مار شلاقی سبز

مار شلاقی سبز
مار شلاقی سبز (Hierophis viridiflavus)
رده‌بندی علمی
شاخه:	Chordata
زیرشاخه:	Vertebrata
تیره:	Colubridae
زیرخانواده:	Colubrinae → زیرخانواده کلوبرینه
گونه:	H. viridiflavus
زیرگونه:	Hierophis viridiflavus carbonarius (بیاتکو سیاه) Hierophis viridiflavus viridiflavus (بیاتکو سبز)
زیرگونه (طبقه‌بندی منسوخ)
مترادف
لیستی از هم‌نام‌ها برای یک گونه، مثال: Coluber gyarosensis Lacépède, 1789 Hierophis gyarosensis Bonaparte, 1833

مار «بیاتکو» (مار شلاقی سبز (Lacépède, 1789)) ، (به ایتالیایی: Hierophis viridiflavus)که پیش‌تر به نام Coluber viridiflavus شناخته می‌شد، یک مار غیرسمی برای انسان از خانوادهٔ مارهای کدبری ^[۱] است. این مار در مزارع و باغ‌ها شایع است و هم در زمین‌های صخره‌ای، خشک و آفتابی و هم در مناطق مرطوب‌تر مانند مراتع و کنارهٔ رودخانه‌ها یافت می‌شود. همچنین به نام‌های می‌لوردو یا مار سبز و زرد نیز شناخته می‌شود.

نام گونهٔ viridiflavus به رنگ‌بندی خاص سبز و زرد مار اشاره دارد. واژهٔ بیاتکو که در اصل در توسکانی به‌کار می‌رفت و اکنون در ایتالیایی هم رایج است، از بیاتکا به معنی کربنات سرب قلیایی گرفته شده و آن نیز از زبان لانگوباردی blaih به معنای «رنگ‌پریده» آمده است.

رنگ‌بندی بدن آن در بخش‌های فوقانی عمدتاً سیاه است و شکم روشن است. سر و پشت دارای لکه‌های زردی است که شبکه‌ای نامنظم را شکل می‌دهند و از پایین شکم تا انتهای دم به صورت دسته‌ای از خطوط طولی زرد-سبز (حدود بیست عدد) درمی‌آید، اما در جنوب و جزایر جمعیت‌ها عمدتاً سیاه هستند.

به‌طور متوسط، طول مارهای بالغ به ۱۲۰–۱۳۰ سانتی‌متر می‌رسد و به‌صورت استثنایی می‌توانند تا ۲ متر طول داشته باشند.

چشم با حداقل دو فلس بالای لب در تماس است؛ تعداد مهره‌ها در نرها ۱۸۷–۲۱۲ و در ماده‌ها ۱۹۷–۲۱۷ است. تعداد جفت‌های زیردمی در نرها ۹۷–۱۲۴ و در ماده‌ها ۹۱–۱۱۹ جفت است. دارای ۱۹ فلس پشتی است.

در بالغین، رنگ زمینهٔ بخش‌های فوقانی سبز-زرد است. نوزادان تا سن یک سالگی رنگ‌بندی خاصی دارند: سر دارای شبکهٔ زرد و سیاه است و بقیهٔ بدن رنگی یکدست خاکستری-آبی دارد. بر خلاف مار آب، فلس‌های پشت کاملاً صاف هستند.

این مار بسیار چابک و سریع است (تا ۱۱ کیلومتر در ساعت)، توانایی عالی در بالا رفتن از درخت و شنا کردن دارد.

این گونه عادت‌های روزانه دارد و خود را با انواع مختلف زیستگاه‌ها سازگار کرده و در نتیجه در شبه‌جزیرهٔ ایتالیا بسیار فراوان است. رژیم غذایی متنوع و فرصت‌طلبانه‌ای دارد و مارخور (که از مارها تغذیه می‌کند) است، بنابراین گاهی رفتار خودخورانه (کاننیبال) نیز دارد. اگر توسط انسان مزاحم شود، ترجیح می‌دهد فرار کند، اما اگر آزار داده شود یا در تنگنا قرار گیرد، بدون تردید مهاجم را روبه‌رو می‌کند. دفاع آن با غرور انجام می‌شود و گازهای پی‌درپی وارد می‌کند که ممکن است طولانی و همراه با جویدن باشند.

