فرهنگ آب‌نو
 مُهرهای بخش‌بندی‌شده با نقش عقاب، میمون و ایزدبانو؛ خاستگاه: ترکمنستان یا شمال‌شرقی ایران؛ عصر برنز آغازین، حدود ۲۲۰۰–۱۸۰۰ پیش از میلاد، برنز ـ موزه هنرهای زیبای بوستون | |
| مکان | جنوب ترکمنستان |
|---|---|
| دوران | دوره مس‌سنگی |
| تاریخ‌ها | ح. 4500 BC – 1100 BC |
| پس از | فرهنگ جیتون |
فرهنگ آب‌نو یک تمدن کشاورزی باستانی در آسیای مرکزی بود که مرکز آن در جنوب ترکمنستان قرار داشت. این فرهنگ در دورهٔ مس‌سنگی، حدود ۴۰۰۰ پیش از میلاد، پس از فرهنگ نوسنگی جیتون آغاز شد. نام آن از محوطهٔ اصلی آن، آب‌نو، گرفته شده است.
فرهنگ نمازگاه هم‌زمان با فرهنگ آب‌نو بود.
سفال‌هایی مشابه سفال‌های آب‌نو (نخستین مرحلهٔ آب‌نو ۱آ) تا تپه شیر اشیان در استان سمنان ایران یافت شده‌اند.
محوطهٔ آب‌نو
سکونت در آب‌نو حدود ۴۵۰۰ پیش از میلاد، در دورهٔ نوسنگی و پیش از استفاده از مس، آغاز شد. از این رو، آناو از نمازگاه‌تپه، محوطهٔ اصلی فرهنگ نمازگاه، قدیمی‌تر است.
آناو شامل دو تپه، شمالی و جنوبی، است. پژوهش‌های باستان‌شناختی در این محل در سال ۱۸۹۰ آغاز شد. رافائل پامپلی، ماروشچنکو و خوربان سُخاتوف از جمله پژوهشگرانی بودند که در طول سال‌ها در این محوطه فعالیت کردند.
لایه‌های زیرین تپهٔ شمالی آب‌نو شواهد مناسبی از گذار از نوسنگی به مس‌سنگی در این منطقه فراهم می‌کنند. این توالی باستان‌شناختی با عنوان آناو ۱آ شناخته می‌شود.
کاوش‌های جدیدتر در مونجوکلی‌دپه، که در آن نیز چندین لایهٔ استقراری مربوط به فرهنگ آناو وجود دارد، به تثبیت گاه‌شماری منطقه‌ای کمک کرده است.
تپهٔ شمالی همچنین بقایایی از دوره‌های مس‌سنگی و عصر برنز را دربر دارد. برخی اشیای مسی و همچنین لاجورد وارداتی در آنجا یافت شده است. تپهٔ جنوبی نیز دارای بقایای مربوط به عصر آهن است.
اگرچه میان سفال‌های آب‌نو ۱آ و جیتون شباهت‌هایی وجود دارد، تفاوت‌های بسیاری نیز میان آن‌ها دیده می‌شود. سفال‌های جیتون عمدتاً از مواد گیاهی به‌عنوان مادهٔ افزودنی استفاده می‌کنند، در حالی که سفال‌های آب‌نو ۱آ با مقدار زیادی ماسه و قطعاتی از سفال‌های دیگر ساخته شده‌اند.
آب‌نو ۱آ همچنین با لایه‌های ۱ و ۲ تپه سیلک شباهت‌هایی دارد. سفال‌های مشابه آناو ۱آ در فلات ایران، شمال‌شرقی ایران و جنوب ترکمنستان نیز یافت شده‌اند.
بقایای خوک اهلی Sus vittatus در نخستین افق یکجانشینی این محوطه یافت شده‌اند. به نظر می‌رسد این جانور به‌طور ناگهانی ظاهر شده باشد که می‌تواند نشان‌دهندهٔ ورود آن از منطقه‌ای دیگر باشد. Sus vittatus نخستین بار در جنوب‌شرقی آسیا اهلی شد.
