مایا (مادر بودا)

مایا
ملکهٔ همسر شاکیا
تندیس ملکه مایا، از نپال، سدهٔ نوزدهم. موزه گیمه، پاریس[۱]
پیشینکاچانا
جانشینماهاپراجاپاتی گوتامی
زادهدواداها (حوالی بخش روپاندهی امروزی)، پادشاهی کولیا
درگذشتهکاپیلاواستو، پادشاهی شاکیا
همسر(ان)سودهودانا
فرزند(ان)سیدارتا گوتاما
دودمانجمهوری شاکیا
پدرآنجانا
مادرسولاکشانا
خویشاوندانسوپابودا و دانداپانی (برادران)، پنج خواهر از جمله ماهاپراجاپاتی گوتامی

مایا (به سانسکریت: माया، آی‌ای‌اس‌تی: māyā) که با نام‌های ماهامایا و مایادِوی نیز شناخته می‌شود، ملکهٔ شاکیا و مادر سیدارتا گوتاما، همان کسی که بعدها به بودا معروف شد، بود. او همسر سودهودانا، پادشاه شاکیا، بود. مایا چند روز پس از زایمان درگذشت و بودا توسط خواهر او، ماهاپراجاپاتی گوتامی، که بعدها نخستین راهبهٔ بودایی شد، بزرگ شد.[۲][۳] در تفاسیر بودایی، مایا در سفری سنتی به خانهٔ خانوادگی‌اش در دواداها بود تا در آنجا زایمان کند، اما درد زایمان در لومبینی آغاز شد. بودا در آن باغ‌ها به دنیا آمد و مایا اندکی پس از تولد او، معمولاً گفته می‌شود هفت روز بعد، درگذشت.[۴][۵] پس از مرگ، مایا در یکی از بهشت‌های بودایی دوباره متولد شد، روندی که گفته می‌شود در تولد همهٔ بوداها نیز تکرار شده است.[۲][۶] بنابراین مایا فرزند خود را بزرگ نکرد و او را خواهرش، عمهٔ مادری‌اش، ماهاپراجاپاتی گوتامی، پرورش داد.[۲] با این حال، گاهی مایا از بهشت فرود می‌آمد تا به پسرش نصیحت کند.[۲] واژهٔ «مایا» (माया) در سانسکریت به معنای «آفرینندهٔ ماهر» است.[۷] مایا را «ماهامایا» (महामाया، «مایای بزرگ») و «مایادِوی» (मायादेवी، «ملکه مایا») نیز می‌نامند. او در زبان چینی با نام «مویه‌فورِن» (摩耶夫人، «بانو مایا»)، در زبان تبتی با نام «گیوترولما»، و در زبان ژاپنی با نام «مایا-بونین» (摩耶夫人) شناخته می‌شود. همچنین در زبان سینهالی با نام «ماهامایا دِوی»، در زبان برمه‌ای با نام «مِداو مایا» (به معنای «مادر مایا»)، «مایا دِوی»، «مِه مایا» (به معنای «بانو مایا»)، «ماهامایا» و «تیری ماهامایا دِوی» خوانده می‌شود.[۸]

شمایل‌شناسی

تولد بودا سیدارتا گوتاما، گنداره، سدهٔ ۲ تا ۳ میلادی

در ادبیات و هنر بودایی، ملکه مایا به عنوان زنی بسیار زیبا، بارور و در اوج جوانی و شکوفایی به تصویر کشیده شده است.[۹]

زیبایی او چون پاره‌ای طلای ناب می‌درخشد.
گیسوانش همچون زنبور سیاه بزرگ، خوش‌بو و مجعد است.
چشمانش چون برگ‌های نیلوفر، دندان‌هایش چون ستارگان آسمان.
— از سورهٔ لالیتاویستارا

[۱۰]

اگرچه گاهی او را در صحنه‌های دیگری از زندگی‌اش، مانند دیدن خوابی که بارداری‌اش را با گوتاما بودا پیش‌گویی می‌کند، یا در کنار همسرش، پادشاه سودهودانا، در حال جست‌وجوی پیشگویی دربارهٔ سرنوشت پسرشان نشان می‌دهند، اما بیشترین تصویر از او مربوط به لحظهٔ زایمان است؛ رویدادی که عموماً در لومبینی، در ترای امروزی، رخ داده است. مایا معمولاً در حالی که ایستاده و به شاخهٔ درختی چنگ زده است، به تصویر کشیده می‌شود.[۱۱] به گفتهٔ میراندا شاو، پژوهشگر آیین بودا، تصویر ملکه مایا در صحنهٔ تولد بودا، از الگویی پیروی می‌کند که پیش‌تر در تصاویر بودایی از موجودات درختی به نام یاکشینی دیده می‌شد.[۱۲]

