محمدحسن الامین

علامه محمدحسن الامین
محمد حسن الأمين‎
محمدحسن الامین، سخنرانی در یکی از سمینارهای فکری، ۲۰۱۲
زادهٔ	نوامبر ۱۹۴۶ شقراء، لبنان
درگذشت	۱۰ آوریل ۲۰۲۱ (۷۴ سال) صیدا، لبنان
ملیت	لبنانی
پیشه(ها)	فقیه جعفری، قاضی شرعی، شاعر، روزنامه‌نگار، نویسنده
سال‌های فعالیت	۱۹۶۳–۲۰۲۱

سید محمدحسن الامین (نوامبر ۱۹۴۶ – ۱۰ آوریل ۲۰۲۱) فقیه جعفری و اندیشمند مسلمان لبنانی بود. او از خانواده‌ای برجستهٔ دینی، آل امین برآمد. مجموعه‌ای از افکار نوگرایانه را مطرح کرد که از فرهنگ سیاسی رایج اسلامی بیرون بود، او از طرفداران دولت مدنی و خواهان جدایی دین از دولت، سکولاریسم، بود. در سال‌های ۱۹۶۰–۱۹۷۲ به تحصیلات دینی خود در نجف ادامه داد و پس از آن به لبنان بازگشت و تا سال ۱۹۷۵ در زادگاهش شقراء اقامت داشت. در همان سال وارد دستگاه قضایی شرعی جعفری شد و به‌عنوان قاضی در شهر صور منصوب گردید. در سال ۱۹۷۷ به شهر صیدا منتقل شد و تا سال ۱۹۹۷ ریاست دادگاه آن را بر عهده داشت، تا آن‌که به دیوان عالی کشور به‌عنوان مشاور منتقل گردید. تجربهٔ قضایی او متمایز بود، چرا که در آن دوران با رویکرد معاصر به دین و احکام فقهی نگاه می‌کرد. او به عنوان شخصیتی برجسته در عرصه‌های قضایی، فرهنگی و سیاسی لبنان به مواضع معتدل خود شناخته شده بود و نقش مهمی در تقویت وحدت ملی و معرفی دیدگاه‌های نوین دینی و فکری ایفا کرد. آرای او که با دیدگاه‌های حزب‌الله و جنبش امل، مغایرت داشت، به‌ویژه در سال ۲۰۰۵ پس از ترور نخست‌وزیر رفیق الحریری به‌وضوح نمایان شد، و پس از آن او به مواضع حمایتی خود از انقلاب‌های عربی، از جمله انقلاب سوریه، شناخته شد. امین همچنین در عرصهٔ شعر نیز حضور پررنگی داشت، با این حال، هرگز دیوانی کامل منتشر نکرد و اشعارش را جمع‌آوری نکرد. او به سن ۷۴ سالگی بر اثر ابتلا به بیماری کرونا درگذشت.^[۱][۲][۳]

محمدحسن امین او در زمینه‌های گوناگونی چون انقلاب‌های عربی و ایران، مسئلهٔ سکولاریسم، دولت مدنی، وضعیت شیعیان لبنان و ازدواج مدنی، دیدگاه‌ها و مواضعی بحث‌برانگیز و نقادانه ارائه کرد. او از چهره‌های دینی شیعه‌ای بود که با الگوی فرهنگی ایرانی هم‌سو نبود، هرچند در آغاز از انقلاب ایران حمایت می‌کرد و در دوران اقامت در نجف، آیت‌الله خمینی را می‌شناخت. در برهه‌ای نیز به‌عنوان هماهنگ‌کنندهٔ ارتباط میان یاسر عرفات و روح‌الله خمینی برای حمایت از مسئلهٔ فلسطین برگزیده شد. در دههٔ ۱۹۸۰ چند بار به تهران سفر کرد، با شخصیت‌های ایرانی دیدار داشت و حتی شعری در مدح انقلاب ایراد کرد.^[۳]