مس‌سنگی آغازین
دورهٔ مس‌سنگی آغازین، یعنی آب‌نو ۱ب، پس از آب‌نو ۱آ قرار داشت. این دوره همچنین با دورهٔ نمازگاه ۱، یعنی آغاز استقرار در نمازگاه، هم‌زمان بود.
«دورهٔ آب‌نو ۱ب–نمازگاه ۱ با افزایش جمعیت و پیشرفت در تمامی حوزه‌های فرهنگی و اقتصادی در مقایسه با دورهٔ پیشین در جنوب ترکمنستان شناخته می‌شود. در این دوره، سکونتگاه‌های دورهٔ پیشین گسترش یافتند و به وسعت ۱۰ تا ۱۵ هکتار رسیدند؛ سکونتگاه‌های جدید نیز پدیدار شدند.»
مُهر استامپی
یک مُهر استامپی اسرارآمیز در اینجا یافت شد که ممکن است نخستین شواهد از یک زبان نوشتاری بومی در آناو باشد. قدمت این یافته حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد است.
مُهرهای عصر برنز از آلتین‌دپه نمونه‌های مشابهی با مُهر آب‌نو ارائه می‌کنند. دو مُهر استامپی مشابه در آلتین‌دپه یافت شده‌اند که همان ابعاد مُهر آناو را دارند.
این مُهرها همچنین با نمونه‌های به‌دست‌آمده از تپه حصار و تپه سیلک در ایران شباهت دارند؛ در این محوطه‌ها مُهرهایی با طرح‌های هندسی از هزارهٔ پنجم پیش از میلاد شناخته شده‌اند. افزون بر این، احتمال وجود نمونه‌های مشابه چینی برای مُهر آناو نیز مطرح شده است.
کتاب‌شناسی
- جان لوکا بونورا و ماسیمو ویداله، «مس‌سنگی میانی در جنوب ترکمنستان و شواهد باستان‌شناختی ایلگینلی‌دپه»، در: کریستوفر ای. پتری (ویراستار)، ایران باستان و همسایگان آن: تحولات محلی و تعاملات دوربرد در هزارهٔ چهارم پیش از میلاد، انتشارات آکس‌بو، ۲۰۱۳. متن
منابع
- آیدوگدی قربانوف، «تاریخچه‌ای کوتاه از پژوهش‌های باستان‌شناختی در ترکمنستان از آغاز قرن بیستم تا امروز»، آرشئورینت، ۲۰۱۸. پیوند
- اومران گراژیان، «فرهنگ‌های پیشاتاریخی ترکمنستان و حضور آن‌ها در خراسان»، ۲۰۰۳. متن
- فردریک هیبرت، «مُهر استامپی منحصربه‌فرد عصر برنز در آسیای مرکزی یافت شد»، مجلهٔ اکسپدیشن، جلد ۴۲، شمارهٔ ۳، نوامبر ۲۰۰۰. پیوند
- فردریک تی. هیبرت، «بافت مُهر آناو»، مقالات سینو-پلاتونیک، ۲۰۰۲. متن
- پَم کوستی، «باستان‌شناس موزهٔ دانشگاه پنسیلوانیا، فردریک هیبرت، شواهدی از یک زبان نوشتاری ناشناخته و تمدنی پیچیده در آسیای مرکزی و جادهٔ ابریشم متعلق به ۴۳۰۰ سال پیش کشف کرد»، دانشگاه پنسیلوانیا، ۲۰۰۱. پیوند
پیوند به بیرون
- آناو، دانشنامهٔ ایرانیکا
- مقاله‌ای در دانشگاه پنسیلوانیا دربارهٔ کشف مُهر استامپی عصر برنز
- «مُهر آناو و پرسش‌هایی که مطرح می‌کند»، نوشتهٔ تائو وانگ و هلن وانگ، مجلهٔ هنر و باستان‌شناسی آسیای داخلی، جلد ۲، ۲۰۰۷، صص. ۱۴۳–۱۵۰
- فرهنگ‌های باستان‌شناختی در ترکمنستان
- فرهنگ‌های باستان‌شناختی آسیای مرکزی
- محوطههای باستان‌شناختی در ترکمنستان