به‌تازگی مشخص شده است که این مار دارای دندان‌های ویژه‌ای در انتهای خلفی فک است که با غدهٔ دوورنوی در تماس هستند.^[۲] سم تولید شده توسط این غده برای بی‌اثر کردن طعمه‌های کوچک مورد استفاده قرار می‌گیرد و گاز آن برای انسان خطرناک نیست.

این مار در شمال‌شرقی اسپانیا یافت می‌شود، در ایتالیا به‌ویژه در شمال (شامل ساردینیا و جزیرهٔ البا، و گونه‌ای ویژهٔ جزایر ایشیا و پروچیدا)، در فرانسه (شامل کورسیکا)، جنوب سوئیس، اسلوونی، کرواسی و مالت ^[۱] نیز وجود دارد. همچنین جمعیتی که در زمان‌های دور به جزیرهٔ گیاروس در یونان وارد شده، موجود است.

در حال حاضر دو زیرگونه از این مار شناخته شده است^[۱][۳] :

• Hierophis viridiflavus viridiflavus (Lacépède, 1789)، زیرگونهٔ اصلی.
• Hierophis viridiflavus carbonarius (Bonaparte, 1833)، زیرگونهٔ ملانیک (سیاه‌رنگ).

بر اساس یک مطالعه در سال ۲۰۱۵ ^[۴] ، زیرگونهٔ دوم بر اساس معیارهای مورفولوژیک و ژنتیکی به رتبهٔ گونهٔ جداگانه (Hierophis carbonarius) ارتقا یافته بود. در نتیجه، هر دو گونه (Hierophis carbonarius و Hierophis viridiflavus) تک‌ریخت محسوب می‌شدند. اگرچه رده‌بندی این خزنده هنوز مورد بحث است، امروزه تمایل داریم دو گونهٔ بیاتکو را به‌عنوان دو زیرگونه از یک گونهٔ واحد در نظر بگیریم.

در ایتالیا، این گونه به‌نظر نمی‌رسد که در معرض تهدید باشد، زیرا بسیار سازگار است و در تمام مناطق رایج است. با این حال، یکی از مارهایی است که بیشترین تلفات ناشی از تصادف با خودرو را دارد^[۵]

زیرگونهٔ Hierophis viridiflavus carbonarius که به‌دلیل رنگ تیره‌ترش نسبت به گونهٔ اصلی، با نام «مار سبز زغالی» شناخته می‌شود، در سراسر ایتالیا حضور دارد و در هر منطقه با نامی محلی و گاه افسانه‌ای شناخته می‌شود. این نام‌ها نه‌تنها بازتابی از گویش‌های محلی‌اند، بلکه باورهای فرهنگی و زیستی مردم را نیز نشان می‌دهند.

نام‌های رایج در جنوب ایتالیا:

• سیسیل: serpi niura یا scursuni
• کالابریا: scurzuni، scursune یا curzuna
• سالنتو: scurzune
• کمپانیا (مناطق کوهستانی کازرتانو): agnone
• اَولینو: serpe nera (مار سیاه)
• تراپانی: vìsina

نام‌های محلی در شمال و مرکز ایتالیا:

• آپنین امیلیا: scarbònas
• فریولی: madrac
• پای‌کوهی پوردنونه: carbonat
• پیش‌آلپ‌های ونته و ترنتینو: carbonaz یا carbonazo
• ونتو: carbonazzo، carbonasso یا scarbonasso (رایج در ویچنزا)
• رومانی، توسکانی و لاتزیو: frustone — بر اساس باور عامیانه، این مار می‌تواند با بدن خود ضربات دردناکی وارد کند
• مودنا و رجیو امیلیا: Magnano
• اومبریا: serpe (نام عمومی برای مار)
• پاویا، لودی و میلان: milò
• لوملینا: smirald یا smiraldìn
• دریاچهٔ کومو: scurzún

نام‌های محلی در منطقهٔ پیمونت:

