جامعه نخستین
جامعه نخستین (به آلمانی: Urgesellschaft، 'جامعه آغازین') اصطلاحی است که به گفته فریدریش انگلس،[۱] به همزیستی اولیه انسان‌ها در دوران پیشاتاریخ، پیش از تاریخ ثبت‌شده اشاره دارد. در اینجا، میان گونه انسان خردمند (انسان‌هایی که از نظر زیست‌شناختی تفاوت چندانی با انسان امروزی نداشتند، ادعایی که توسط انسان‌شناسی مورد مناقشه است) و دیگر نمایندگان سرده انسان مانند انسان راست‌قامت یا نئاندرتال تمایز قائل می‌شود. انگلس ادعا کرد «که پویایی خانواده در جانوران و جامعه نخستین انسانی چیزهایی ناسازگار هستند» زیرا «انسان‌های نخستینی که از حیوانیت تکامل یافتند یا اصلاً هیچ خانواده‌ای نمی‌شناختند یا حداکثر شکلی از آن را داشتند که میان جانوران رخ نمی‌دهد».[۱] لوئیس هنری مورگان، انسان‌شناس آمریکایی، و ترجمه‌های کتاب‌های او نیز از این اصطلاح استفاده کرده‌اند.[۲]
به‌طور مشخص، این دوره زمانی طولانی مستقیماً از طریق منابع تاریخی در دسترس نیست. با این وجود، در باستان‌شناسی، مطالعه فرهنگ مادی فرصت‌های گوناگونی برای دستیابی به درک بهتری از این دوره فراهم می‌کند؛ پژوهشی که به‌طور مشابه در زیست‌جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی اجتماعی، و در دین‌پژوهی از طریق تحلیل اسطوره‌های پیشاتاریخ نیز حضور دارد.
طبقه‌بندی باستان‌شناختی
به‌اصطلاح جامعه نخستین، یا به بیان مناسب‌تر، جوامع نخستین، احتمالاً طولانی‌ترین دوره تاریخ بشریت تا به امروز را شامل می‌شوند که به بیش از سه میلیون سال می‌رسد، در حالی که سایر اشکال جامعه در مقایسه با آن تنها برای مدت نسبتاً کوتاهی وجود داشته‌اند و دارند (کمتر از ۱ درصد این بازه زمانی).
عصر سنگ اصطلاحی باستان‌شناختی برای دوره‌ای است که در آن ابزارهای سنگی (گوه‌های دستی) کهن‌ترین یافته‌های قابل طبقه‌بندی و تاریخ‌گذاری تقریبی هستند.[۳] سایر ابزارها و اشیاء حتی کهن‌تر ساخته‌شده از مواد طبیعی یا حیوانی (چوب، استخوان، پوست) پوسیده شده و باقی نمانده‌اند. این عصر سنگ همچنین توسعه ساختارهای اجتماعی جدید در حدود ۲۰٬۰۰۰ تا ۶٬۰۰۰ سال پیش را در بر می‌گیرد. به‌طور کلی، ظهور کشاورزی و پرورش دام به‌عنوان گذار به عصر نوسنگی و پایان این مرحله در نظر گرفته می‌شود. پس از انقلاب نوسنگی در برخی مناطق عصر برنز (حدود ۲۲۰۰ تا ۸۰۰ پیش از میلاد) پدید آمد، اما در برخی موارد هم‌زمان با آن پیش رفت.
| عصر | دوره | مدت زمان | گونه‌های انسانی |
|---|---|---|---|
| عصر سنگ | پارینه‌سنگی | پارینه‌سنگی زیرین: ۳٫۳ میلیون سال پیش تا ۳۰۰ هزار سال پیش
پارینه‌سنگی میانی: ۳۰۰ تا ۵۰ هزار سال پیش پارینه‌سنگی پسین: ۵۰٬۰۰۰ تا ۱۲٬۰۰۰ پیش از میلاد |
انسان ماهر، انسان راست‌قامت، انسان هایدلبرگی
در پارینه‌سنگی میانی: انسان نئاندرتال، انسان خردمند |
| میان‌سنگی | اروپا: ۱۵٬۰۰۰ تا ۵٬۰۰۰ پیش از میلاد
خاورمیانه: ۲۰٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ پیش از میلاد |
انسان خردمند | |
| نوسنگی | ۱۰٬۰۰۰ تا ۴٬۵۰۰ پیش از میلاد (۲٬۲۰۰ پیش از میلاد در اروپای غربی) | ||
| عصر برنز | عصر برنز آغازین
عصر برنز میانی عصر برنز متأخر |
۳۳۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد (۹۰۰ پیش از میلاد در اروپا) | |
| عصر آهن | میان ۲۰۰۰ پیش از میلاد و ۸۰۰ پس از میلاد، بسته به منطقه بسیار متغیر است |
مفروضات نظری
یک جامعه از گروه‌های اجتماعی با اندازه‌های متفاوت تشکیل می‌شود که با یکدیگر در تعامل هستند. در دوره‌های مختلف تاریخ و همچنین در اقلیم‌ها و مناطق اکولوژیکی گوناگون، جوامع انسانی کاملاً با یکدیگر تفاوت داشته‌اند.
