قنطورس دریایی

ماهی‌قنطورس همراه با سه‌شاخه. هتل زاخار، وین.
ماهی‌قنطورس چهارپا. فوارهٔ قنطورس‌ها، کاپیتول ایالت میسوری.

در هنر متأخر یونان باستان، قنطورس دریایی یا ماهی‌قنطورس (یونانی باستان: ἰχθῠοκένταυρος، جمع: ἰχθῠοκένταυροι) (انگلیسی: Ichthyocentaur) موجودی دریایی از تبار قنطورس‌ها است که بالاتنهٔ انسان، نیمهٔ پیشین پایینی و پاهای جلویی اسب، و نیمهٔ پسین و دم ماهی را دارد.

کهن‌ترین نمونهٔ شناخته‌شده از این موجود به سدهٔ دوم پیش از میلاد بازمی‌گردد که در میان کتیبه‌های محراب پرگامون نقش بسته است. نمونه‌های دیگری نیز از آفروس (یونانی باستان: Ἀφρός کف دریا) و بیتوس (یونانی باستان: Βυθός ژرفای دریا/مغاک)، که به‌ترتیب تجسم‌بخشی شخصیتی کف دریا و مغاک به‌شمار می‌روند، در موزاییک‌ها و تندیس‌ها در هیئت ماهی‌قنطورس به تصویر درآمده‌اند.

اصطلاح ماهی‌قنطورس در دوره‌های متأخر ساخته شده است و وضع آن را به نویسندهٔ بیزانسی سدهٔ دوازدهم، یوآنس تزتزس، نسبت می‌دهند؛ از همین رو به آن‌ها قنطورس‌های دریایی نیز می‌گویند.

نام‌گذاری

ریشه

«ماهی‌قنطورس» اصطلاحی نیست که در واژگان دوران باستان کلاسیک وجود داشته باشد. کهن‌ترین کاربرد شناخته‌شدهٔ این واژه در سدهٔ دوازدهم میلادی به‌دست یوآنس تزتزس در شرح او بر اثر لیکوفرون (بند ۳۴) ثبت شده و چه بسا ساختهٔ خود او باشد.[۱]الگو:AI-generated source[۲][۳]

معنا

ماهی‌قنطورس گونه‌ای از تریتون به‌شمار می‌رود که به‌جای داشتن صرفاً پایین‌تنه‌ای ماهی‌شکل، دارای پاهای پیشینِ اسب است.[۴]

واژهٔ ماهی‌قنطورس (ایکتیوکنتور) از پیوند دو واژهٔ جداگانه ساخته شده است: -ichthyo و centaur. بخش نخست، یعنی -ichthyo، بنِ صفتی برگرفته از واژهٔ یونانیِ الگو:ترانویسی (ιχθύς) به معنای «ماهی» است؛ و قنطورس از واژهٔ یونانی الگو:ترانویسی (κένταυρος)، موجودی در اساطیر کلاسیک است که بالاتنهٔ انسان و تنه و پاهای اسب را دارد.

هم‌معناها

این اصطلاح یا معادل‌های آن در دیگر زبان‌های اروپایی (آلمانی: Ichthyokentaur، جمع: Ichthyokentauren؛ فرانسوی: Ichthyocentaure, Ichtyocentaures‎) در دوران معاصر در تحلیل‌های هنر کلاسیک به‌کار رفته و تعابیر بومی‌تری چون «قنطورس دریایی» (آلمانی: Seekentauren, Fischkentauren؛ فرانسوی: centaures marins‎) نیز به‌جای یکدیگر استفاده شده‌اند.[۵][۶] آنری فان دو وال (۱۹۷۶) مفاهیم «ماهی‌قنطورس»، «قنطورس‌تریتون» و «قنطورس دریایی» را در یک ردهٔ شمایل‌نگاشتی یا آیکونکلاس جای داد؛[۷] کاربرد مترادف این اصطلاحات در پژوهش‌های باستان‌شناسی نیز دیده می‌شود.[۳][۸]

«قنطورس-تریتون‌ها» نام دیگری برای ماهی‌قنطورس‌ها است که در یکی از مراجع سدهٔ نوزدهم به آن اشاره شده است.[۹]