زندگی مایا

رویای فیل سفید ملکه مایا و تصور بودا. گنداره، قرن دوم تا سوم پس از میلاد
رویای مایادِوی، مردان

مایا با پادشاه سودهودانا، فرمانروای خاندان شاکیا در کاپیلاواستو، ازدواج کرد. او دختر عموی پادشاه سودهودانا و دختر پادشاه دواداها بود. بر اساس افسانه‌ها، در شبی با ماه کامل، هنگامی که ملکه در کاخ همسرش سودهودانا در خواب بود، رؤیایی روشن دید. احساس کرد چهار دِوا (روح‌های آسمانی) او را به دریاچهٔ آنوتاتا در هیمالیا بردند. پس از غسل در دریاچه، دِواها او را با جامه‌های بهشتی پوشاندند، او را با عطرها آغشته و با گل‌های الهی آراستند. اندکی پس از آن، فیل سپیدی که نیلوفر سفیدی در خرطوم داشت، پدیدار شد و سه بار دور او چرخید و از سمت راست به رحمش وارد شد. سرانجام فیل ناپدید شد و ملکه از خواب بیدار شد و فهمید که پیام مهمی به او داده شده است؛ چرا که فیل نماد بزرگی و شکوه است.[۱۳] بر اساس سنت بودایی، بودای آینده به عنوان یک (بوداسف) در آسمان توسیتا ساکن بود و تصمیم گرفت برای آنکه آخرین بار در زمین متولد شود، به شکل فیلی سفید درآید. مایا سیدارتا را حدود سال ۵۶۳ پیش از میلاد به دنیا آورد. بارداری ده ماه قمری به طول انجامید. بنا بر سنت، ملکه برای زایمان به خانهٔ پدری خود بازمی‌گشت. در راه، از تخت روان خود پیاده شد تا در باغ گل‌های زیبای پارک لومبینی (در ناحیهٔ لومبینی، نپال) زیر درخت سال (که گاهی با درخت اشوکا اشتباه گرفته می‌شود) قدم بزند. مایا دِوی از باغ شادمان شد و در حالی که به شاخه‌ای از درخت سال چنگ زده بود، ایستاده زایمان کرد. افسانه می‌گوید که شاهزاده سیدارتا از سمت راست او بیرون آمد. این رویداد در هشتم آوریل رخ داد. برخی روایت‌ها می‌گویند که او نخستین غسل پسرش را در برکهٔ پوشکارینی در ناحیهٔ لومبینی انجام داد. اما افسانه چنین می‌گوید که دواها باران فرستادند تا نوزاد را بشویند. او بعدها سیدارتا نام گرفت؛ به معنای «کسی که به اهدافش دست یافته است» یا «هدفِ دست‌یافته».

نقاشی برمه‌ای از سدهٔ نوزدهم: مایادِوی (چپ) و بوداسف. (راست) بوداسف توسط برهماها در تور طلایی، دِواها در پوست پلنگ، و شاهزادگان در پارچهٔ سفید پذیرفته می‌شود.

بیشتر پژوهشگران بر این باورند که در متون بودایی، ملکه مایا هفت روز پس از تولد بودا درگذشت. او به عنوان یک دِوای مذکر به نام مایادِواپوتا در آسمان توسیتا (بر اساس برخی تفاسیر) یا تاواتیمسا (در برخی دیگر) دوباره متولد شد. هفت سال پس از روشن‌شدن بودا، او به آسمان تاواتیمسا فرود آمد تا دیدار کند و بودا بعدها ابهیدارما را برای او آموزش داد.[۱۴] خواهر او، پراجاپاتی (که در پالی با نام پاجاپاتی یا ماهاپراجاپاتی گوتامی شناخته می‌شود)، دایهٔ کودک شد. پس از آنکه سیدارتا به روشنگری دست یافت و بودا شد، به مدت سه ماه برای ادای احترام و آموزش دهرم، به دیدار مادرش در آسمان رفت.[۱۵]