پراکندگی تدریجی گروه‌های اولیه انسانی (که بین ۱ تا ۱۰ کیلومتر در سال تخمین زده می‌شود) در ابتدا نیازمند سازگاری چندانی از سوی آن‌ها و توالی نسلی‌شان نبود—آن‌ها به‌ویژه در مناطق استوایی متوجه هیچ تغییری نمی‌شدند. با این حال، تغییرات شدید زیست‌محیطی نظیر دوره‌های یخبندان و میان‌یخبندان (گرم) که مهاجران در مناطق مقصد با آن مواجه می‌شدند، موجب شکل‌گیری شیوه‌های نوین سازگاری با ساختارهای اجتماعی متناظر گردید. گردآوری خوراک و محافظت در برابر شرایط آب‌وهوایی و همچنین استفاده از آتش از نظر اجتماعی با موفقیت همراه بود. با این وجود، نمی‌توان تمایز اجتماعی بالایی را برای اشکال اولیه سازمان‌دهی اجتماعی متصور شد. نخستین جوامعِ قابل شناسایی و همچنین گروه‌های مشابه کنونی نسبتاً برابر (مساوات‌طلب) به نظر می‌رسند.
انزوای گروه‌های مجزا، برای نمونه در طول دوره‌های یخبندان یا در سکونتگاه‌های جزیره‌ای، به پیدایش سنت‌های فرهنگی متفاوت و همچنین تمایزهای فنوتیپی و نژادی انجامید.[۴] ارتباطات به‌نسبت نادر میان گروه‌ها در نزدیک‌ترین مجاورتِ یک جامعه پیاده و در مجموع یکجانشین برقرار می‌شد. دربارهٔ اینکه آیا برون‌همسری نشان‌دهنده آگاهی انسان‌ها از زیست‌شناسی تولیدمثل (تولیدمثل) بوده است یا خیر، تردید وجود دارد؛ برون‌همسری از دیدگاه جامعه‌شناختی بیشتر به‌عنوان ابزاری آزموده‌شده برای حفظ یکپارچگی اجتماعی (مجدد) گروه‌های در حال انشعاب دیده می‌شود (برای نمونه، در اتحادهای تباری یا کلانی از طریق ازدواج متقابل).
برخی از سنت‌های دینی نیز از «یک» جامعه نخستین سخن می‌گویند و به پیش‌فرم‌های ادیان بعدی اشاره دارند که در میان تمام گروه‌های شکارچی-گردآورنده گسترش یافته و از شیوه‌های اجتماعی اعضای آن‌ها سرچشمه گرفته است. در فرهنگ‌های مکتوب، تمایز میان چوپانان و کشاورزان که تا به امروز نیز ادامه یافته است، برای نمونه در داستان انجیل دربارهٔ قابیل و هابیل مشهود است.[۵] با این حال، در نظریه‌های جامعه‌شناسی کلان مدرن، فرضیات مدونی دربارهٔ ویژگی‌های مشترک «یک» جامعه اولیه وجود دارد؛ برای نمونه در آرای توماس هابز، ژان-ژاک روسو و فریدریش انگلس.
