مانگابی دوده‌ای

مانگابی دوده‌ای
وضعیت حفاظت
رده‌بندی علمی
فرمانرو:
شاخه:
رده:
راسته:
تیره:
میمون‌های دنیای قدیم
سرده:
Cercocebus
گونه:
C. atys
نام دوبخشی
Cercocebus atys
(Audebert, 1797)
نقشه پراکندگی مانگابی دوده‌ای

مانگابی دوده‌ای (Cercocebus atys) یک میمون دنیای قدیم است که در جنگل‌های حاشیه‌ای از سنگال در امتداد ساحل تا ساحل عاج یافت می‌شود.[۲]

آرایه‌شناسی

تا سال ۲۰۱۶، Cercocebus atys یک گونه واحد از منگابی با دو زیرگونه در نظر گرفته می‌شد: Cercocebus atys atys (اکنون Cercocebus atys) و Cercocebus atys lunulatus.[۳] پس از ارزیابی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در سال ۲۰۱۶، Cercocebus atys lunulatus به عنوان یک گونهٔ جداگانه (Cercocebus lunulatus) اعلام شد.[۴] هر دو Cercocebus atys و Cercocebus lunulatus پیشتر زیرگونه‌هایی از گونهٔ گستردهٔ Cercocebus torquatus به شمار می‌رفتند.[۲]

  • Cercocebus atys atys، اکنون Cercocebus atys، معمولاً به نام مانگابی دوده‌ای شناخته می‌شود و در غرب رود ساساندرا در ساحل عاج تا سنگال پراکنده است.[۱]
  • Cercocebus atys lunulatus، اکنون Cercocebus lunulatus، معمولاً به نام منگابی تاج‌سفید، پشت‌گردن‌سفید،[۵] یا منگابی یقه‌سفید (که با منگابی یقه‌دار اشتباه می‌شود) شناخته می‌شود.[۴] این گونهٔ اکنون مجزا، دارای گستره‌ای جغرافیایی از شرق رود ساساندرا تا غرب رود ولتا در غنا است؛ همچنین ثبت شده که Cercocebus lunulatus در جنگل‌های جنوب غربی بورکینافاسو و شمال شرقی ساحل عاج زندگی می‌کند. Cercocebus lunulatus توسط IUCN در معرض خطر ارزیابی شده است.[۴]

زیستگاه و بوم‌شناسی

مانگابی دوده‌ای بومی مناطق گرمسیری غرب آفریقا است و در گینه، گینه بیسائو، لیبریا، سنگال، سیرالئون و ساحل عاج یافت می‌شود.[۱] مانگابی‌های دوده‌ای در هر دو جنگل‌های بکر و جنگل‌های ثانویه و همچنین در جنگل‌های سیلابی، خشک، باتلاقی، مانگرو و گالری زندگی می‌کنند.[۶] همچنین ممکن است از زمین‌های کشاورزی استفاده کنند.[۷]

رژیم غذایی

مانگابی‌های دوده‌ای همه‌چیزخوارانی زمینی هستند و معمولاً حدود ۷۵٪ از کل زمان خود را روی زمین می‌گذرانند (~۸۵٪ از زمان سفر و ~۷۱٪ از زمان جستجوی غذا).[۶] در رفتارهای جستجوی غذای خود، مانگابی‌های دوده‌ای معمولاً میوه (~۲۰٪ از رژیم غذایی)، بی‌مهرگان (~۱۳٪ از رژیم غذایی) و مغزها و دانه‌ها (>۵۵٪ از رژیم غذایی) را مصرف می‌کنند.[۸] برای به دست آوردن مغزها، مشاهده شده که مانگابی‌های دوده‌ای بقایای مغزهای کولا و پاندا را که توسط شامپانزهها و گرازهای رودخانه‌ای سرخ شکسته شده‌اند، جمع‌آوری می‌کنند و احتمالاً از صدای شکستن مغزها یا شبکه‌های اجتماعی برای شناسایی مکان‌های بقایا استفاده می‌کنند.[۹]

