ملک‌محمد قزوینی
ملک‌محمد قزوینی | |
|---|---|
| زادهٔ | ح. ۱۲۱۵ ه.ق |
| درگذشت | ح. ۱۳۱۷ ه.ق |
| ملیت | ایرانی |
| پیشه | خوشنویسی |
| سال‌های فعالیت | سدهٔ ۱۳ ه.ق |
ملک‌محمد قزوینی (حدود ۱۲۱۵ ه.ق – حدود ۱۳۱۷ ه.ق) خوشنویس ایرانی دورهٔ قاجار و از هنرمندان اهل قزوین بود. از آثار به‌جامانده از او، قطعاتی در شیوه‌های تزئینی و به‌ویژه گونه‌ای از کوفی گل‌دار و نیز نمونه‌هایی در نستعلیق شناخته شده است. آثار او در مجموعه‌های موزه‌ای ایران و خارج از ایران نگهداری می‌شود.[۱]
زندگی
اطلاعات مستند دربارهٔ زندگی ملک‌محمد قزوینی اندک است و منابع موجود دربارهٔ تاریخ تولد، استادان و جزئیات زندگی شخصی او اطلاعات محدودی ارائه می‌کنند. پژوهش‌های جدید دربارهٔ او نیز بر کمبود منابع مکتوب تأکید دارد و برای شناسایی آثار و ویژگی‌های هنری وی از بررسی اسنادی و میدانی استفاده کرده‌اند.[۱] تاریخ‌های حدودی ۱۲۱۵ ه.ق برای تولد و ۱۳۱۷ ه.ق برای درگذشت، که معادل تقریبی ۱۸۰۰ و ۱۸۹۹ میلادی‌اند، در منابع هنری جدید تکرار شده‌اند؛ بااین‌حال این تاریخ‌ها را نمی‌توان تاریخ‌های قطعی زندگی او دانست. آثار تاریخ‌دار موجود نشان می‌دهند که او دست‌کم از دههٔ ۱۲۴۰ تا ۱۲۸۰ ه.ق فعال بوده است.[۲][۳]
شیوه و ویژگی‌های هنری
ملک‌محمد قزوینی بیش از همه به‌سبب قطعات خوشنویسی تزئینی خود شناخته می‌شود. کریستیز شیوهٔ او را گونه‌ای از خوشنویسی سدهٔ نوزدهم میلادی توصیف کرده است که از کوفی گل‌دار قرون میانه اقتباس کرده و در آن پایانه‌های گیاهی و خطوط نقطه‌چین به ساختار حروف افزوده شده است. همین منبع او را از چهره‌های مهم در شکل‌گیری این گونهٔ گرافیکی از خوشنویسی در ایران معرفی می‌کند.[۳]
پژوهش عباسی و احمدپناه، بر اساس بررسی ۲۸ قطعه و دو کتیبهٔ منسوب به او، چند ویژگی را در آثار ملک‌محمد برجسته می‌کند:[۱]
- استفاده از چند نوع خط در یک اثر؛
- استفاده از نقطه‌های گرد؛
- ترکیب‌ها و اتصالات متفاوت حروف؛
- تغییر اندازهٔ قلم در یک قطعه یا حتی در یک جمله؛
- تأکید بیشتر بر جنبهٔ بصری اثر در کنار محتوای ادبی؛
- استفاده از عناصر و تزئینات گیاهی در قطعات و کتیبه‌ها.
از این منظر، پژوهشگران او را صرفاً به‌عنوان یک خوشنویس سنتی بررسی نکرده‌اند، بلکه بر اهمیت ترکیب‌بندی و جنبهٔ بصری آثارش نیز تأکید کرده‌اند.[۱]
یکی از ویژگی‌های قابل توجه در آثار او استفاده از عبارت‌ها و امضاهایی است که در آن‌ها از خود با تعابیری مانند «ملک محمد بی‌قدر بی‌قرب بی‌عزت» یاد کرده است. این عبارات در آثار باقی‌ماندهٔ او ثبت شده‌اند، اما تفسیر آن‌ها به‌عنوان نشانهٔ قطعی نارضایتی اقتصادی یا اجتماعی نیازمند احتیاط است؛ زیرا چنین تعابیری می‌توانست بخشی از سنت ادبی و تواضع‌آمیز امضای هنرمندان نیز باشد.[۴]
عبارت «آخر خوشنویسی، اول گداییست» نیز در قطعه‌ای منسوب به او گزارش شده است و نمونه‌ای از نوشته‌هایی است که در آن‌ها متن و ترکیب بصری درهم می‌آمیزند.[۵]
آثار
کتیبه‌ها
بر اساس پژوهش عباسی و احمدپناه، دو گروه از کتیبه‌های منسوب به ملک‌محمد قزوینی عبارت‌اند از کتیبهٔ مسجد شهید ثالث و کتیبهٔ آب‌انبار مولاوردی‌خان در قزوین. پژوهش مذکور آثار او را به دو گروه کلی «کتیبه‌ها» و «قطعات خط» تقسیم می‌کند و در بررسی خود ۲۸ قطعهٔ خوشنویسی را گردآوری و تحلیل کرده است.[۱]
قطعات خوشنویسی
