دایه دایه
| «دایه دایه» | |
|---|---|
| تکآهنگ رضا سقایی | |
| زبان | لری |
| ژانر | ترانه حماسی |
| ترانهنویس(ها) | ناشناس |
| موزیک ویدئو | |
| «دایه دایه» در یوتیوب | |
موتورچی، دایه دایه یا دایه دایه وقت جنگه یک ترانه حماسی لری با صدای رضا سقایی و تنظیم مجتبی میرزاده است که در میراث فرهنگی ناملموس ملی ایران و نیز در فهرست آثار فاخر موسیقی ایران ثبت شدهاست.[۱]
این ترانه نخستین بار در اردیبهشت سال ۱۳۴۴، با صدای حشمت الله رشیدی از رادیو ملی ایران پخش شد.
تاریخچه
قدمت این ترانه بیش از یکصد سال بوده که ریشه آن به جنگ جهانی اول و زمان حضور قوای روس و انگلیس در ایران برمیگردد. زمانی که اقوام لُر در آزار اقوام خارجی قرار گرفته بودند و این ترانه را برای اتحاد و تقویت روحیه سلحشوری در قوم خود ساختند که نشاندهنده رشادت و مقاومت این اقوام بوده که معمولاً هم با کمانچه، مهمترین ساز اقوام لر اجرا میشود.[۲]
در خیزش مردمی سال ۱۴۰۱، یکی از همسراییهای مردم خطه لرستان در پی حوادث آن سال بود. این ترانه تاریخ انقضایی ندارد و نخواهد داشت و تا زمانی که مقاومت در برابر ظلم و ستم در جریان است زنده خواهد ماند. اینک پس از کشتار بی سابقه مردم دلیر ایران در ۱۴۰۴ نیز در خطه لرستان و در تمام نقاط ایران طنین انداز است.
متن
زین و برگم بُوَنید وو مادیونم
زین و ساز و برگم را به مادیانم ببندید
خورمِه بوریتو سی هالُوونم
خبر مرا برای دایی هایم ببرید (خبر کشته شدن من را که شنیدید اول به دایی هایم - که بیشترین نزدیکی و دوستی را با آنها دارم- اطلاع بدهید. روای میداند که برگشتنی در کار نیست.)
دایَه دایَه وقت جنگَه
ای مادر ای مادر هنگام جنگ است (وقتی مادر را در جریان این جنگ قرار میدهد یعنی جنگی برای دفاع از وطن، شرافت و ناموس است.ناگزیر و توام با حقانیت که حتی مادر جلوی فرزند را سد نخواهد کرد و علیرغم غریزه مادری با بکارگیری عواطف مادرانه سعی در منصرف کردن روای نخواهد داشت.)
قطارکِی بالا سَرُم پُرَش دِ شَنگه
کمربند قطار فشنگ بالای سرم پر از فشنگ است (این صحنه متصور میشود که راوی که در حال نوشتن این سرود است جایی تکیه داده و در طاقچه ی بالای سر او تفنگ و کمربند فشنگ ها پر و او آماده رزم است)
سنگریانه بُوَنیت لَشمَه دَرارِیت
سنگر ها را جستجو کنید (بگردید) و جنازه ام را خارج کنید (بیرون بیاورید)
بوریتَم سی دالَکَم بونگَم وَراریت
و مرا نزد مادرم ببرید و برایم سوگواری کنید (جنازه ام را برای مادرم ببرید و بانگ مرگ مرا برآورید. بانگ کسی را برآوردن به معنای زاری و سوگواری و شیون کردن برای اوست و در عین حال نام او جاودان خواهد بود.)
موتورچی یواش بَرو دال کَمه بینم
ای راننده (راکب موتور که راوی در ترک او نشسته است.) آرام برو تا بتوانم مادرم را ببینم. (وقت برای دفاع و جنگ تنگ است و نمی توانم وقتی بگذارم تا برای آخرین بار مادرم را سیر ببینم ولی حداقل تو کمی آرامتر برو تا این لحظه ی کوتاه وداع میسر شود.)
شیرِشه حلال بِکی بلکه بَمیرَم
تا شیرش را حلالم کند چون شاید بمیرم (همینکه در این لحظه ی کوتاه دیدار- چشم در چشم- شیرش را حلالم کند برایم کافیست و با خیال راحت خواهم رفت چون میدانم برگشتی درکار نخواهد بود.)
نازیه تِه سی بُکو جومه وَرِته
ای نازنینم جامه سیاه بَر تَن کن (نازی یا نازنین اشاره به معشوق و همسر دارد. بطور قطع معشوق من و کسان من خواهند ماند که یادآور رشادت من باشند.)
دور کردن دو قورِسو شیرَ نَرِته
چون شیرِ نرِ تو را در گور (قبر) گذاشتند (دور کردن: در آن را کردن) شیر نرت را کشتند.
دایه دایه وقت جنگه
ای مادر ای مادر هنگام جنگ است
قطار کی بالا سرم پرش ده شنگه
قطار فشنگ بالای سرم پر از فشنگ است.
قلایانه بگردید چینه وِ چینه
خانه ها را چینه به چینه بگردید (در خانه های محل درگیری و جنگ وجب به وجب پیکر مرا جستجو کنید. قلا به معنی قلعه : قلایا قلعه ها )
لشکمه وِردارید کافر نینه کافر نینه
جنازه ام را به گونه ای بردارید که دشمن آن را نبیند (تا باعث روحیه گرفتن آنها نشود) (جناره ام را بردارید و این لحظه آنقدر جانکاه است که امیدوارم حتی برای کافر هم چنین لحظه ای اتفاق نیافتد. کافر نوینه البته در زبان لری و در هنگام مصیبت به معنای این است که غم وارد شده آنقدر بزرگ و غیر قابل تاب آوری است که چنین شرایطی را برای کافر هم آرزو ندارم. حتی کافر هم که دشمن خداباوری من است چنین روزی ومصیبتی را نبیند.)
کاغذی ری بکنید، سی دوخترونم
نامه ای برای دخترانم بفرستید (نامه ای برای دخترانم بعنوان وصیت من بنویسید و بفرستید)
بعد خوم شی نکنن وو دوشمنونم
که بعد از مرگ من به دشمنانم شوهر نکنند. (این دشمنی تا ابد پایدار خواهد بود و آتش کینه ما سرد نخواهد شد.)
برارونم خیلین هزار هزارن
من برادران بیشماری دارم - هزاران هزار
سی تقاص خین مه سر ورمیارن
بی شک برای خونخواهی من به پا خواهند خواست (فکر نکنید که با کشتن من چیزی تمام شده است. درست است که من میمیرم اما در قوم و ملتم برادران بسیاری دارم که برای خونخواهی من قیام خواهند کرد و در نهایت تقاص خون من را از شما خواهند گرفت.)
دایه دایه وقت جنگه ...