شکل ظاهری

مانگابی‌های دوده‌ای نخستی‌هایی به رنگ خاکستری با سینه و شکم روشن‌تر هستند. صورت آن‌ها معمولاً صورتی مایل به خاکستری است، با خز تیره‌تر در طول پیشانی و گوش‌ها؛[۲] با توجه به رژیم غذایی آن‌ها از دانه‌ها و مغزهای سخت، مشاهده شده که مانگابی‌های دوده‌ای دارای آسیاهای قوی هستند.[۱۰][۸] مانگابی‌های دوده‌ای همچنین دودیسی جنسی را نشان می‌دهند؛ نرها معمولاً حدود ۱۰–۱۱ کیلوگرم (۲۲–۲۴ پوند) وزن دارند، در حالی که ماده‌ها معمولاً کوچک‌تر و حدود ۵–۶ کیلوگرم (۱۱–۱۳ پوند) هستند.[۸]

رفتار

سازمان اجتماعی

مانگابی‌های دوده‌ای معمولاً در گروه‌های بزرگ چندنر-چندماده ۷۰–۱۲۰ نفری زندگی و جستجوی غذا می‌کنند.[۱۱][۱۲] آن‌ها سلسله‌مراتب تسلط خطی را درون جنس‌ها شکل می‌دهند و ائتلاف‌هایی ایجاد می‌کنند؛ در این سلسله‌مراتب‌ها، ماده‌های با رتبه بالاتر معمولاً زمان کمتری را صرف جستجوی غذا می‌کنند و بیشتر از همتایان با رتبه پایین‌تر خود تغذیه می‌کنند و در موقعیت‌های مرکزی‌تری درون گروه‌ها قرار دارند.[۱۳][۱۴] به طور مشابه، نرهای با رتبه بالاتر در موقعیت‌های مرکزی‌تری درون گروه قرار دارند و بهتر تغذیه و استراحت می‌کنند.[۱۴] همچنین در اسارت، نرهای با رتبه بالاتر فرزندان بیشتری تولید می‌کنند که نشان می‌دهد رتبهٔ بالاتر نر عموماً پیش‌بینی‌کنندهٔ موفقیت تولیدمثلی بیشتر است.[۱۵] با این حال، به طور کلی، ماده‌ها بدون توجه به رتبه، در موقعیت مکانی مرکزی‌تری نسبت به نرها درون گروه قرار دارند و بهتر تغذیه و استراحت می‌کنند.[۱۴]

رتبه‌بندی‌های تسلط ثابت نیستند؛ جابه‌جایی نر غالب آلفا ثبت شده است.[۱۶] علاوه بر این، رتبهٔ تسلط فرزندان تحت تأثیر رتبهٔ هیچ‌یک از والدین قرار نمی‌گیرد و نوجوانان معمولاً از حدود سه یا چهار سالگی شروع به به چالش کشیدن بالغ‌های با رتبه بالاتر می‌کنند.[۱۷] به طور معمول، نرها تا سن پنج یا شش سالگی از تمام ماده‌ها پیشی می‌گیرند.[۱۷]

ارتباطات

مانگابی‌های دوده‌ای معمولاً توسط پلنگ‌ها، عقاب‌های تاج‌دار، شامپانزهها، افعی‌های گابون و انسان‌ها شکار می‌شوند.[۱۸] در نتیجهٔ این فشارهای انتخابی، مانگابی‌های دوده‌ای صداهای هشدار متفاوت صوتی را برای انواع مختلف شکارچیان تکامل داده‌اند.[۱۲] این صداها به طور خاص به نفع خویشاوندان یا شرکای همکاری ابراز نمی‌شوند[۱۹] و در واقع توسط گونه‌های دیگر میمون‌ها نیز برای اجتناب از شکارچیان احتمالی استفاده می‌شوند.[۲۰]