هنر یونانی

تریتون در محراب پرگامون

کهن‌ترین تصویر قابل تاریخ‌گذاری از ماهی‌قنطورس در سنگ‌تراشی‌های برجستهٔ محراب پرگامون (سدهٔ دوم پیش از میلاد) یافت می‌شود، گرچه کتیبهٔ آن، این چهره را با نام «تریتون» مشخص کرده است.[۱۰][۳] ماهی‌قنطورس در این نقش‌برجسته بال‌هایی بر پشت دارد؛ بال‌هایی از گونه‌ای نامتعارف که به‌جای پر، از جلبک‌های دریایی یا بخش‌هایی از اندام جانداران دریایی پوشیده شده است.[۵]

ماهی‌قنطورس‌ها گاه با یک جفت اندام چنگال‌مانند (همانند پاهای چنگالی لابستر) که از سرشان بیرون زده به تصویر کشیده شده‌اند.[۱۱][a]

آفروس و بیتوس

موزاییک‌های زئوگما

آفرودیته در کنار بیتوس و آفروس.
—موزه موزاییک زئوگما

موزاییک «زایش ونوس (آفرودیته)» که در زئوگما در ترکیه کشف شده است، آفرودیته را نشان می‌دهد که از صدف بیرون می‌آید و دو «قنطورس دریایی» او را همراهی می‌کنند؛ بر پایهٔ مقاله‌ای از سرپرست گروه کاوشگران فرانسوی، این موجودات نام‌های ویژه‌ای برای تریتون‌ها تلقی شده‌اند.[۱۴] کتیبه‌های این موزاییک‌ها، قنطورس‌های دریایی را با نام‌های آفروس («کف دریا»، در قالب شخصیت‌یافته) و بیتوس («ژرفای دریا») مشخص می‌کنند.[۱۴]

آفروس با یک جفت اندام شاه‌میگومانند که از سرش روییده به تصویر درآمده است،[۱۴][b] و بیتوس نیز وضعیتی مشابه دارد (تصاویر را ببینید).[۱۶][۱۷][۱۸]

در موزاییک زئوگما، بر خلاف رسم دیده‌شده در دیگر نمونه‌ها، تریتون سالخورده‌تر با نام آفروس و تریتون جوان‌تر با نام بیتوس برچسب‌گذاری شده است.[۱۹]

این موزاییک به سدهٔ سوم میلادی تعلق دارد و هم‌اکنون بخشی از مجموعهٔ موزه باستان‌شناسی غازی‌عینتاب است[۱۶] که در بخش الحاقی آن به نام موزه موزاییک زئوگما نگهداری می‌شود.[۲۰]

افامیا، پافوس و دیگر آثار

ثتیس (وسط)، بیتوس (پایین وسط).
—موزاییک پارک باستان‌شناسی پافوس، «مسابقهٔ زیبایی میان کاسیوپیا و پریان دریایی نیرید»

در موزاییک موکب دریایی که زیر کلیسایی در افامیای سوریه یافت شد (حدود ۳۶۲–۳۶۳ میلادی)، تصویری از آفروس در هیئت ماهی‌قنطورس به چشم می‌خورد.[۲۱][۲۲] این آفروس (که نامش در کتیبه مشخص شده) در قامت تریتونی جوان با شاخک‌های شاه‌میگومانند بر سر و موهایی از جلبک دریایی به تصویر کشیده شده است.[۱۵] بیتوس نیز در همان گروه دیده می‌شود؛ او چهره‌ای کاملاً سالخورده دارد و مفسر اثر اشاره می‌کند که این شخصیتی جز «پیرمرد دریا» نیست.[۲۳]

موزاییک پافوس، بیتوس را به‌تنهایی نشان می‌دهد که ثتیس، از نیریدها، را به همراه دو نیرید دیگر به نام‌های دوریس و گالاتئا بر دوش می‌کشد.

این دو ایزد دریایی همچنین در یک جفت مجسمهٔ هماهنگ (متعلق به لوور و موزه‌های واتیکان) دیده می‌شوند که آن‌ها را در حال حمل همراهان سیلنیِ ایزد دیونیسوس، پس از رانده شدن جمع او به دریا به‌دست شاه لیکورگوس، نشان می‌دهد.