از نظر فکری، امین به جریان موسوم به «سکولاریسم مؤمن» وابسته بود؛ جریانی که با اندیشه‌های هانی فحص نیز هم‌سو است. سخنان و دیدگاه‌های او بسیاری از نخبگان شیعیِ چپ‌گرا و مدنی را به خود جذب کرد. او بر این باور بود که: «هنگامی که به مفهوم سکولاریسم (به عربی: العِلمانية) می‌پردازیم، درمی‌یابیم که این واژه در ذهن بسیاری – نه لزوماً دانشمندان و متفکران بزرگ، بلکه در میان کسانی که با علوم انسانی و مفاهیم فلسفی سر و کار دارند – به‌درستی شناخته نشده است. برخی آن را از ریشهٔ عِلم دانسته و آن را عِلمانیه با کسرهٔ عین تلفظ می‌کنند، در حالی که در اصل از واژهٔ عالَم (دنیا) مشتق شده است، نه از علم.» او در تبیین منشأ تاریخی سکولاریسم چنین می‌گوید: «این گرایش از دلِ نزاع میان کلیسا و کسانی که خواستار رهایی از سلطهٔ آن بودند، در روندی تاریخی زاده شد که رنسانس غربی اروپا آن را تجربه کرد؛ دورانی که کلیسا سلطه‌ای فراگیر داشت، چه از نظر قدرت سیاسی، چه از نظر تفسیر دینیِ پدیده‌های طبیعی و اجتماعی.» امین در نتیجه‌گیری می‌گوید: «سکولاریسم چیزی جز همین معنا نیست و هیچ ارتباطی با ایمان یا الحاد ندارد. طرفداران سکولاریسم الزاماً بی‌دین نیستند. در واقع، بیشتر کشورهایی که نظام سکولار را پذیرفته‌اند، هرگز مردم خود را به پذیرش عقیدهٔ الحاد وادار نکرده‌اند. پدیدهٔ الحاد از سرچشمه‌های ایدئولوژیک دیگری برخاسته است، چنان‌که در کشورهای کمونیستی مشاهده می‌شود.»^[۳]

امین در گفت‌وگویی دیگر بر این باور بود که میان دو اصطلاح «دولت مدنی» و «دولت سکولار» تفاوتی وجود ندارد. او از کسانی که در کشوری مانند لبنان با مفهوم دولت سکولار مخالفت می‌کنند، اظهار شگفتی کرد و گفت: «نظام سیاسی لبنان اساساً نظامی سکولار است، زیرا منابع قانون‌گذاری در آن بر پایهٔ هیچ دین یا شریعت مذهبی بنا نشده است. تنها راه برای آن‌که لبنان به‌معنای واقعی کلمه دولتی مدنی یا سکولار شود، کنار گذاشتن نظام سهمیه‌بندی و تقسیم مسئولیت‌ها بر اساس طایفه است. مشکل ما با دین نیست، بلکه با طایفه‌گرایی سیاسی است.» او توضیح داد که: «دولت مدنی یا آنچه من آن را سکولاریسم مؤمن می‌نامم، در حقیقت برای حفظ حق دینداری است، نه لزوماً برای حمایت از بی‌دینان، چنان‌که برخی می‌پندارند.» دربارهٔ ازدواج مدنی نیز امین تأکید کرد که: «ازدواج در اسلام، در اصل ازدواجی مدنی است؛ یعنی نیازی به چیزی شبیه سرّ مذهبی یا تقدس کلیسایی ندارد، بلکه همانند سایر قراردادهای مدنی میان مردم است که طرفین را به شروط و مفاد آن متعهد می‌سازد.»^[۳]

پس از ترور رفیق حریری در ۱۴ فوریهٔ ۲۰۰۵، امین کوشید تا جریان شیعی متفاوتی از دوگانهٔ سنتی شیعیان لبنان (حزب‌الله و جنبش امل) پدیدآورد. او پایه‌گذار تجمعی به نام «نشست شیعیان لبنان» بود؛ محفلی که مجموعه‌ای از شخصیت‌های متنوع شیعی را در بر می‌گرفت. اما ائتلاف چهارگانه میان حزب‌الله، جریان المستقبل، جنبش امل و حزب سوسیالیست ترقی‌خواه، این تجربه را ناکام گذاشت و پیامدهای منفی آن بر امین و نزدیکانش سنگینی کرد؛ تا آنجا که برخی از اعضای آن گروه بعدها به صفوف «محور مقاومت» پیوستند.^[۳]