مانگابی‌های دوده‌ای همچنین صداهای دیگری را در مجموعهٔ متنوع خود برای طیف گسترده‌ای از تعاملات اجتماعی تولید می‌کنند.[۲۱] بیش از همه، مانگابی‌های دوده‌ای صداهای غرغر (معمولاً در زمینهٔ جستجوی غذا، در آغوش گرفتن اجتماعی یا، بین نرها، برای ابراز تسلط)، جیک‌جیک (معمولاً توسط ماده‌های بالغ در هنگام جستجوی غذا و تعاملات اجتماعی مانند نظافت) و جیغ (که در هنگام تعاملات ستیزه‌جویانه، معمولاً توسط نوجوانان و ماده‌های بالغ منتشر می‌شود) تولید می‌کنند.[۱۸] صداهای قابل توجه دیگر شامل صدای جفت‌گیری که عمدتاً توسط ماده‌ها در هنگام مقاربت منتشر می‌شود و "هوت گابل" — صداهای با فرکانس پایین و کشیده که توسط نرها با حجم بالا در طول صبح، با گروه نزدیک یا هنگام مشاهده یا حملهٔ شکارچیان منتشر می‌شود.[۱۸]

هنگام نزدیک شدن به ماده‌های دیگر دارای نوزاد، ماده‌ها از غرغر و جیک‌جیک برای نشان دادن نیت بی‌ضرر استفاده می‌کنند.[۲۲] این اغلب به نظافت یک‌طرفه از سوی مادهٔ نزدیک‌شونده منجر می‌شود — مادران، پس از دریافت نظافت، به مادهٔ نظافت‌کننده اجازه می‌دهند که نوزادشان را لمس کند.[۲۳]

رفتار جنسی و تولیدمثلی

ماده‌های مانگابی دوده‌ای دارای ورم‌های جنسی هستند که در نزدیکی تخمک‌گذاری به حداکثر تورم می‌رسند و معمولاً طول بارداری آن‌ها حدود ۱۶۰–۱۷۰ روز است؛[۲۴] در حالی که معمولاً نرهای با رتبه بالاتر قادر به شناسایی ماده‌های فحل و انحصاری کردن فرصت‌های جفت‌گیری هستند، پیشنهاد شده که نرهای غالب نمی‌توانند به طور کامل دسترسی به ماده‌های فحل را کنترل کنند،[۱۵] شاید به این دلیل که ورم‌ها به ماده‌ها اجازه می‌دهند از طریق چندجنسی باعث سردرگمی پدری شوند.[۲۵] با این حال، علیرغم این استراتژی‌های متقابل احتمالی علیه نوزادکشی از طریق سردرگمی پدری، مواردی از نوزادکشی ثبت شده است، معمولاً اندکی پس از تغییر نرهای آلفا یا با ورود نرهای مهاجر جدید.[۲۶][۲۷]

در اسارت، نرهای آلفای اخیراً خلع‌شده مشاهده شده‌اند که نوزادان خود را (احتمالاً برای محافظت) در حضور نرهای آلفای تازه به تخت نشسته حمل می‌کنند، معمولاً به دنبال پرخاشگری نر آلفای جدید نسبت به نوزاد.[۱۶] در مانگابی‌های دوده‌ای خوگرفته، نرهای مهاجر تازه‌وارد به گروه مشاهده شده‌اند که به نوزادان حمله می‌کنند و مادران از آن‌ها دفاع می‌کنند.[۲۷] در این زمینه، نرهای بالغ ساکن که با مادر جفت‌گیری کرده بودند (و احتمالاً پدر نوزاد بودند) از مادر و نوزاد در برابر نر مهاجم مهاجم دفاع می‌کردند.[۲۷]

بنابراین ماده‌ها استراتژی‌های متقابل رفتاری را برای محافظت در برابر حملات و نوزادکشی تکامل داده‌اند. ماده‌ها در فصول جفت‌گیری قبلی با نرهای ساکن جفت‌گیری می‌کردند و پس از تولد در نزدیکی این نرهای ساکن باقی می‌ماندند.[۲۷] علاوه بر این، ماده‌ها به طور متفاوتی به صداهای اعضای گروه خود (در مقابل اعضای غیرگروه) پاسخ می‌دهند که نشان‌دهندهٔ توانایی تشخیص تهدیدات نوزادکشی از سوی غریبه‌ها است.[۲۸]

