نرجس

نرجس

نام‌های دیگر	نرجس، نرگس، ملیکا، صیقل، سوسن، ریحانه، مریم
لقب‌ها	سیدة، خاتون، سیدة الاماء، خیرالاماء
تبار احتمالی	نوهٔ بارداس، سزار بیزانس (بر پایهٔ برخی پژوهش‌های تطبیقی)
همسر	حسن عسکری
فرزند	حجت بن الحسن (به باور شیعیان دوازده‌امامی)
تاریخ درگذشت	حدود ۲۶۰ هجری قمری (بنابر مشهور)
مکان درگذشت	سامرا، خلافت عباسی
آرامگاه	حرم عسکریین، سامرا
دین	اسلام

نرجس، نرگس یا مِلیکا، در باور شیعیان دوازده‌امامی، همسر حسن عسکری، یازدهمین امام شیعیان، و مادر حجت بن الحسن، امام دوازدهم و موعود آخرالزمان، است. منابع کهن نام‌های گوناگونی برای او گزارش کرده‌اند که مشهورترین آن‌ها «صیقل»، «نرجس»، «سوسن»، «ریحانه»، «مریم» و «ملیکا» است؛ «نرجس» در سده‌های اخیر رایج‌ترین نام نزد شیعیان امامی بوده است. از لقب‌های او می‌توان به «سیدة الاماء» و «نرجس خاتون» اشاره کرد. زندگی او پیش از ازدواج با حسن عسکری در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و منابع تصویری‌های متفاوتی از نسب و سرگذشت او ارائه می‌دهند. برخی روایت‌ها او را شاهدختی رومی، دسته‌ای دیگر کنیزی سیاه‌پوست اهل نوبه و گروهی نیز کنیزی زاده‌شده در خانهٔ حکیمه خاتون معرفی می‌کنند. پژوهش‌های تطبیقی جدید احتمال داده‌اند که روایت شاهدخت رومی را می‌توان با سرگذشت دختری از خاندان بارداس، سزار و فرمانروای بالفعل بیزانس در سدهٔ سوم هجری، مرتبط دانست؛ هرچند این فرضیه همچنان در سطح گمانهٔ پژوهشی باقی است.

نام و القاب

نام‌های متعددی برای مادر امام دوازدهم در منابع شیعه و سنی آمده است. در سده‌های اخیر، «نرجس» رایج‌ترین نام در میان شیعیان امامی بوده است. با این حال، به گفتهٔ برخی پژوهشگران، مشهورترین نام در منابع کهن «صیقل» است. محمدعلی امیرمعزی نیز یادآور شده که نام‌های نرجس، ریحانه، سوسن و مریم — که سه نام نخست برگرفته از گل و گیاه است — معمولاً برای کنیزان به کار می‌رفته است.

لقب‌های نرجس نیز گوناگون است: سیدة، خاتون، سیدة الاماء، خیرالاماء و نرجس خاتون. در ایران، عنوان «خاتون» برای او بسیار به کار می‌رود. به گزارش احمد پاکتچی، حسن عسکری همسرِ آزاد نداشت و تنها با کنیزان خود ارتباط داشت؛ از این رو با توجه به تعدد کنیزان، نام‌های مختلفی برای مادر فرزندش ثبت شده است.

روایت‌های شیعه دربارهٔ نسب و سرگذشت

به‌طور کلی در منابع شیعی چهار دسته روایت دربارهٔ نرجس دیده می‌شود:

1. روایاتی که او را شاهدخت بیزانسی و تربیت‌شدهٔ حکیمه خاتون معرفی می‌کنند.
2. روایاتی که او را زاده و بزرگ‌شده در خانهٔ حکیمه خاتون می‌دانند.
3. روایاتی که نرجس را بانویی سیاه‌پوست معرفی می‌کنند.
4. روایاتی که تنها به کنیز بودن مادر امام دوازدهم اشاره دارند.

شاهدخت رومی

مشهورترین روایت در منابع شیعی، نرجس را شاهدختی رومی معرفی می‌کند. این روایت را نخستین‌بار ابن بابویه (شیخ صدوق) در کمال‌الدین و تمام‌النعمة نقل کرده و پس از او منابع دیگری چون الغیبة شیخ طوسی و الهدایة الکبری خصیبی نیز آن را بازگو کرده‌اند.

بر پایهٔ این روایت، نرجس دختر «یشوعا» و نوهٔ «قیصر» امپراتور بیزانس (روم شرقی) بود و از سوی مادر به شمعون پطرس، وصی عیسی، نسب می‌برد. در این داستان، او در خواب مریم (مادر عیسی) و فاطمه را می‌بیند و به پذیرش اسلام فرا خوانده می‌شود. سپس، بنا بر روایت، خود را در میان لشکر مسلمانان قرار می‌دهد و به اسارت درمی‌آید تا به سرزمین‌های اسلامی برسد. او را به سامرا می‌آورند و در بازار برده‌فروشان، علی النقی (امام دهم شیعیان) او را خریداری می‌کند و به خواهرش حکیمه خاتون می‌سپارد و سپس به همسری پسرش حسن عسکری درمی‌آید.