آفروس در حاشیه‌نویسی‌ها

بر پایهٔ مدخلی در فرهنگ واژگان بیزانسی، یعنی سودا، آفروس پادشاه لیبی باستان و نیای آفرها (یا کارتاژی‌ها) خوانده شده است.[۱۷][۲۴] موزاییکی که در تونس از دل خاک بیرون آمده این دیدگاه را تأیید می‌کند؛ این اثر جفتی از خدایان دریایی آفریقایی را نشان می‌دهد که در کنار گردونهٔ پوزئیدون شنا می‌کنند؛ یکی ماهی‌قنطورس آفروس است و دیگری تریتونی دودُم، یعنی خدای دریاچه تریتونیس در لیبی.[۱۷]

همچنین در فرهنگ سودا آمده است که آفروس فرزند کرونوس و فیلیرا بود.[۲۴] این تبارشناسی با اصل و نسب کایرون قنطورس همخوانی دارد که فرزند کرونوسِ تایتان و فیلیرای نیمف بود (کتابخانهٔ آپولودور دروغین، ۱٫۲)؛[۲۵] از همین رو می‌توان چنین برداشت کرد که آفروس و کایرون برادر بوده‌اند.[۱۷] با نگرش به شباهت نام‌ها، شاید آفروس پدرخواندهٔ آفرودیته نیز به‌شمار می‌رفته است.[۱۷]

نمونه‌های دیگر

موزاییک تک‌رنگ ایستمیا (سدهٔ دوم میلادی یا پس از آن)[۲۶] در قاب بالایی خود شامل تریتونی در هیئت ماهی‌قنطورس و در قاب پایینی تریتونی بال‌دار است؛ هر دوی این تریتون‌های بی‌ریش با جفتی زائدهٔ بیرون‌زده از سر نقش شده‌اند که شبیه چنگال‌های سخت‌پوستان به‌نظر می‌رسد.[۲۷][۲۸][۲۹]

تکه‌هایی از یک فرسکوی بازمانده از یک موکب دریایی (تیاسوس) در هرکولانیوم شناسایی و بررسی شده است؛ در یکی از این تکه‌ها دو تریتون دیده می‌شوند که یکی از آن‌ها ماهی‌قنطورس است. ماهی‌قنطورس در این نگاره بی‌ریش است و یک نیزهٔ سه‌شاخهٔ روبان‌پیچ را نگه داشته است. از سر هر دو تریتون یک جفت پا یا چنگال مانندِ خرچنگ دریایی (شاه‌میگو) جوانه زده است.[الف] در تکهٔ دوم، ماهی‌قنطورسی جوان پیشاپیش ونوسِ سوار بر اسب دریایی حرکت می‌کند؛ این ماهی‌قنطورس دو شیء را حمل می‌کند که تشخیص ماهیت آن‌ها دشوار است.[۳۰][۳۱]

نمونه‌ها در ادبیات

یکی از نمونه‌های متأخر ادبی که مورد اشاره قرار گرفته، چکامهٔ کلودیان (درگذشتهٔ ۴۰۴ میلادی) با نام اپی‌تالامیوم برای جشن پیوند هونوریوس و ماریا است که در آن، ونوس در حالی که تمامی همراهانش به‌سوی جشن می‌روند بر پشت تریتون سوار شده است. در این چکامه، تریتون این‌گونه توصیف می‌شود: «هیولای مهیب از مغاک سر برآورد؛ موهای موج‌گونش بر شانه‌هایش می‌ریخت؛ سُم‌هایی از شاخ شکافته که موهایی زبر دورش را پوشانده بود از پیوندگاه دم ماهی‌وار و اندام انسانی‌اش ریشه می‌دواند».[۳۲] ویلهلم هاینریش روشر دریافت که این تریتون (با سم شکافته) در واقع گونه‌ای از ماهی‌قنطورس است که پاهای پیشینِ گاو نر دارد.[۵]