فعالیت روزانه

مانگابی‌های دوده‌ای جانورانی روزگرد هستند که بیشتر در طول روز فعال‌اند. صبح آن‌ها با افزایش انرژی آغاز می‌شود، جایی که مانگابی دوده‌ای نمایش‌های خود را انجام می‌دهد، سفر می‌کند و خود را به صورت جنسی ارائه می‌دهد. با این حال، در این زمان، تماس اجتماعی آن‌ها حداقل است. اواخر صبح و اوایل بعدازظهر اغلب حرکت مانگابی دوده‌ای را محدود کرده و تعاملات اجتماعی بیشتری را بین آن‌ها ترویج می‌کند. در این زمان، نظافت یا بازی شایع است. تا اواخر بعدازظهر، مانگابی دوده‌ای به بازی یا رفتار تغذیه‌ای می‌پردازد.[۷]

بیماری

مانگابی‌های دوده‌ای به طور طبیعی به سویه‌ای از ویروس نقص ایمنی میمونی (SIV) به نام SIVsmm آلوده هستند. به دلیل تماس گستردهٔ انسان و منگابی در آفریقای زیرصحرا، SIVsmm بارها از این گونه به انسان‌ها منتقل شده و منجر به پیدایش ویروس HIV-2 شده است.[۲۹][۳۰] از آنجا که مانگابی‌های دوده‌ای به عنوان مخزن طبیعی SIV عمل می‌کنند و از SIV بیمار نمی‌شوند، تحقیقات زیادی روی این گونه برای مکانیسم‌های بالقوهٔ مقاومت ژنتیکی یا ایمنی‌شناختی انجام شده است.[۳۱] سویهٔ HIV-1 در مقابل از سویهٔ SIV شامپانزه معمولی منشأ گرفته است.[۳۲][۳۳]

مانگابی‌های دوده‌ای همچنین می‌توانند به جذام مبتلا شوند که توسط باکتری مایکوباکتریوم لپرا ایجاد می‌شود.[۳۴] این یکی از چندین گونه‌ای است که در آن جذام به طور طبیعی اکتسابی گزارش شده است؛ سایرین شامل انسان، آرمادیلوی نه‌نواره، شامپانزه معمولی و ماکاک دم‌دراز هستند؛ جذام موشی نیز در موش‌های صحرایی و موش‌ها گزارش شده که توسط مایکوباکتریوم لپراموریوم ایجاد می‌شود.[۳۴]

وضعیت حفاظت

اعتقاد بر این است که شمار مانگابی‌های دوده‌ای در حال کاهش است، زیرا زیستگاه جنگلی آن‌ها تخریب می‌شود، با قطع درختان برای هیزم و الوار و استفاده از زیستگاه‌های جنگلی برای کشاورزی.[۳۵] علاوه بر این، مانگابی‌های دوده‌ای در بخش‌هایی از گسترهٔ خود برای گوشت شکار می‌شوند، اغلب با نرخی بسیار فراتر از آنچه که مانگابی‌های دوده‌ای می‌توانند از نظر تولیدمثلی تحمل کنند؛ این افزایش شکار، به‌ویژه با بهبود فناوری و هجوم جمعیت‌های انسانی (و در نتیجه شکارچیان)، به تهدیدی فزاینده برای حفاظت از مانگابی‌های دوده‌ای تبدیل شده است.[۳۶] اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت وضعیت حفاظتی مانگابی‌های دوده‌ای را آسیب‌پذیر ارزیابی کرده است.[۱]