از ملک‌محمد قزوینی قطعات متعددی در مجموعه‌های موزه‌ای و خصوصی باقی مانده است. یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها در موزه هنر متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. این قطعه به تاریخ ۱۲۸۵ ه.ق (۱۸۶۸–۱۸۶۹ م) ثبت شده و در آن، متن اصلی با ساختاری تزئینی و متأثر از کوفی گل‌دار اجرا شده است. در کتیبهٔ زیرین نیز نام هنرمند، تاریخ و نام شخصی به نام «میرزا موسی» آمده است.[۲]
نمونه‌ای دیگر از آثار او، قطعه‌ای به تاریخ ۱۲۵۰ ه.ق (۱۸۳۴–۱۸۳۵ م) است که در حراج کریستیز عرضه شده است. این اثر دارای امضای ملک‌محمد قزوینی است و در شیوه‌ای تزئینی با تأثیر از کوفی گل‌دار اجرا شده است.[۳] کریستیز همچنین به وجود نمونه‌هایی با تاریخ ۱۲۵۰ ه.ق در موزه میرعماد در مجموعهٔ کاخ سعدآباد و مجموعه ناصر خلیلی اشاره کرده است.[۳] آثار دیگری منسوب به او در مجموعهٔ موزه‌های هنر هاروارد و مجموعه‌های خوشنویسی ایران نگهداری می‌شود.[۶]
جایگاه در خوشنویسی قاجار
ملک‌محمد قزوینی در منابع هنری جدید عمدتاً به‌سبب تجربه‌های او در خوشنویسی تزئینی و ترکیب عناصر نوشتاری و تصویری مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش عباسی و احمدپناه بر جنبه‌های نوآورانهٔ آثار او، از جمله ترکیب چند خط، تغییر مقیاس حروف و استفاده از تزئینات تأکید دارد.[۱]
کتاب مرقع دلگشا نوشتهٔ مهدی نورمحمدی نیز بخشی از پژوهش خود را به زندگی و آثار ملک‌محمد قزوینی اختصاص داده است. معرفی این کتاب در مجلهٔ رشد، ملک‌محمد را یکی از هنرمندان مورد مطالعه در زمینهٔ خطوط تزئینی قزوین معرفی می‌کند و بر اهمیت او در شکل‌گیری این جریان هنری در قزوین تأکید دارد.[۷]
با این حال، به‌دلیل محدود بودن اسناد مربوط به زندگی و فعالیت حرفه‌ای او، دربارهٔ استادان، روابط هنری، شمار دقیق آثار و جایگاه او در سلسلهٔ استادان خوشنویسی قزوین نمی‌توان با قطعیت زیادی سخن گفت.[۱]
نگارخانه
عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم»
نام‌های الله، محمد و علی
آیهٔ «نصر من الله و فتح قریب»
یک بیت شعر به خط نستعلیق تزئینی: «من علی را غلام حلقه به گوشم؛ چه کنم فهم تست عقل تست خموشم»
آیهٔ «انا فتحنا لک فتحا مبینا»
منابع
- نورمحمدی، مهدی. مرقع دلگشا: زندگی و آثار ملک محمد قزوینی، شیخ علی سکاک و محمدعلی خیارجی. تهران: انتشارات پیکره.
- Safwat, Nabil F. Golden Pages: Qur'anic and Other Manuscripts from the Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art. Oxford, 2000.
- 1 2 3 4 5 6 7 عباسی, خدیجه; احمدپناه, سید ابوتراب (2023-11-22). "بررسی ویژگی‌ها و ابداعات آثار خوشنویسی ملک محمد قزوینی (هنرمند دوره قاجار)". مطالعات هنر اسلامی. 20 (51). مؤسسه مطالعات هنر اسلامی: 452–473. doi:10.22034/ias.2023.322592.1840. ISSN 1735-708X.
- 1 2 "Malik Muhammad Qazvini - Page of Calligraphy in Ornamental Style". موزه هنر متروپولیتن (in English).
- 1 2 3 4 "A Panel of Foliated Calligraphy, signed Malik Muhammad Qazvini, Qajar Iran, dated AH 125(0)/1834-35 AD". کریستیز (in English).
- ↑ "File:Foliated Calligraphy 'Allah, Muhammad, Ali', signed Malik Muhammad Qazvini". ویکی‌انبار (in English).
- ↑ «آثار ملک محمد قزوینی». کانال پژوهش‌های خوشنویسی حمیدرضا قلیچ‌خانی.
- ↑ "Blessing for Imam Husayn, calligraphic composition". Harvard Art Museums (in English).
- ↑ «مرقع دلگشا». دفتر انتشارات و فناوری آموزشی.
- خوشنویسان اهل ایران
- اهالی قزوین
- زادگان سده ۱۹ (میلادی)
- درگذشتگان سده ۱۹ (میلادی)
- خوشنویسان دوران قاجار