فصد
رگزنی یا فصد (همچنین فصد خون) (به انگلیسی: Bloodletting) یکی از روشهای خونگیری در طب سنتی است.[۱] در آثار طبی ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی به بعد از آن به معنای تیغ زدن بر رگ به منظور خارج کردن خون مضر از تن بیماران مبتلا به بیماریهای کشنده استفاده شد.
فصد یا رگزنی، برداشت عمدی خون از بیمار برای پیشگیری یا درمان بیماری بود. این روش، چه توسط پزشک و چه با استفاده از زالو انجام میشد، بر پایهٔ نظام پزشکی کهن قرار داشت که خون و دیگر مایعات بدن را «اخلاط» میدانست و باور داشت سلامت در گرو تعادل آنهاست. خونگیری رایجترین عمل پزشکی بود که جراحان از دوران باستان تا اواخر قرن نوزدهم، یعنی بیش از دو هزار سال، انجام میدادند.[۲] در اروپا این روش تا پایان قرن نوزدهم همچنان نسبتاً رایج بود. امروزه پزشکی نوین آن را کنار گذاشته است، جز در چند بیماری خاص که هنوز کاربرد محدود دارد. در آغاز قرن نوزدهم، پژوهشها نشان دادند که خونگیری میتواند اثرات زیانباری داشته باشد.
در دوران باستان
در دوران باستان، خونگیری جایگاهی مهم داشت. نمودارهایی از حدود سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ میلادی نشان میدهند که برای هر بیماری بخش خاصی از بدن را برای خونگیری انتخاب میکردند. همچنین در کتاب پزشکی زخمها اثر «هانس فون گرسدورف» در سال ۱۵۱۷، نقاط خونگیری بهطور دقیق مشخص شدهاند.
بخشهایی از پاپیروس ایبرس حاکی از آن است که خونگیری از طریق خراشدادن پوست در مصر باستان روشی پذیرفتهشده بوده است.[۳][۴][۵] در برخی تدفینهای مصری نیز ابزارهای خونگیری کشف شدهاند.[۶] بنا بر برخی روایتها، مصریان این اندیشه را از مشاهدهٔ رفتار اسبآبی گرفته بودند؛[۷] آنها ترشحات قرمز این حیوان را با خون اشتباه میگرفتند و باور داشتند که حیوان با خراشیدن بدن خود، ناراحتیاش را کاهش میدهد.[۸][۹]
در یونان، فصد در قرن پنجم پیش از میلاد و در زمان بقراط رواج داشت. او به این روش اشاره کرده اما بیشتر بر شیوههای تغذیهای تکیه میکرد.[۱۰] «اراسیستراتوس» بر این باور بود که بسیاری از بیماریها ناشی از «پلتورا» یا فزونی خون هستند و توصیه میکرد این فزونیها ابتدا با ورزش، تعریق، کاهش مصرف غذا و استفراغ درمان شوند.[۱۱] با این حال، شاگرد او «هروفیلوس» از خونگیری حمایت میکرد. یکی از پزشکان همدورهای یونانی به نام «آرکاگاتوس» که از نخستین پزشکان فعال در روم بود نیز به ارزش خونگیری باور داشت.
در قرون وسطی
در تلمود، برای خونگیری روزهای مشخصی از هفته و ایام خاصی از ماه در رسالهٔ شبات توصیه شده بود. در قرون وسطی، نمودارهای خونگیری رایج بودند که نقاط خاص بدن را برای خونگیری در ارتباط با سیارات و بروج نشان میدادند.[۱۲] پزشکی در جهان اسلام نیز خونگیری را بهویژه برای درمان تبها توصیه میکردند. این عمل بر اساس فصلها و مراحل خاص ماه در تقویم قمری انجام میشد. احتمالاً این سنت از طریق ترجمهٔ متون یونانی به عربی منتقل شده بود و با «حجامت» که در روایات پیامبر اسلام ذکر شده تفاوت داشت. هنگامی که نظریههای پزشکی مسلمانان به کشورهای لاتینزبان اروپا رسید، خونگیری گستردهتر شد. همراه با داغگذاری، این روش بخش مرکزی جراحی عربی بود؛ متون کلیدی مانند کتاب قانون در طب و بهویژه «التصریف لمن عجز عن التألیف» آن را توصیه کردهاند. همچنین در پزشکی آیورودا نیز شناخته شده بود و در «سوشروتا سامهیتا» توصیف شده است.
فرق حجامت با فصد
خون حجامت از مویرگها خارج میشود و فرد کمتر دچار ضعف میشود، ولی در فصد خون از رگ گرفته میشود و به همین دلیل ضعف و بی حالی ممکن است بروز پیدا کند. فصد در کل بدن اثر میگذارد، اما حجامت موضعی است. فصد پاکسازی عمومی میکند، اما حجامت پاکسازی موضعی انجام میدهد. حجامت خون غلیظ را دفع نمیکند، ولی فصد به دفع خون غلیظ کمک میکند.[۱]
منابع
- 1 2 «فصد خون چیست و چه فوایدی برای سلامتی دارد». باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ "Bloodletting". British Science Museum. 2009. Archived from the original on 2009-04-15. Retrieved 2009-07-12.
- ↑ Papavramidou, Niki; Thomaidis, Vassilios; Fiska, Aliki (December 2011). "The ancient surgical bloodletting method of arteriotomy". Journal of Vascular Surgery. 54 (6): 1842–44. doi:10.1016/j.jvs.2011.05.100. PMID 21908152.
- ↑ Parapia, Liakat Ali (September 2008). "History of bloodletting by phlebotomy". British Journal of Haematology. 143 (4): 490–95. doi:10.1111/j.1365-2141.2008.07361.x. PMID 18783398. S2CID 9589933.
- ↑ Schneeberg, NG (December 2002). "A twenty-first century perspective on the ancient art of bloodletting". Transactions & Studies of the College of Physicians of Philadelphia. 24: 157–85. PMID 12800324.
- ↑ Stern, Heinrich (1915). Theory and Practice of Bloodletting. New York: Rebman Company. p. 9. Retrieved 20 August 2018.
- ↑ Davis, Audrey; Appel, Toby (1979). Bloodletting Instruments in the National Museum of History and Technology. Washington, DC: Smithsonian Institution Press. p. 1. hdl:10088/2440.
- ↑ Kean, Sam (2018). "Sweating blood". Distillations. 4 (2): 5. Retrieved 20 August 2018.
- ↑ Mikhail, Alan (2014). The Animal in Ottoman Egypt. Oxford: Oxford University Press. p. 169. ISBN 978-0-19-065522-8. Retrieved 20 August 2018.
- ↑ "Degeneration of Medicine and the Grisly Art of Slicing Open Arms". BBC. 29 November 2002. Retrieved 2009-07-12.
- ↑ Encyclopedia of ancient Greece. Nigel Guy Wilson. 2006. ISBN 978-0-415-97334-2. Retrieved 2009-07-12.
- ↑ Conrad, Lawrence I. (1995). The Western Medical Tradition: 800 B.C. –1800 A.D. Cambridge, Eng.: Cambridge UP. ISBN 0-521-38135-5.