مرقع بهرام میرزا

برگی از مرقع بهرام میرزا با تصویر بهرام میرزا صفوی در حال نواختن ساز

مرقع بهرام میرزا (انگلیسی: Bahram Mirza Album) مجموعه‌ای از نمونه‌های خوشنویسی، نگارگری و طراحی است که برای شاهزادهٔ صفوی بهرام میرزا صفوی، برادر شاه تهماسب یکم، فراهم شد. تنظیم و تدوین این مرقع را دوست‌محمد هروی در حدود سال ۹۵۱ قمری/۱۵۴۴ میلادی بر عهده داشت.[۱][۲]

مرقع از نیمهٔ دوم سدهٔ شانزدهم میلادی در کاخ توپ‌قاپی در استانبول نگهداری شده و امروزه در کتابخانهٔ این مجموعه با شمارهٔ H. 2154 ثبت است.[۳] این اثر از منابع مهم برای مطالعهٔ تاریخ هنر صفوی، هنر کتاب در ایران و دیدگاه هنرمندان و نویسندگان ایرانی سدهٔ شانزدهم دربارهٔ تاریخ نگارگری و خوشنویسی به‌شمار می‌رود.[۱][۲]

شکل‌گیری

بهرام میرزا صفوی (۱۵۱۷–۱۵۴۹)، کوچک‌ترین پسر شاه اسماعیل یکم و برادر شاه تهماسب یکم، از حامیان مهم هنر در دورهٔ آغازین صفوی بود. او خود نیز به شعر، خوشنویسی، نقاشی و موسیقی علاقه داشت و شماری از هنرمندان مرتبط با کتابخانهٔ سلطنتی صفوی در خدمت یا ارتباط با او بودند.[۲]

بهرام میرزا از دوست‌محمد هروی خواست آثار پراکندهٔ استادان گذشته و هنرمندان معاصر را در مجموعه‌ای واحد گرد آورد. دوست‌محمد در دیباچهٔ مرقع توضیح می‌دهد که مأمور شده بود اوراق پراکندهٔ استادان پیشین و معاصر را گردآوری و مرتب کند.[۲]

بر اساس پژوهش‌های مربوط به مرقع، کار گردآوری آن در حدود ۱۵۴۳ تا ۱۵۴۵ انجام گرفت و بخش عمدهٔ ترتیب اصلی مجموعه نیز تا امروز حفظ شده است.[۲] دانشنامه ایرانیکا پایان تدوین آن را سال ۹۵۱ قمری/۱۵۴۴ میلادی ذکر می‌کند و آن را از قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شدهٔ مرقعی می‌داند که اجزای آن به‌صورت آگاهانه و بر اساس انتخاب آثار گردآوری شده‌اند، نه اینکه مجموعه‌ای تصادفی از اوراق پراکنده باشند.[۱]

دیباچهٔ دوست‌محمد

برگی از دیباچهٔ دوست‌محمد هروی، ۱۵۴۴–۱۵۴۵

یکی از مهم‌ترین بخش‌های مرقع، دیباچه‌ای مفصل است که دوست‌محمد هروی برای آن نوشته است. این دیباچه از اسناد اصلی تاریخ هنر ایران در سدهٔ شانزدهم محسوب می‌شود، زیرا نویسنده در آن ضمن بیان تاریخ خوشنویسی و نگارگری، دربارهٔ استادان پیشین، روابط استاد و شاگرد و هنرمندان فعال در دربار صفوی اطلاعاتی ارائه می‌کند.[۱]

این نوشته در کنار گلستان هنر اثر قاضی احمد قمی و مناقب هنروران مصطفی عالی از منابع اصلی سدهٔ شانزدهم برای شناخت تاریخ هنر کتاب در ایران و جهان اسلامی به‌شمار می‌رود.[۴]

بخش نخست دیباچه بیشتر به خوشنویسی و خوشنویسان اختصاص دارد و سپس دوست‌محمد به تاریخ نقاشی و نگارگران می‌پردازد. او منشأ تحول مهم نگارگری ایرانی را به احمد موسی، نقاش فعال در عصر ایلخانان، نسبت می‌دهد و او را هنرمندی معرفی می‌کند که در دورهٔ ابوسعید بهادرخان شیوه‌ای تازه در تصویرگری بنیان گذاشت.[۵]