تشابهات فرافرهنگی

برخی شباهت‌ها میان داستان تولد بودا و عیسی مسیح ترسیم شده است.[۱۶] زکریاس پی. تاندی، شباهت‌ها و تفاوت‌های داستان تولد بودا از مایا و تولد عیسی از مریم را بررسی کرده و اشاره کرده است که اگرچه شباهت‌هایی وجود دارد، تفاوت‌هایی نیز هست؛ مثلاً مریم پس از تولد مسیح، او را بزرگ کرد و از او عمری دراز یافت، اما مایا اندکی پس از تولد بودا درگذشت، چنان‌که در سنت بودایی برای همهٔ مادران بوداها چنین است.[۱۶] تاندی ادعا نمی‌کند که شواهد تاریخی برای تأثیرپذیری داستان‌های مسیحی تولد عیسی از سنت‌های بودایی وجود دارد، اما پیشنهاد می‌کند که «شاید وقت آن رسیده باشد که پژوهشگران مسیحی ریشهٔ این ایده را در سنت بودایی جست‌وجو کنند».[۱۶] ادی و گرگوریو ای. بوید معتقدند که هیچ مدرکی دال بر تأثیر تاریخی منابع بیرونی بر نویسندگان عهد جدید وجود ندارد و برخی پژوهشگران استدلال می‌کنند که چنین تأثیر تاریخی بر مسیحیت نامحتمل است؛ زیرا یهودیان یکتاپرستِ جلیل در سدهٔ اول، نسبت به داستان‌های بت‌پرستانه که در آن زمان می‌شنیدند، روی خوش نشان نمی‌دادند.[۱۷]

منابع

  1. ↑ "La reine Maya Devi donnant naissance au prince Siddhârta, le futur Buddha Cakyamuni". Réunion des Musées Nationaux. Retrieved November 14, 2020.
  2. 1 2 3 4 Buddhist Goddesses of India by Miranda Shaw (Oct 16, 2006) شابک ‎۰−۶۹۱−۱۲۷۵۸−۱ pages 45-46
  3. ↑ History of Buddhist Thought by E. J. Thomas (Dec 1, 2000) شابک ‎۸۱−۲۰۶−۱۰۹۵−۴ pages
  4. ↑ "Buddha's birthday in his birthplace". Nepali Times (in English). 22 May 2021. Retrieved 18 November 2025.
  5. ↑ "Lumbini, Where I Was Born". Lumbini Museum (in English). Retrieved 18 November 2025.
  6. ↑ "Queen Maya and her special vow to all Buddhas". Thay Thich Truc Thai Minh (in English). 28 January 2025. Retrieved 18 November 2025.
  7. ↑ Burrow, T. (1980). "Sanskrit "mā-" 'To Make, Produce, Create'". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 43 (2): 311–328. doi:10.1017/S0041977X00115654. ISSN 0041-977X. JSTOR 616044.
  8. ↑ "Mo ye fu ren (Móyé-fūrén)". Wisdom Library (in English). Retrieved 18 November 2025.
  9. ↑ "The Queen of Buddhism: Māyā". Alan Peto (in English). 9 May 2021. Retrieved 18 November 2025.
  10. ↑ "Remembering Buddha's Mother Queen Māyā". Dakini Translations (in English). 5 May 2023. Retrieved 18 November 2025.
  11. ↑ "Mayadevi Giving Birth to Siddhartha". Project Himalayan Art (in English). Retrieved 18 November 2025.
  12. ↑ Shaw, Miranda (2006). Buddhist Goddesses of India (in English). Princeton: Princeton University Press. pp. 45–46, 57–58.
  13. ↑ "Life of the Buddha: Queen Maha Maya's Dream". BuddhaNet (in English). Retrieved 18 November 2025.
  14. ↑ "Māyā". www.palikanon.com. Retrieved 2018-04-07.
  15. ↑ "Maya (mother of the Buddha)" (in English).
  16. 1 2 3 Buddha and Christ by Zacharias P. Thundy (1993), شابک ‎۹۰−۰۴−۰۹۷۴۱−۴, pp. 95–96
  17. ↑ The Jesus legend: a case for the historical reliability of the synoptic gospels by Paul R. Eddy, Gregory A. Boyd (2007), شابک ‎۰−۸۰۱۰−۳۱۱۴−۱, pp. 53–54
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.