در ادامهٔ همین روایت، نشانه‌های بارداری نرجس پنهان نگه داشته می‌شود و پس از زاده شدن فرزند، او را تنها به چهل تن از نزدیکان نشان می‌دهند. این پنهان‌کاری معمولاً با فشارهای حکومت عباسی بر خاندان امامان و بیم از جان فرزند پیوند داده شده است.

محمدعلی امیرمعزی این روایت را «بدون شک افسانه‌ای و نمادین» دانسته و بر عناصر اسطوره‌ای و قدسی آن تأکید کرده است. به گفتهٔ او، درون‌مایه‌هایی چون خواب‌دیدن مریم و فاطمه، شاهدخت مسیحیِ هدایت‌شده و پنهان‌ماندن بارداری امام دوازدهم، با ادبیات اعتقادی شیعه دربارهٔ مهدی پیوند دارد و نباید آن را گزارشی صرفاً تاریخی به شمار آورد.

با این حال، شماری از پژوهشگران کوشیده‌اند از میان لایه‌های دینی و معجزه‌آسای روایت، هسته‌ای تاریخی بیرون بکشند. هادی تقوی، احسان روحی و نوید کریمی در مقاله‌ای تطبیقی (۲۰۱۹) استدلال کرده‌اند که «قیصر» یادشده در روایت می‌تواند همان بارداس، سزار و فرمانروای بالفعل بیزانس در سال‌های ۸۵۶–۸۶۶ میلادی، باشد. به باور آنان، عنوان آمیختهٔ «قیصر ملک روم» در روایت با موقعیت بارداس سازگار است؛ زیرا او هرچند عنوان رسمی امپراتور را نداشت، در عمل قدرت را در دست داشت و از سوی برخی منابع عربی نیز به‌عنوان اداره‌کنندهٔ اصلی امور شناخته می‌شد.

این پژوهشگران همچنین به شاهد مهمی اشاره می‌کنند: در الهدایة الکبری نوشتهٔ حسین بن حمدان خصیبی (درگذشتهٔ ۹۵۷ میلادی)، از کنیزی مسیحی به نام «وَرْداس الکتابیة» در خانهٔ حسن عسکری یاد شده است. از آنجا که «وَرْداس» در عربی شکل دگرگون‌شدهٔ نام یونانی/ارمنی «بارداس» است و این نام در متون عربی معنای روشنی ندارد، احتمال داده شده که این کنیز نام خاندان پدربزرگش را بر خود داشته باشد. هم‌خوانی دیگر ویژگی‌های بارداس — مانند فرماندهی نظامی، دلبستگی به دانش و آموزش، و داشتن نوادگانی که می‌توانند با شخصیت‌های روایت تطبیق یابند — نیز این فرضیه را تقویت می‌کند.

کنیز سیاه‌پوست

در مقابل، روایتی که شیخ صدوق در کمال‌الدین و تمام‌النعمة و شیخ طوسی در الغیبة نقل کرده‌اند، مادر امام دوازدهم را کنیزی سیاه‌پوست معرفی می‌کند. بر پایهٔ این روایت از محمد باقر، امام پنجم شیعیان، مادر حجت بن الحسن بردهای سیاه بوده است. امیرمعزی می‌نویسد که این کنیز اهل نوبه در شمال سودان گزارش شده است.

زادهٔ خانهٔ حکیمه خاتون

مسعودی، شیخ کلینی، شیخ صدوق و محمدباقر مجلسی نیز روایت دیگری را نقل کرده‌اند که بر اساس آن نرجس از کنیزان حکیمه خاتون بود و در خانهٔ او زاده شد و همان‌جا رشد کرد.

درگذشت و آرامگاه

دربارهٔ تاریخ درگذشت نرجس اختلاف است. بنابر روایتی که صدوق در کمال‌الدین آورده، نرجس به دلیل دلبستگی شدید به حسن عسکری و تحمل مصائب حکومت، از خدا خواست پیش از او بمیرد و چنین نیز شد. اما شیخ طوسی در الغیبة درگذشت او را پس از حسن عسکری و در فاصلهٔ سال‌های ۲۶۱ تا ۳۱۷ هجری ذکر کرده است. در برخی منابع، سال مرگ او ۲۶۰ هجری و اندکی پس از شهادت همسرش دانسته شده است. به نوشتهٔ یاقوت حموی در معجم‌البلدان، سال درگذشت نرجس بر سنگ مزارش ۲۶۰ هجری نقش بسته بوده است.

