قنات نبادان

قنات نبادان

نام	قنات نبادان
کشور	ایران
استان	یزد
شهرستان	ابرکوه
اطلاعات اثر
نام محلی	نوادان
نوع بنا	قنات
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت	۳۲۱۶۹
تاریخ ثبت ملی	۴ آذر ۱۳۹۷

قنات نبادان که در منابع محلی گاهی با نام نوادان نیز یاد می‌شود، یکی از قنات‌های تاریخی شهرستان ابرکوه در استان یزد است که قدمت آن به دوره‌های کهن نسبت داده می‌شود و از گذشته‌های دور به‌عنوان یکی از منابع اصلی تأمین آب برای کشاورزی و آب‌رسانی به مجموعه‌های زیستی و باغات منطقه شناخته شده است. این قنات که در مسیر خود از چند آسیاب، سرداب، یخچال و باغ‌های متعدد می‌گذرد، نقش کلیدی در تغذیهٔ سرو کهن ابرکوه داشته است و به‌عنوان بخشی از میراث آبی-فرهنگی منطقه شناخته می‌شود. این قنات در سال ۱۳۹۷ به شماره ۳۲۱۶۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

در سال‌های اخیر قنات نبادان در کانون یک مناقشه و چالش محیط‌زیستی و حقوقی قرار گرفته است: گزارش‌های خبری حاکی است که تغییر در نحوهٔ برداشت آب (از جمله حفر حلقهٔ چاه یا نصب پمپ روی مادرچاه و لوله‌کشی آب به سوی مزارع) باعث کاهش جریان آبِ جاری در مظهر و مسیر سنتی قنات، و به تعبیر برخی «خشک شدن» یا «فوتی» اعلام شدنِ مظهر قنات شده است. همچنان برخی منابع محلی و رسانه‌ها گزارش داده‌اند که در حالی‌که آب ممکن است همچنان در مادرچاه وجود داشته باشد، جریان سنتی و خروجی قنات در سطح کاهش یا متوقف شده است که این موضوع پیامدهای جدی برای سرو کهنسال و باغات پیرامون دارد.

تاریخچه

طبق گفته منابع محلی، نام اصلی این قنات «نوآبان» بوده است که بعدها در گفتمان محلی به «نبادان» تبدیل شده است. وجه تسمیه «نوآبان» شاید به معنی «آب نو» یا «در میان آب» باشد، و برخی منابع آن را برگرفته از نام ماه آبان دانسته‌اند. قدمت این قنات به دوره پیش از هخامنشیان و پیش از اسلام بازگردانده می‌شود که طی قرون متمادی به‌طور مستمر مرمت و بازسازی شده است.

ساختار و معماری

قنات نبادان همچون دیگر قنات‌های تاریخی ایران دارای ساختاری پیچیده و مهندسی‌شده است که شامل مادرچاه، میله‌ها (چاه‌های میانی)، کوره (راهروی زیرزمینی) و مظهر می‌شود. مهندسی این قنات به‌گونه‌ای طراحی شده که با استفاده از شیب طبیعی زمین، آب از سفره‌های زیرزمینی به سطح زمین منتقل شود، بدون نیاز به نیروی مکانیکی. قنات نبادان برخلاف برخی قنوات ساده، دارای معماری جانبی و کارکردهای متنوعی است:

• آسیاب‌های آبی: آب قنات در مسیر خود چند آسیاب سنتی را به حرکت درمی‌آورده و نقش اقتصادی مهمی در منطقه ایفا می‌کرده است.
• یخچال‌ها و سرداب‌ها: بخشی از مسیر قنات برای تأمین آب خنک سرداب‌ها و ذخیره یخ در یخچال‌های گنبدی استفاده می‌شده است. این کاربرد نشان‌دهنده تلفیق قنات با سازه‌های ذخیره‌سازی و خنک‌کنندگی سنتی است.
• باغات و مزارع: جریان آب پس از رسیدن به سطح زمین وارد جوی‌ها و شبکه‌های تقسیم آب می‌شده و باغات، مزارع و نخلستان‌های اطراف را آبیاری می‌کرده است.

یکی از ویژگی‌های شاخص قنات نبادان، مسیرهای زیرزمینی دست‌ساز آن است که بخش‌هایی از آن به شکل راهروهای زیرزمینی قابل عبور درآمده است. به این مجموعه در گفتمان محلی لقب «لی‌لی پوتی» یا «شهر زیرزمینی» داده‌اند که امروزه به‌عنوان یک جاذبه گردشگری نیز مورد توجه است.