دیباچهٔ مرقع بهرام میرزا به همین دلیل نه تنها مقدمه‌ای بر یک مجموعهٔ هنری، بلکه یکی از نخستین تلاش‌های باقی‌مانده برای ارائهٔ روایتی منظم از تاریخ نقاشی و خوشنویسی ایرانی تلقی شده است.[۱]

محتوا

مرقع شامل نمونه‌هایی از آثار هنرمندان دوره‌های مختلف است و از این جهت نوعی مجموعهٔ تاریخی از سنت هنر کتاب ایران به‌شمار می‌رود. در میان هنرمندانی که آثارشان در آن گرد آمده، نام‌هایی چون کمال‌الدین بهزاد، احمد موسی، عبدالحی، جعفر تبریزی، سلطان‌علی مشهدی، شاه محمود نیشابوری و انیسی دیده می‌شود.[۲]

آثار موجود در مرقع تنها به هنرمندان هم‌عصر بهرام میرزا محدود نیستند و نمونه‌هایی از نگارگری دوره‌های پیشین نیز در آن قرار گرفته‌اند. دوست‌محمد با افزودن یادداشت‌ها و انتساب‌هایی به بعضی آثار، آنها را به هنرمندان مشخص یا سنت‌های هنری معینی مرتبط کرده است.[۲]

بخش قابل توجهی از مرقع به خوشنویسی اختصاص دارد. در بررسی جدید فریدریکه وایس، ۲۳۲ صفحه از مجموعه منحصراً حاوی نمونه‌های خوشنویسی معرفی شده‌اند، در حالی که ۵۹ صفحه کاملاً به تصاویر اختصاص دارند.[۲] این نسبت با تأکید دوست‌محمد در دیباچه بر مقام خوشنویسی و هنر قلم نیز هماهنگ است.

در صفحات آغازین مجموعه آثاری از اعضای خاندان صفوی نیز وجود دارد. از جمله، طراحی‌هایی منسوب به خود شاه تهماسب یکم و نمونه‌های خوشنویسی خواهر بهرام میرزا، سلطانم بنت اسماعیل الحسینی، در مرقع دیده می‌شود.[۲]

صفحه‌ای مرکب از مرقع بهرام میرزا، تبریز، پیش از ۱۵۴۵

هنر ایرانی و چینی

یکی از ویژگی‌های مهم مرقع حضور شمار قابل توجهی از نقاشی‌های چینی یا آثار ایرانی متأثر از هنر چین است. چند نمونهٔ اروپایی نیز در مجموعه وجود داشته است.[۲]

فریدریکه وایس با بررسی نحوهٔ قرارگرفتن آثار چینی در کنار آثار ایرانی استدلال کرده است که ترتیب تصاویر صرفاً نتیجهٔ گردآوری آثار گوناگون نبوده، بلکه چیدمان آنها امکان مقایسه میان شیوه‌های تصویری چینی و ایرانی را فراهم می‌کرد.[۲]

هنرمندان ایران پیش از دورهٔ شاه تهماسب نیز از طریق آثار واردشده از چین با سنت‌های تصویری شرق آسیا آشنا شده بودند. در مرقع، برخی تصاویر چینی در کنار نمونه‌هایی ایرانی قرار گرفته‌اند که عناصر همان سنت بصری را به شیوه‌ای متفاوت اقتباس کرده‌اند.[۲]

با این حال، دیباچهٔ دوست‌محمد و دیگر نوشته‌های صفوی هم‌عصر او نشان می‌دهند که در نیمهٔ سدهٔ شانزدهم نوعی تلاش برای تعریف یک سنت تصویری متمایز ایرانی نیز در جریان بوده است. وایس مرقع بهرام میرزا را از اسناد مهم شکل‌گیری این تصور از هویت خاص نگارگری ایران صفوی می‌داند.[۲]

علی در دیباچه و تصاویر

در بخش آغازین مرقع، که در بسیاری از مرقعات برای تصاویر درباری اهمیت ویژه‌ای داشت، تصویری مرتبط با علی بن ابی‌طالب قرار گرفته است. این انتخاب با تأکید صفویان بر پیوند مذهبی و معنوی خود با علی هماهنگ بود.[۲]

دوست‌محمد نیز در دیباچه نقش ویژه‌ای برای علی در تاریخ هنر اسلامی قائل شده و او را در پیوند با آغاز نقاشی و تذهیب در سنت اسلامی قرار داده است. این برداشت بخشی از چارچوب شیعی‌ای است که در برخی نوشته‌های هنری عصر صفوی دیده می‌شود.[۲]