مزار منسوب به نرجس در کنار آرامگاه حسن عسکری در حرم عسکریین در سامرا قرار دارد. تاریخچهٔ این بنا به سدهٔ چهارم هجری بازمی‌گردد. ناصرالدوله حمدانی نخستین بار بر این حرم گنبدی بنا نهاد. سپس معزالدوله دیلمی صندوقچه‌ای چوبی بر مزارها نهاد و برادرش در سال ۳۶۸ هجری گنبد و بارگاه را بازسازی کرد. ارسلان بساسیری حدود سال ۴۵۰ هجری بارگاهی دیگر ساخت. بنا در آتش‌سوزی سال ۶۴۰ هجری نابود و به دستور مستنصر عباسی بازسازی شد؛ بار دیگر در ۱۱۰۶ هجری دچار آتش‌سوزی گردید و به فرمان شاه سلطان حسین صفوی تعمیر شد. در این دوره ضریحی از ایران بر مزارها نصب گردید. در عصر قاجار، به وصیت امیرکبیر، ثلث اموالش صرف بازسازی حرم شد و گنبد طلاکاری و ایوان و صحن تعمیر شدند. در اسفند ۱۳۸۴ خورشیدی (۲۳ محرم ۱۴۲۷ هجری)، بمب‌گذاری القاعده در حرم عسکریین گنبد و بخش‌هایی از بنا را ویران کرد.

در منابع اهل سنت

در شماری از منابع اهل سنت نیز به نام نرجس و ولادت حجت بن الحسن اشاره شده است. سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع الموده مادر حجت بن الحسن را نرجس معرفی می‌کند و ماجرای نیمهٔ شعبان و کمک حکیمه خاتون برای وضع حمل را گزارش می‌دهد. شمس‌الدین محمد بن طولون نام مادر او را «خمط» و به قولی «نرجس» می‌داند. خواجه محمد پارسا نیز مادر حجت بن الحسن را نرجس گزارش کرده و ماجرای ولادت او را در نیمه شعبان سال ۲۵۶ هجری از قول حکیمه خاتون نقل می‌کند. ابن صباغ مالکی در الفصول المهمه لقب او را «خیرالامه» (بهترین کنیزان) آورده است.

در عمدة الطالب ابن عنبه و تاریخ آل محمد بهجت افندی، نام مادر امام دوازدهم نرجس ذکر شده است. شبلنجی در نورالابصار علاوه بر نرجس، نام‌های سوسن و صیقل را نیز گزارش کرده است. در فرائد السمطین نیز به نقل از جابر بن عبدالله انصاری آمده است که در صحیفه فاطمه نام مادر حجت بن الحسن «نرجس» ثبت شده بوده است.

برخی منابع اهل سنت نام‌های دیگری مانند «خمط»، «صقیل» و «حکیمه» را نیز برای مادر امام دوازدهم ذکر کرده‌اند. به گزارش ابن خلکان در وفیات الاعیان، نام او «خمط» بوده است.

در فرهنگ و هنر

در سال ۱۳۹۳ خورشیدی، انیمیشن سینمایی «شاهزاده روم» به کارگردانی هادی محمدیان و تهیه‌کنندگی حامد جعفری در ایران تولید شد. این فیلم روایتگر داستان شاهزاده‌ای به نام ملیکا، نوهٔ قیصر روم، است. این انیمیشن در جشنواره فیلم فجر لوح تقدیر دریافت کرد. در حوزهٔ ادبیات نیز در دی‌ماه ۱۳۹۵ نخستین کنگرهٔ سراسری شعر نرجس خاتون در قم آغاز به کار کرد.

جستارهای وابسته

• حسن عسکری
• حجت بن الحسن
• حکیمه خاتون
• حرم عسکریین
• بارداس

منابع

• پاکتچی، احمد (۱۳۹۸). «حسن عسکری، امام». دانشنامه بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). فرهنگ‌نامه مهدویت. قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• امیرمعزی, محمدعلی (2007). "ISLAM IN IRAN vii. THE CONCEPT OF MAHDI IN TWELVER SHIʿISM". ایرانیکا (in English).
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی عجل الله فرجه بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• امینی، محمدباقر (۲۰۰۴). نرجس والدة الامام المنتظر (عج) (به عربی). بیروت: دارالنبلاء.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ خامه‌یار، احمد (۱۳۹۱). زیارتگاه‌های عراق. تهران: سازمان حج و زیارت.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Taghavi، Hadi؛ Roohi، Ehsan؛ Karimi، Navid (۲۰۱۹). «An Ignored Arabic Account of a Byzantine Royal Woman». Al-Masāq. doi:10.1080/09503110.2019.1660847.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)