منابع

  1. 1 2 3 4 Koné, I.; McGraw, S.; Gonedelé Bi, S.; Barrie, A. (2020). "Cercocebus atys". IUCN Red List of Threatened Species. 2020 e.T136933A92248451. IUCN. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T136933A92248451.en. Retrieved 19 November 2021.
  2. 1 2 3 Groves, C. (2005). Wilson, D. E., & Reeder, D. M, eds (ed.). Mammal Species of the World (3rd ed.). Baltimore: انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز. p. 153. OCLC 62265494. شابک ‎0−801−88221−4. {{cite book}}: |editor= نام عام دارد (کمک)نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست ویراستاران (رده)
  3. ↑ Dempsey, A.; Gonedelé Bi, S.; Matsuda Goodwin, R.; Koffi, A. (2020). "Cercocebus lunulatus". IUCN Red List of Threatened Species. 2020 e.T4206A92247733. IUCN. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T4206A92247733.en.
  4. 1 2 3 Oates, J. F.; Gippoliti, S. & Groves, C. P. (2016). "Cercocebus lunulatus". IUCN Red List of Threatened Species. 2016 e.T4206A92247225. IUCN. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T4206A92247225.en.
  5. ↑ McGraw, W. S., Magnuson, L., Kormos, R. and Konstant, W. R. (2005). White-naped Mangabey, Cercocebus atys lunulatus (Temminck, 1853). In: Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2004–2006, R. A. Mittermeier, C. Valladares-Pádua, A. B. Rylands, A. A. Eudey, T. M. Butynski, J. U. Ganzhorn, R. Kormos, J. M. Aguiar and S. Walker (eds.), p. 18. Report to IUCN/SSC Primate Specialist Group (PSG), International Primatological Society (IPS) and Conservation International (CI), Washington, DC.
  6. 1 2 McGraw, W. Scott (1998). "Comparative locomotion and habitat use of six monkeys in the Tai Forest, Ivory Coast". American Journal of Physical Anthropology. 105 (4): 493–510. doi:10.1002/(SICI)1096-8644(199804)105:4<493::AID-AJPA7>3.0.CO;2-P. PMID 9584891.
  7. 1 2 "Sooty mangabey". Wisconsin National Primate Research Center (in American English). Retrieved 2025-12-21.
  8. 1 2 3 McGraw, W. Scott; Daegling, David J. (2020). "Diet, feeding behavior, and jaw architecture of Taï monkeys: Congruence and chaos in the realm of functional morphology". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews. 29 (1): 14–28. doi:10.1002/evan.21799. PMID 31580522. S2CID 203653655.
  9. ↑ van Pinxteren, Bryndan O.C.M.; Sirianni, Giulia; Gratton, Paolo; Després-Einspenner, Marie-Lyne; Egas, Martijn; Kühl, Hjalmar; Lapuente, Juan; Meier, Amelia C.; Janmaat, Karline R.L. (August 2018). "Sooty mangabeys scavenge on nuts cracked by chimpanzees and red river hogs—An investigation of inter-specific interactions around tropical nut trees". American Journal of Primatology. 80 (8) e22895. doi:10.1002/ajp.22895. PMC 6174941. PMID 30024029.
  10. ↑ Daegling, David J.; McGraw, W. Scott; Ungar, Peter S.; Pampush, James D.; Vick, Anna E.; Bitty, E. Anderson (26 August 2011). "Hard-Object Feeding in Sooty Mangabeys (Cercocebus atys) and Interpretation of Early Hominin Feeding Ecology". PLOS ONE. 6 (8) e23095. Bibcode:2011PLoSO...623095D. doi:10.1371/journal.pone.0023095. PMC 3162570. PMID 21887229.
  11. ↑ Range, Friederike; Noë, Ronald (February 2005). "Can simple rules account for the pattern of triadic interactions in juvenile and adult female sooty mangabeys?". Animal Behaviour. 69 (2): 445–452. doi:10.1016/j.anbehav.2004.02.025. S2CID 53147754.