دورهٔ رنسانس

«ساتیر دریایی» یا «پانِ دریایی» که کنراد گسنر در فصل مربوط به تریتون‌ها در کتاب تاریخ جانوران، جلد چهارم (۱۵۵۸) توصیف کرده، با عنوان «ماهی‌قنطورس» یا «شیطان دریا» نیز معرفی شده است.[۳۳][۳۴][۳۵] در برگردان آلمانیِ این کتاب، این جاندار با واژهٔ «Meerteuffel» یا «شیطان دریا» نامیده شده است.[۳۶]

این «دیو دریایی» (آلمانی: Meerteufel) با نام‌های دیگری چون «هیولای پان دریایی»، «ساتیر دریایی مهیب» یا «ماهی‌قنطورس»، در نقش‌مایه‌های نشان‌شناسی نیز به‌کار گرفته شده است.[۳۷]

جستارهای وابسته

  • هیپوکامپ
  • انوقنطورس
  • حوت

یادداشت‌ها

  1. ↑ تریتون دوم، ریش‌دار و دارای دو دمِ ماهی است و پارویی در دست دارد.
  1. ↑ ر.ک. اوکئانوس که به‌طور سنتی با چنگال‌های خرچنگ یا شاه‌میگو روی سر به تصویر درمی‌آمد، از جمله در زئوگما.[۱۲] همچنین ر.ک. پولین (۱۹۷۲) دربارهٔ وجود هم‌زمان «شاخک‌ها» و «چنگال‌ها» بر روی سرهای موزاییکی اوکئانوس/خدایان دریا.[۱۳]
  2. ↑ آبادی-رینال می‌نویسد: «تاجی از شاخک‌های شاه‌میگو بر سر دارد»، اما انتهای این زائده‌ها شبیه به چنگال است و با شاخک‌های مستقیمی که در موزاییک آفروسِ افامیا (شرح داده‌شده در زیر) دیده می‌شود تفاوت دارد.[۱۵]

