رواج پیشین بازنگشت. نویسندگانی چون هرمان هسه پس از جنگ همچنان اصرار داشتند که آثارشان به فراکتور چاپ شود. بسیاری از آثار کلاسیک آلمانی تا دهه ۱۹۵۰ در نسخه‌های فراکتور فروش خوبی داشتند. کلیساهای پروتستان نیز تا دههٔ ۱۹۶۰ ترجمه‌های کتاب مقدس را به فراکتور چاپ می‌کردند.

روزنامهٔ «نویه تسورشر تسایتونگ» از زمان تأسیس در ۱۷۸۰ تا ۱۹۴۶ به‌طور کامل به فراکتور حروف‌چینی می‌شد و پس از آن تنها عنوان روزنامه را به فراکتور حفظ کرد. روزنامه‌های دیگری مانند «فرانکفورتر آلگماینه» نیز همچنان عنوان خود را به فراکتور می‌نگارند.

در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم، فراکتور و سایر خطوط شکسته در تبلیغات، بسته‌بندی مواد غذایی و تابلوهای خیابانی به کار رفتند تا حس سنت و کیفیت کهن را القا کنند. همچنین در فرهنگ‌های موسیقایی مانند هوی‌متال، پانک و گوتیک و نیز در نشان‌واره‌های برندهای مد کاربرد یافته‌است.

فراکتور در یونی‌کد

یونی‌کد فراکتور را به عنوان خطی مستقل رمزگذاری نکرده‌است بلکه آن را «شکل ارائه‌ای» الفبای لاتین تلقی می‌کند. از این رو لیگاتورهای اضافی مورد نیاز فراکتور در یونی‌کد رمزگذاری نخواهند شد و پشتیبانی از آن‌ها بر عهدهٔ طراحان قلم گذاشته شده‌است.

با این حال، دو مجموعه نمادهای فراکتور در بلوک‌های یونی‌کد «نمادهای ریاضی الفبای‌عددی» و «نمادهای حرف‌مانند» وجود دارند. این نویسه‌ها برای استفاده در ریاضیات و آواشناسی در نظر گرفته شده‌اند و برای حروف‌چینی متون آلمانی مناسب نیستند؛ زیرا اِس بلند، اس‌تست و حروف صدادار اوم‌لاوت‌دار در آن‌ها رمزگذاری نشده‌اند.

کاربرد در ریاضیات

حروف فراکتور در ریاضیات کاربرد گسترده‌ای دارند. در لاتخ از فرمان \mathfrak{} برای نمایش حروف فراکتور استفاده می‌شود. از جمله کاربردهای رایج:

• ${\mathfrak {a}},{\mathfrak {b}}$ برای نمایش ایدئال‌های یک حلقهٔ جابه‌جایی
• ${\mathfrak {g}}$ برای نمایش جبر لی وابسته به یک گروه لی
• ${\mathfrak {S}}_{n}$ برای گروه تقارن
• ${\mathfrak {H}}$ برای فضای هیلبرت جدایی‌پذیر در مکانیک کوانتومی

نگارخانه

الگو:چندتصویری

نمونهٔ فراکتور والباوم (۱۸۰۰)

نمونهٔ هومبولت‌فراکتور (هیرو رود، ۱۹۳۸)

اعلامیهٔ ضدلهستانی آلمان در لهستان اشغالی، ۱۹۳۹: «ورود لهستانی‌ها ممنوع!» به فراکتور

بخش‌نامهٔ تغییر خط مورخ ۳ ژانویهٔ ۱۹۴۱

ترکیب فراکتور و آنتیکوا در متون قدیمی: واژه‌های لاتین و فرانسوی به آنتیکوا و متن آلمانی به فراکتور حروف‌چینی شده‌است.

جستارهای وابسته

• تایپوگرافی
• الفبای زبان لاتین
• یونی‌کد

پیوند به بیرون

• جدول کامل فراکتور (کتابخانهٔ دانشگاه ییل)
• یونی‌فراکتور: قلم‌ها و منابع رایگان فراکتور در سورس‌فورج