ملیحه افنان

ملیحه اَفنان (۲۴ مارس ۱۹۳۵ – ۶ ژانویه ۲۰۱۶) هنرمند تجسمی فلسطینی بود.^[۱][۲][۳]در سال ۱۹۷۱ نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در شهر بازل سوئیس برگزار کرد. در آثارش از رسانه‌های ترکیبی بهره برد و اغلب از طومارهای باستانی الهام گرفته است. از طریق آثارش که آن‌ها را «تابلوهای نوشتاری» می‌نامید، افنان به بررسی مسائل مختلفی می‌پردازد، از جمله تبعید و مهاجرت، در حالی که به تنش‌ها و درگیری‌های منطقه خاورمیانه و تأثیر میراث فرهنگی خود نیز توجه دارد. ^[۴]آثار او که غالباً با رنگ‌های خاکی و بافت‌هایی غنی شکل گرفته‌اند، بازتابی از تجربه‌های تبعید، جنگ، جابجایی و از دست دادن سرزمین مادری‌اش توصیف شده است. ^[۵]افنان که در شهر حیفا از خانواده‌ای بهائی ایرانی‌تبار به دنیا آمد، پس از نکبت ۱۹۴۸ همراه خانواده‌اش به بیروت مهاجرت کرد. او در آنجا در دانشگاه آمریکایی بیروت تحصیل کرد و سپس به واشینگتن سفر کرد تا در مدرسهٔ کورکوران هنر و طراحی، مدرک کارشناسی ارشد هنرهای زیبا را دریافت کند. افنان در شهرهای مختلفی زندگی کرد؛ او بین سال‌های ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۶ در کویت بود، سپس به بیروت بازگشت و تا سال ۱۹۷۴ در آنجا زندگی کرد، و پس از آن به پاریس رفت که بخش اعظم مسیر هنری او در آن سپری شد، به مدت ۲۳ سال در آن زندگی کرد و در بسیاری از نمایشگاه‌های هنری شرکت کرد. سرانجام در سال ۱۹۹۷ به لندن مهاجرت کرد و تا زمان درگذشتش در آنجا زندگی کرد. ^[۴]

ملیحه اَفنان در ۲۴ مارس ۱۹۳۵، در حیفا، فلسطین تحت قیمومیت بریتانیا به دنیا آمد و والدینش فارسی‌تبار و ایرانی از خاندان افنان بودند. او نتیجهٔ چهارم بهاءالله، بنیان‌گذار آیین بهائی، بود، اگرچه خود عضو جامعهٔ بهائیان نبود.^[۲]

ملیحه أفنان در سال ۱۹۴۹ و در جریان نکبت همراه خانواده‌اش به بیروت تبعید شد. او مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه آمریکایی بیروت و مدرک کارشناسی ارشد هنرهای تجسمی را از مدرسهٔ هنر و طراحی کورکوران در واشینگتن دی‌سی دریافت کرد. افنان بین سال‌های ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۶ در کویت، از ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۴ در بیروت و از ۱۹۷۴ تا ۱۹۹۷ در پاریس زندگی می‌کرد، و سپس به لندن نقل مکان کرد.^[۶]

آثار افنان عمدتاً در فرانسه و لندن به نمایش درآمده‌اند. نخستین نمایشگاه انفرادی او در سال ۱۹۷۱ در یکی از گالری‌های بازل برگزار شد و توسط هنرمند آمریکایی، مارک توبی، سازماندهی شد. آثار او در مجموعه‌های معتبر بین‌المللی از جمله موزه هنر متروپولیتن در نیویورک، موزه بریتانیا در لندن، مجموعهٔ Written Art در آلمان، مؤسسهٔ جهان عرب در پاریس و مجموعهٔ بانک BAII در پاریس جای دارند.^[۱][۶]

او در ۶ ژانویه ۲۰۱۶ در لندن در سن ۸۰ سالگی درگذشت.^[۱]

هنگامی که کودک بود، أفنان شیفتهٔ زبان نوشتاری و خوشنویسی شد. نامه‌های او به خانه‌اش به سه زبان می‌رسید: عربی، انگلیسی و عبری.^[۷]با این حال، در آن زمان هنوز قادر به خواندن و نوشتن نبود و صفحات خود را با نوشتارهای اختراعی پر می‌کرد. این گرایش تا آثار امروزی او ادامه یافت؛ جایی که نوشتار و اعداد تخیلی همیشه حضور دارند، حتی در مناظر طبیعی.^[۸] او می‌گوید: «من عاشق نگاه کردن به خطوط و نوشته‌ها هستم. آنها از نظر بصری هیجان‌انگیزند و وقتی نمی‌توانم آنها را بخوانم، هیجانم دوچندان می‌شود، زیرا بسیار اسرارآمیز می‌شوند و می‌توانند چیزهای بسیاری غیر از یک جملهٔ معمولی باشند.» در دوران بعدی زندگی، او الهام بیشتری از مارک توبی گرفت که در زمینهٔ نوشتار انتزاعی فعالیت می‌کرد. توبی به او راهنمایی داد وقتی که به سوئیس سفر می‌کرد.^[۷]

در جریان جنگ داخلی لبنان، او «با مشعل به آثارش» پرداخت و بازآفرینی کرد. او می‌گوید آثارش شامل ردپای گذشته است؛ نه تنها گذشتهٔ خود او، بلکه گذشتهٔ خانواده و پیشینیانش نیز.^[۷]