سرنوشت مرقع

مرقع بهرام میرزا از نیمهٔ دوم قرن شانزدهم در مجموعهٔ کاخ توپ‌قاپی قرار داشته است و امروزه با شمارهٔ Hazine 2154 (H. 2154) نگهداری می‌شود.[۳]

بخش اعظم مرقع در ترتیب تاریخی خود باقی مانده است، اما همهٔ اوراق آن در مجموعهٔ توپ‌قاپی نمانده‌اند. در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم شماری از صفحات از مجموعه جدا شدند و بعدها به مجموعه‌های دیگری راه یافتند.[۶]

دیوید جی. راکسبرا در پژوهشی دربارهٔ این موضوع، نقش مجموعه‌دار و پژوهشگر سوئدی فردریک رابرت مارتین را در جداشدن و جابه‌جایی برخی از برگ‌های مرقع بررسی کرده است.[۶] تعدادی از این آثار امروزه در مجموعه‌های مختلف خارج از توپ‌قاپی نگهداری می‌شوند.

نسخهٔ باقی‌مانده در کتابخانهٔ توپ‌قاپی به‌طور دیجیتال نیز در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است.[۷]

اهمیت در تاریخ هنر

مرقع بهرام میرزا به چند دلیل از آثار مهم تاریخ هنر ایران محسوب می‌شود. این اثر مجموعه‌ای از نمونه‌های هنری دوره‌های گوناگون را در خود حفظ کرده و در مواردی اطلاعات دوست‌محمد تنها شاهد مکتوب برای انتساب یک اثر یا شناخت هنرمندی خاص است. برای نمونه، بخش عمدهٔ اطلاعات تاریخی دربارهٔ احمد موسی از دیباچه و آثار منسوب به او در همین مرقع به دست آمده است.[۵]

مرقع همچنین تصویری از نحوهٔ نگاه دربار صفوی در میانهٔ سدهٔ شانزدهم به گذشتهٔ هنر ایران ارائه می‌دهد. گردآوری آثار استادان پیشین در کنار هنرمندان معاصر، از شکل‌گیری نوعی آگاهی تاریخی نسبت به سنت نگارگری و خوشنویسی حکایت دارد.[۱][۲]

از سوی دیگر، حضور آثار چینی، نمونه‌های متأثر از هنر چین و چند اثر اروپایی آن را به منبعی مهم برای مطالعهٔ تبادل‌های هنری میان ایران و دیگر سنت‌های تصویری تبدیل کرده است.[۲]

نگارخانه

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 3 4 5 6 Adle, Chahryar (15 December 1996). "DŪST-MOḤAMMAD HERAVĪ". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 24 اوت 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Weis, Friederike (2020). "How the Persian Qalam Caused the Chinese Brush to Break: The Bahram Mirza Album Revisited". Muqarnas (in English). 37 (1): 63–109. doi:10.1163/22118993-00371P04.
  3. 1 2 "TOPKAPI PALACE". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 24 اوت 2026.
  4. ↑ Thackston, Wheeler M. (1989). "Preface to the Bahram Mirza Album". A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art (in English). Cambridge, Massachusetts. pp. 335–349.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  5. 1 2 Soucek, Priscilla P. (15 December 1984). "AḤMAD MŪSĀ". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 24 اوت 2026.
  6. 1 2 Roxburgh, David J. (1998). "Disorderly Conduct?: F. R. Martin and the Bahram Mirza Album". Muqarnas (in English). 15: 32–57. doi:10.2307/1523276.
  7. ↑ "Bahram Mirza Album, Topkapı Palace Library H. 2154" (in English). Harvard Library. Retrieved 24 اوت 2026.

منابع

  • Roxburgh, David J. (1998). "Disorderly Conduct?: F. R. Martin and the Bahram Mirza Album". Muqarnas (in English). 15: 32–57. doi:10.2307/1523276.
  • Weis, Friederike (2020). "How the Persian Qalam Caused the Chinese Brush to Break: The Bahram Mirza Album Revisited". Muqarnas (in English). 37 (1): 63–109. doi:10.1163/22118993-00371P04.
  • Sims, Eleanor; Marshak, Boris I.; Grube, Ernst J. (2002). Peerless Images: Persian Painting and Its Sources (in English). Yale University Press. ISBN 9780300090383.
  • Thackston, Wheeler M. (1989). "Preface to the Bahram Mirza Album". A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art (in English). pp. 335–349.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.