منابع

  1. ↑ Tzetzes ad Lycophron, 34, 886 & 892
  2. ↑ Packard (1980), p. 329, note 7
  3. 1 2 3 Litvinskij & Pičikian (1995), p. 142.
  4. ↑ "Triton". Brill's New Pauly: Encyclopaedia of the Ancient World. Antiquity. Vol. 14. Brill. 2009. p. 101.
  5. 1 2 3 Roscher, Wilhelm Heinrich (1890), "Ichthyokentauren", Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie (in German), vol. 2, B. G. Teubner, pp. 91–94 Alt URL
  6. ↑ Brulet, Raymond (1990). Le sarcophage Gallo-Romain de Tournai. Université catholique de Louvain, Départemant d'archéologie et d'histoire de l'art. p. 68.
  7. ↑ van de Waal, Henri (1976), Iconclass: an iconographic classification system. Society, civilization, culture. System. Part I-Part II., vol. 4, North-Holland, p. 98, ISBN 9-780-72048-264-5
  8. ↑ Lattimore (1976), p.  44
  9. ↑ This article incorporates text from the Public Domain Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology by William Smith (1870), vol. 3, p. 1176.قنطورس دریایی Perseus Project: Triton (1).
  10. ↑ Rumpf 1939‌ p. 105 and note 140, cited by Lattimore (1976), p.  44, note 84.
  11. ↑ Collignon, Maxime (1890). Manual of Mythology: In Relation to Greek Art. Translated by Harrison, Jane E. H. Grevel & Co. pp. 197–199. then come, in late days, the Centaurs of the sea, beating the water with their mighty fins, with their heads sometimes surmounted by lobsters' claws.
  12. ↑ Eraslan, Şehnaz (2015), "Oceanus, Tethys and Thalssa Figures in the Light of Antioch and Zeugma Mosaics" (PDF), Journal of International Social Research, 8 (37): 454, 459, 45, doi:10.17719/jisr.20153710616
  13. ↑ Voute, Pauline (1972), "Notes sur l'iconographie d'Océan. À propos d'une fontaine à mosaïques découverte à Nole (Campanie)", Mélanges de l'École française de Rome: Antiquité (in French), 81 (1): 660–664; fig. 11–14
  14. 1 2 3 Abadie-Reynal (2002), p. 760.
  15. 1 2 Balty (1972), p. 115.
  16. 1 2 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام wootton وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  17. 1 2 3 4 5 Aaron J. Atsma (2010–2017). "Ikhthyokentauroi". Theoi Project.
  18. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام zeugma-org-images وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  19. ↑ Abadie-Reynal (2002), p.  760; Wardle, Marianne Eileen (2010). Naked and Unashamed: A Study of the Aphrodite Anadyomene in the Greco-Roman World (PDF) (Ph. D.). Duke University, Department of Art, Art History and Visual Studies. p. 233.
  20. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام zeugma-mosaic-mus-floorplan وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  21. ↑ "Objet14827". Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (France). 2012-09-11. Retrieved 2019-09-14.
  22. ↑ Balty (1972), p.  115. Fig. 5; Fig. 7
  23. ↑ Balty (1972), pp.  118, 120. Fig. 9
  24. 1 2 "Ἄφροι", Suda On Line, tr. Jennifer Benedict. 5 June 2001.
  25. ↑ Apollod. 1.2; Apollodorus' Library and Hyginus' Fabulae: Two Handbooks of Greek MythologyI. Translated by Stephen M. Trzaskoma; R. Scott Smith. Hackett Publishing. 2007. p. 2. ISBN 9-781-60384-052-1.
  26. ↑ Packard (1980), p. 344.
  27. ↑ Packard (1980), pp.  328–329 and Plates 97–99
  28. ↑ Reinhard, Jayne Huntington (2005). The Roman Bath at Isthmia: Decoration, Cult, and Herodes Atticus. University of Minnesota. p. 46.
  29. ↑ "Lifting the Monochrome Mosaic". OSU Excavations at Isthmia. College of Arts and Sciences The Ohio State University. 2019. Retrieved 2019-09-10.
  30. ↑ Maréchal, Sylvain (1789), "Planche CLV", Antiquités d'Herculanum (in French), vol. 5, François-Anne David (engravings), Chez David, pp. 76–77; Pl. CLV
  31. ↑ Barré, Louis [in French] (1840), "Planche 16", Herculanum et Pompéi: recueil général des peintures, bronzes, mosaïques, etc. (in French), vol. 5, François-Henri Roux, aîné (engravings), F. Didot, pp. 36–38
  32. ↑ Claudian. Epithalamium of Honorius and Maria. Loeb Classical Library 135. Translated by M. Platnauer. Harvard University Press. pp. 252–253. {{cite book}}: از |website= صرف‌نظر شد (کمک)
  33. ↑ Gesner, Konrad (1558) Historiae animalium [1237} Liber IIII], p. 1197; (1604 ed.) p. 1001.
  34. ↑ Hendrikx, Sophia (2018). "Monstrosities from the Sea. Taxonomy and tradition in Conrad Gessner's (1516-1565) discussion of cetaceans and sea-monsters". Anthropozoologica. 53 (11): 132–135. doi:10.5252/anthropozoologica2018v53a11. hdl:1887/67726.
  35. ↑ Ursula Wehner, Peggy; Zierau, Wolfgang; Arditti, Joseph (2013). Germanicus and Plinius Indicus: Sixteenth and Seventeenth Century Descriptions and Illustrations of Orchid "Trash Baskets", Resupination, Seeds, Floral Segments and Flower Senescence in the European Botanical Literature in Orchid Biology: Reviews and Perspectives. Springer Science & Business Media. pp. 42–44. ISBN 978-9-401-72500-2. {{cite book}}: از |work= صرف‌نظر شد (کمک)
  36. ↑ Gesner, Konrad (1558) Gesnerus redivivus auctus & emendatus, oder: Allgemeines Thier-Buch: Gesneri redivivi aucti et emendati ... oder Vollkommenes Fisch-Buch, Tomus IV, p. 153
  37. ↑ Holme, Randle III (1688). "16.39 Marine Daemon". The Academie of Armorie. pp. 375, 367. via EEBO


جستارهای وابسته

منابع

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ قنطورس دریایی موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.