اینکه آیا انسان‌های اولیه بدون حاکم یا آنارشیک زندگی می‌کردند یا از پیش جایگاه‌های رهبری تثبیت‌شده‌ای (رئیسان) تشکیل داده بودند، در هر حالت صرفاً فرضیاتی قابل دفاع است؛ همین امر در این باره که آیا آن‌ها خود را در قالب دسته‌های اجتماعی سازمان‌دهی می‌کردند، به آیین‌های دینی (با نیایش نیاکان یا توتَم‌پرستی؟) می‌پرداختند و از نظر فرهنگی قصه‌گویان را می‌شناختند یا از نظر خانوادگی به خانواده هسته‌ای شکل داده بودند، صادق است. از دیدگاه اقتصادی، این جامعه مبتنی بر یک «اقتصاد زیستی/شغلی» بود که بسته به دوره زمین‌شناسی یا منطقه پوشش گیاهی تعیین می‌کرد فرد به شغل شکارچی، ماهیگیر یا گردآورنده اشتغال ورزد.[۶] برای نمونه در طول عصر یخبندان، تمرکز جوامع در اروپای مرکزی و آمریکای شمالی بر شکار بود، در حالی که در دیگر مناطق گردآوری و ماهیگیری نیز اهمیت یافت؛ مانند آنچه در اروپای مرکزی پس از مهاجرت جانوران بزرگ در عصر میان‌سنگی رخ داد (مقایسه کنید با زباله‌دان‌های تاریخی اسکاندیناوی).
در نظریه مارکسیستی دربارهٔ توسعه اجتماعی بشریت، به‌ویژه در ماتریالیسم تاریخی، جامعه نخستین را کمونیسم اولیه بی‌طبقه نیز می‌نامند،[۷] زیرا درست همانند «کمونیسم» پس از سرمایه‌داری، هیچ مالکیت خصوصی بر ابزار تولید وجود نداشت.
جستارهای وابسته
- لوئیس هنری مورگان: جامعه باستان (Ancient Society، آمریکا ۱۸۷۷)
- گزلشافت
کتاب‌شناسی
- Dieter Claessens: Das Konkrete und das Abstrakte. Soziologische Skizzen zur Anthropologie. Suhrkamp, Frankfurt 1993, ISBN 3-518-28708-7.
- Friedrich Engels: Anteil der Arbeit an der Menschwerdung des Affen. SAV, Berlin 2009 (original: 1876).
- Lewis Henry Morgan: Die Urgesellschaft oder Untersuchung über den Fortschritt der Menschheit aus der Wildheit durch die Barbarei zur Zivilisation. 1891 (Nachdruck: Achenbach, Lahn 1979; US-Original 1877: Ancient Society, Or: Researches in the lines of human progress from savagery through barbarism to civilisation).
- Hansjürgen Müller-Beck: Die Steinzeit. Der Weg der Menschen in die Geschichte. 4. , durchgesehene und aktualisierte Ausgabe. Beck, München 2004, ISBN 978-3-406-47719-5.
- Joachim Herrmann, Irmgard Sellnow (Hrsg.): Produktivkräfte und Gesellschaftsformationen in vorkapitalistischer Zeit. Akademie, Berlin 1982 (= Veröffentlichungen des Zentralinstituts für Alte Geschichte und Archäologie der Akademie der Wissenschaften der DDR. Band 12).
پیوند به بیرون
- Wolfgang Currlin (2013-02-13). "Steinzeit". Geschichtszentrum – Lernumgebung für webbasierten Präsenzunterricht. Friedrichshafen. Retrieved 2014-04-21. آموزش چندبخشی
منابع
- 1 2 Friedrich Engels: Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats (1884), in: MEW 21, Seite 36-84
- ↑ Lewis Henry Morgan: Die Urgesellschaft, erste deutsche Übersetzung von 1908
- ↑ Semaw, Sileshi (2000-12-01). "The World's Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2·6–1·5 Million Years Ago". Journal of Archaeological Science (in English). 27 (12): 1197–1214. Bibcode:2000JArSc..27.1197S. doi:10.1006/jasc.1999.0592. ISSN 0305-4403.
- ↑ Werner Conze, Antje Sommer: Rasse. In: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (Hrsg.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland. Band 5, Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-91500-1, S. 135–178, hier S. 137.
- ↑ Vgl. Carel van Schaik, Kai Michel: Das Tagebuch der Menschheit. Was die Bibel über unsere Evolution verrät. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 2016, ISBN 978-3-498-06216-3.
- ↑ Bernd Andreae: Die epochale Abfolge landwirtschaftlicher Betriebsformen in Steppen und Trockensavannen (= Schriften der Gesellschaft für Wirtschafts- und Sozialwissenschaften des Lanbaues e. V. Band 14). Landwirtschaftsverlag, Münster-Hiltrup 1977, S. 349–352.
- ↑ Dieter Reinisch (Hrsg.): Der Urkommunismus. Auf den Spuren der egalitären Gesellschaft. Promedia, Wien 2012, ISBN 978-3-85371-350-1.
- فریدریش انگلس