  12. 1 2 McGraw, W. Scott (2017), "Mangabeys (Cercocebus and Lophocebus)", The International Encyclopedia of Primatology, American Cancer Society, pp. 1–3, doi:10.1002/9781119179313.wbprim0170, ISBN 978-1-119-17931-3
  13. ↑ Range, Friederike; Noë, Ronald (2002). "Familiarity and dominance relations among female sooty mangabeys in the Taï National Park". American Journal of Primatology. 56 (3): 137–153. doi:10.1002/ajp.1070. PMID 11857651. S2CID 16845674.
  14. 1 2 3 Gba, Bomey Clément; Bene, Jean-Claude Koffi; Bi, Zoro Bertin Gone; Mielke, Alexander; Kone, Inza (2019). "Within-group spatial position and activity budget of wild sooty mangabeys (Cercocebus atys) in Taï National Park, Côte d'Ivoire". International Journal of Biological and Chemical Sciences. 13 (7): 2991–3008. doi:10.4314/ijbcs.v13i7.2. hdl:10023/24428.
  15. 1 2 Gust, D. A.; McCaster, T.; Gordon, T. P.; Gergits, W. F.; Casna, N. J.; McClure, H. M. (1998). "Paternity in Sooty Mangabeys". International Journal of Primatology. 19 (1): 83–94. doi:10.1023/A:1020358927331. S2CID 11076934.
  16. 1 2 Busse, Curt D.; Gordon, Thomas P. (1984). "Infant carrying by adult male mangabeys (Cercocebus atys)". American Journal of Primatology. 6 (3): 133–141. doi:10.1002/ajp.1350060302. PMID 31986835. S2CID 84554123.
  17. 1 2 Gust, Deborah A. (1995). "Moving up the dominance hierarchy in young sooty mangabeys". Animal Behaviour. 50 (1): 15–21. doi:10.1006/anbe.1995.0216. S2CID 53201467.
  18. 1 2 3 Range, Friederike; Fischer, Julia (April 2004). "Vocal Repertoire of Sooty Mangabeys (Cercocebus torquatus atys) in the Tai National Park". Ethology. 110 (4): 301–321. Bibcode:2004Ethol.110..301R. doi:10.1111/j.1439-0310.2004.00973.x.
  19. ↑ Mielke, Alexander; Crockford, Catherine; Wittig, Roman M. (2019). "Snake alarm calls as a public good in sooty mangabeys". Animal Behaviour. 158: 201–209. doi:10.1016/j.anbehav.2019.10.001. PMC 6915763. PMID 31875856.
  20. ↑ McGraw, W. Scott; Bshary, Redouan (2002). "Association of Terrestrial Mangabeys (Cercocebus atys) with Arboreal Monkeys: Experimental Evidence for the Effects of Reduced Ground Predator Pressure on Habitat Use". International Journal of Primatology. 23 (2): 311–325. doi:10.1023/A:1013883528244. S2CID 37003870.
  21. ↑ Range, Friederike; Fischer, Julia (2004). "Vocal Repertoire of Sooty Mangabeys (Cercocebus torquatus atys) in the Taï National Park". Ethology. 110 (4): 301–321. Bibcode:2004Ethol.110..301R. doi:10.1111/j.1439-0310.2004.00973.x.
  22. ↑ Fedurek, Pawel; Neumann, Christof; Bouquet, Yaëlle; Mercier, Stéphanie; Magris, Martina; Quintero, Fredy; Zuberbühler, Klaus (2019). "Behavioural patterns of vocal greeting production in four primate species". Royal Society Open Science. 6 (4) 182181. Bibcode:2019RSOS....682181F. doi:10.1098/rsos.182181. PMC 6502363. PMID 31183141.
  23. ↑ Fruteau, Cécile; van de Waal, Erica; van Damme, Eric; Noë, Ronald (2011). "Infant access and handling in sooty mangabeys and vervet monkeys". Animal Behaviour. 81 (1): 153–161. doi:10.1016/j.anbehav.2010.09.028. S2CID 53180842.
  24. ↑ Stevenson, Miranda (1973). "Notes on pregnancy in the Sooty mangabey Cercocebus atys". International Zoo Yearbook. 13 (1): 134–135. doi:10.1111/j.1748-1090.1973.tb02126.x.
  25. ↑ Alberts, Susan C.; Fitzpatrick, Courtney L. (2012). "Paternal care and the evolution of exaggerated sexual swellings in primates". Behavioral Ecology. 23 (4): 699–706. doi:10.1093/beheco/ars052. PMC 3999376. PMID 24771988.