آثار او عمدتاً روی کاغذ خلق می‌شوند و پالت رنگی آن‌ها شامل قهوه‌ای‌ها، مشکی‌ها و قرمزها است. بسیاری آثارش را با طومارهای باستانی و تبلچر مقایسه کرده‌اند. او از تأثیرات متنوعی الهام گرفته است، که احتمالاً ناشی از تربیتش در فرهنگ خاورمیانه و تحصیلات و زندگی بعدی او در جهان غرب است.^[۶]

آثاری که ملیحه أفنان را به کانون توجه دنیای هنر آورد، مجموعه‌ای به نام «حجاب/پوشیده» (Veiled) بود. پس از حادثهٔ ۱۱ سپتامبر، این مجموعه بر پایهٔ کلیشه‌ای که دربارهٔ ظاهر زنان ایرانی و حجاب آن‌ها وجود داشت، شکل گرفت. أفنان حجاب را برداشت و آن را به نوعی حجاب متفاوت تبدیل کرد. مجموعهٔ «پوشیده» بر حجاب‌های غیرمادی و درونی همهٔ انسان‌ها تمرکز دارد: «احساسات پوشیده، تهدیدهای پوشیده، عواطف پوشیده.» ماده‌ای که أفنان برای پوشاندن آثارش استفاده می‌کرد، گاز پزشکی از داروخانه بود. او گازها را رنگ‌آمیزی می‌کرد و به رنگ‌های سیاه و قهوه‌ای درمی‌آورد و روی خطوط و نوشته‌ها می‌گذاشت و گاهی با آن اشکال جدیدی خلق می‌کرد.^[۹]

أفنان دربارهٔ آثارش می‌گفت که دارای لایه‌ها هستند و از ایدهٔ نمایان شدن «لایه‌های زندگی» در آثارش لذت می‌برد. او آثار خود را نشان‌دهندهٔ لایه‌های تمدن‌های کهن توصیف می‌کرد و می‌گفت که لایه‌های رنگی آثارش مشابه لایه‌های نور خورشید است که بر کاغذ گسترده شده‌اند.^[۸]

اگرچه به اندازهٔ آثار دیگرش شناخته‌شده نیستند، أفنان با پلاک‌های گچی برجسته نیز کار می‌کرد. او قالبی می‌ساخت و آن را با گچ پر می‌کرد و پس از خشک شدن آن را خارج می‌کرد. سپس بر روی گچ، با استفاده از «رنگ‌های خاکی، سوخته و رنگ‌های زنگ‌زده» نقاشی می‌کرد.^[۸]

او همچنین چیزی خلق می‌کرد که می‌توان آن را پرتره نامید، به جای اینکه آن‌ها را «شخصیت» بنامد. در حالی که پرتره‌ها مدل مشخصی دارند، آثار او به هیچ فرد خاصی تعلق نداشتند. او آن‌ها را ترکیبی از افرادی می‌دانست که شناخته، دیده یا تصور کرده بود.^[۸]

أفنان برچسب‌هایی مانند «هنرمند خاورمیانه‌ای» یا «هنرمند زن» را رد می‌کرد و تأکید داشت که این‌ها صرفاً ویژگی‌هایی هستند که اتفاقاً درستند.^[۷] او باور داشت که به جای تمرکز بر آنچه مردم را از هم متمایز می‌کند، باید روی «مخرج مشترک» انسانیت تمرکز کنیم و دنیا برای این امر بهتر خواهد شد.^[۱۰]

او همچنین عشق خود به اتفاقات و تصادفات را ابراز می‌کرد.^[۱۰] أفنان می‌گفت که هرگز آثارش را از پیش برنامه‌ریزی نمی‌کرد^[۷]و اضافه می‌کرد: «اغلب تصادف، بسیار عمیق‌تر از آن چیزی است که شما برنامه‌ریزی کرده‌اید و انجام می‌دهید.»^[۱۰] یکی از داستان‌هایی که او در این زمینه تعریف کرد مربوط به یک پلاک گچی قدیمی بود: گربهٔ پیرش وقتی او خانه نبود، یکی از لوحه‌های گچی او را واژگون کرد. وقتی که آن را دوباره چسباند، متوجه شد که نتیجه «ده برابر بهتر» از حالت اولیه شده است. این نگرش با تمایل او به دیدن جنبهٔ طنز در همه چیز همخوانی دارد. او می‌گفت: «حتی وحشتناک‌ترین فجایع هم جنبهٔ خنده‌دار دارند.» او باور داشت که طنز در موقعیت‌های تراژیک باعث می‌شود اوضاع بیش از حد ناامیدکننده نشود، بدون توجه به شرایط.^[۱۰]

أفنان همچنین بر اهمیت پایبندی به اصول شخصی تأکید داشت.^[۱۰]

در سال ۲۰۲۳، آثار او در نمایشگاه «عمل، ژست، رنگ: هنرمندان زن و انتزاع جهانی ۱۹۴۰–۱۹۷۰» در گالری وایت‌چپل در لندن به نمایش درآمد.^[۱۱]

در تاریخ ۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۱، گوگل زندگی و آثار او را با یک گوگل دودل گرامی داشت.^[۱۲]