امین مدتی از فعالیت سیاسی کناره گرفت، ولی گه‌گاه در موضوعات فکری، به‌ویژه دربارهٔ سکولاریسم و فرهنگ عمومی، اظهار نظر می‌کرد. از آنجا که دیدگاه‌ها و منش فکری‌اش با فرهنگ حزب‌الله سازگار نبود، رسانه‌های وابسته به محور مقاومت او را به تمسخر و اتهام، «شیعهٔ وهابی» یعنی وابسته به عربستان سعودی می‌نامیدند.^[۳] او از انقلاب‌های بهار عربی حمایت کرد و همراه با هانی فحص در میدان‌ها حضور یافت. اما پس از درگذشت فحص در سال ۲۰۱۴، خود را تنها یافت و در سوگ او شعری سرود که بر سنگ مزارش نقش بست.^[۳] امین و فحص بیانیه‌ای دربارهٔ انقلاب سوریه صادر کردند که در آن آمده بود: «بی‌آن‌که میان ظالمی و ظالمی دیگر، یا مستبدی و مستبدی دیگر، یا ملتی و ملتی تفاوت نهیم، از مردم خود می‌خواهیم که با وجدان خویش در تأیید خیزش‌های عربی هم‌نوا باشند، با اطمینان به درستی آن‌ها و با نگرانیِ برادرانه و خردمندانه نسبت به سرنوشتشان… به‌ویژه در مورد خیزش برحق ملت سوریه.» امین در سخنان خود نیز می‌گفت: «من آنچه را ائتلاف اقلیت‌ها علیه اکثریت سنی می‌نامند، مردود می‌دانم؛ من سنی‌ام همان‌گونه که شیعه‌ام.» او همچنین تصریح می‌کرد: «تجربهٔ ولایت فقیه نه برای ایرانیان و نه برای مسلمانان هیچ دستاوردی نداشته است.» و در جای دیگر افزود: «وابستگی به نظام اسد یا به حکومت ایران، هیچ پیوندی با عقیدهٔ شیعه ندارد.»^[۳]

محمدحسن امین در سن ۱۷ سالگی، سه سال پس از ورودش به نجف، ازدواج کرد، امری که آن هنگام در میان طلاب حوزوی نجف رایج بود.^[۳]

سید محمد حسن امین بر اثر ابتلا به بیماری کرونا در شب ۲۲ مارس ۲۰۲۱، به بیمارستان دَلّاعة در صیدا منتقل شد تا درمان خود را دریافت کند، او نیاز به درمان ویژه و دستگاه‌های تنفس ضروری پیدا کرد.^[۴] سرانجام در عصر ۱۰ آوریل ۲۰۲۱ در سن ۷۴ سالگی درگذشت.^[۲]نخست‌وزیر سعد الحریری در حساب کاربری خود در توییتر دربارهٔ ی او نوشت: «با درگذشت علامه سید محمد حسن الامین، عقل روشنی از میان می‌رود که تمام عمر خود را وقف وحدت مسلمانان و خیر مردم لبنان کرد.» رئیس مجلس علمای شیعه عبدالامیر قبلان او را «فقید علم و دانشمندان، متفکر اسلامی و ادیبی که بیشتر عمر خود را در خدمت دین و جامعه و تبلیغ احکام شرعی و حمایت از مسائل حقه ملت‌های مستضعف سپری کرد» توصیف کرد. همچنین، مفتی جعفری احمد قبلان دربارهٔ او اظهار داشت: «او زندگی خود را میان فکر، قضاوت، مسائل دینی، ملی و وحدت‌طلبی گذراند و ردپای خود را در مباحث و مسائل گفت‌وگوهای فکری دینی و انسانی بر جای گذاشت.»^[۵] مراسم تشییع جنازهٔ او در زادگاهش، شقراء، در ۱۱ آوریل برگزار شد. در این مراسم، علی‌رغم درخواست خانواده برای احتیاط در برابر بیماری همه‌گیر کرونا، صدها نفر از مناطق مختلف لبنان حضور داشتند. این افراد شامل علما، شخصیت‌های اجتماعی، سیاسی، حزبی، شهرداری و اعضای شوراهای محلی بودند.^[۶]

از جمله کتاب‌های وی:

• الاجتماع العربي الإسلامي [جامعه‌شناسی عربی ـ اسلامی]
• نقد العلمنة والفكر الديني [نقد سکولاریسم و اندیشه ی دینی]
• بين القومية والإسلام [میان ملی‌گرایی و اسلام]
• الإسلام والديموقراطية [اسلام و دموکراسی]
• مساهمات في النقد العربي [جستارهایی در نقد اندیشه عربی]
• وضع المرأة الحقوقي بين الثابت والمتغير [وضعیت حقوقی زن میان ثوابت و متغیرات]
• حقوق وواجبات المرأة المسلمة في لبنان [حقوق و وظایف زن مسلمان در لبنان] با همکاری دیگران
• الإمام محمد باقر الصدر، سمو الذات وخلود العطاء [امام محمدباقر صدر: والایی شخصیت و جاودانگی بخشش]