  26. ↑ Busse, Curt D.; Gordon, Thomas P. (1983). "Attacks on neonates by a male mangabey (Cercocebus atys)". American Journal of Primatology. 5 (4): 345–356. doi:10.1002/ajp.1350050404. PMID 31986853. S2CID 85203894.
  27. 1 2 3 4 Fruteau, Cécile; Range, Friederike; Noë, Ronald (2010). "Infanticide risk and infant defence in multi-male free-ranging sooty mangabeys, Cercocebus atys". Behavioural Processes. 83 (1): 113–118. doi:10.1016/j.beproc.2009.11.004. PMID 19914358. S2CID 22015547.
  28. ↑ Range, Friederike (April 2005). "Female sooty mangabeys (Cercocebus torquatus atys) respond differently to males depending on the male's residence status-preliminary data". American Journal of Primatology. 65 (4): 327–333. doi:10.1002/ajp.20119. PMID 15834893. S2CID 31320022.
  29. ↑ Chen, Z.; Luckay, A.; Sodora, D. L.; Telfer, P.; Reed, P.; Gettie, A.; Kanu, J. M.; Sadek, R. F.; Yee, J.; Ho, D. D.; Zhang, L. (1997). "Human immunodeficiency virus type 2 (HIV-2) seroprevalence and characterization of a distinct HIV-2 genetic subtype from the natural range of simian immunodeficiency virus-infected sooty mangabeys". Journal of Virology. 71 (5): 3953–3960. doi:10.1128/JVI.71.5.3953-3960.1997. PMC 191547. PMID 9094672.
  30. ↑ Ayouba, Ahidjo; Akoua-Koffi, Chantal; Calvignac-Spencer, Sébastien; Esteban, Amandine; Locatelli, Sabrina; Li, Hui; Li, Yingying; Hahn, Beatrice H.; Delaporte, Eric; Leendertz, Fabian H.; Peeters, Martine (24 September 2013). "Evidence for continuing cross-species transmission of SIVsmm to humans: characterization of a new HIV-2 lineage in rural Côte d'Ivoire". AIDS. 27 (15): 2488–2491. doi:10.1097/01.aids.0000432443.22684.50. PMC 3881176. PMID 23939239.
  31. ↑ Silvestri, Guido (2005). "Naturally SIV-infected sooty mangabeys: are we closer to understanding why they do not develop AIDS?". Journal of Medical Primatology. 34 (5–6): 243–252. doi:10.1111/j.1600-0684.2005.00122.x. PMID 16128919. S2CID 28272229.
  32. ↑ Binhua Ling; Cristian Apetrei; Ivona Pandrea; Ronald S. Veazey; Andrew A. Lackner; Bobby Gormus & Preston A. Marx (August 2004). "Classic AIDS in a Sooty Mangabey after an 18-Year Natural Infection". J. Virol. 78 (16): 8902–8908. doi:10.1128/JVI.78.16.8902-8908.2004. PMC 479084. PMID 15280498.
  33. ↑ Lemey, P.; Pybus, O. G.; Wang, B.; Saksena, N. K.; Salemi, M.; Vandamme, A. M. (2003). "Tracing the origin and history of the HIV-2 epidemic". Proceedings of the National Academy of Sciences. 100 (11): 6588–6592. Bibcode:2003PNAS..100.6588L. doi:10.1073/pnas.0936469100. PMC 164491. PMID 12743376.
  34. 1 2 Rojas-Espinosa O, Løvik M (2001). "Mycobacterium leprae and Mycobacterium lepraemurium infections in domestic and wild animals". Rev. Sci. Tech. Off. Int. Epiz. 20 (1): 219–51. doi:10.20506/rst.20.1.1271. PMID 11288514.
  35. ↑ Ferreira da Silva, Maria Joana; Paddock, Christina; Gerini, Federica; Borges, Filipa; Aleixo-Pais, Isa; Costa, Mafalda; Colmonero-Costeira, Ivo; Casanova, Catarina; Lecoq, Miguel; Silva, Cristina; Bruford, Michael W. (2020). "Chasing a ghost: notes on the present distribution and conservation of the sooty mangabey (Cercocebus atys) in Guinea-Bissau, West Africa". Primates. 61 (3): 357–363. doi:10.1007/s10329-020-00817-2. PMC 7203580. PMID 32318929.
  36. ↑ Refisch, Johannes; Koné, Inza (2005). "Impact of Commercial Hunting on Monkey Populations in the Taï region, Côte d'Ivoire1". Biotropica. 37 (1): 136–144. doi:10.1111/j.1744-7429.2005.03174.x. S2CID 85962024.