• والسزیا، بَسا اوسولا، ورچِله و بیلسه: mirauda
• نووارا و وارزه: bilorda یا bilurdun؛ گاهی به اشتباه milorda
• وارزه: ratéra — به معنی «شکارچی موش» (در گویش محلی، «rat» به معنی موش است)
• لوئینو و دره‌های اطراف: smilorda یا milordone
• برسیا: susèr — به معنی «شکارچی موش»؛ همچنین bes bastunèr به معنی «مار ضربه‌زننده»
• برگامو: verèm bastunèr — اشاره به توانایی ضربه زدن با دم

نام‌های مرتبط با زیست‌گاه و تغذیه:

• لودی: bìsa-ranè — به دلیل زندگی در محیط‌های مرطوب و تغذیه از قورباغه‌ها
• مانتووا و فرارا: anșa یا anzon — بر اساس باور عامیانه، این مار می‌تواند با دم خود ضربات شدیدی وارد کند تا از خود در برابر انسان دفاع کند
• درهٔ بورمیدا، ساوونا: ux'lera — به معنی «پرنده‌خوار»، به‌دلیل توانایی بالا رفتن از درختان و شکار پرندگان از لانه‌ها
• ورسِیلیا و مناطق اطراف: botareccio
• ساردینیا (منطقهٔ ساساری): curora pizzunaggia — به‌دلیل مهارت در بالا رفتن و تغذیه از پرندگان لانه‌نشین

1. 1 2 3 «Hierophis viridiflavus». The Reptile Database. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۹-۰۲. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «TRD» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
2. ↑ Paterna, Alessandro (2023-12-15). "The role of modified teeth in the function of prolonged bites in Hierophis viridiflavus (Serpentes: Colubridae)". Phyllomedusa: Journal of Herpetology (به انگلیسی). 22 (2): 121–130. doi:10.11606/issn.2316-9079.v22i2p121-130. ISSN 2316-9079.
3. ↑ Mezzasalma, Marcello; Dall'Asta, Andrea; Loy, Anna; Cheylan, Marc; Lymberakis, Petros; Zuffi, Marco A. L.; Tomović, Ljiljana; Odierna, Gaetano; Guarino, Fabio M. (2015). "A sisters' story: comparative phylogeography and taxonomy of Hierophis viridiflavus and H. gemonensis (Serpentes, Colubridae)". Zoologica Scripta (به انگلیسی). 44 (5): 495–508. doi:10.1111/zsc.12115. ISSN 1463-6409.
4. ↑ Mezzasalma, Marcello; Dall'Asta, Andrea; Loy, Anna; Cheylan, Marc; Lymberakis, Petros; Zuffi, Marco A. L.; Tomović, Ljiljana; Odierna, Gaetano; Guarino, Fabio M. (2015). "A sisters' story: comparative phylogeography and taxonomy of Hierophis viridiflavus and H. gemonensis (Serpentes, Colubridae)". Zoologica Scripta (به انگلیسی). 44 (5): 495–508. doi:10.1111/zsc.12115. ISSN 1463-6409.
5. ↑ «Wayback Machine» (PDF). www.riservagenzana.it. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۹-۰۲.

• مونوگرافی مارهای کلوبرید از جنس الافه فیتزینگر. - نویسنده: کلاوس-دیتر شولتز
• برونو، س.، راهنمای مارهای ایتالیا، انتشارات جیونتی مارتلو، فلورانس ۱۹۸۴.
• Paterna، A. 2023. نقش دندان‌های اصلاح‌شده در عملکرد گاز گرفتن طولانی‌مدت در Hierophis viridifavus (مارهای مارپیچی: Colubridae). Phyllomedusa 22(2):121–130. https://www.researchgate.net/publication/376558296_The_role_of_modified_teeth_in_the_function_of_prolonged_bites_in_Hierophis_viridiflavus_Serpentes_Colubridae
• Filippi, E., Politi, P. "Gli impatti delle infrastrutture viarie sui serpenti dell'Italia centrale (pp. 32-41)" (PDF). Fabrizio, M. 2010 (ed). Atti della I Conferenza del Centro Studi per le Reti Ecologiche. Road Ecology: nuovi strumenti nella pianificazione infrastrutturale”.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (link)

• خزندگان در ایتالیا