میانهٔ طلایی

راه میانه یا به‌عبارتی «میانهٔ طلایی»، به معنای گزینش میانه مطلوب، بین دو راه افراطی است که یکی زیاده‌روی و دیگری کوتاهی یا کمبود می‌باشد. این اندیشه، دست‌کم از زمان حکم دلفی «هیچ چیزی بیش از حد نیست» در زبان یونانی مطرح بوده است؛ همان‌طور که در گفت‌وگوی فیلبوس اثر افلاطون، مورد بحث قرار گرفته است. ارسطو در کتاب دوم اخلاق نیکوماخوسی خود، به تحلیل این مفهوم پرداخته و فضایل اخلاقی را، به‌مثابه یک حالت میانه، بین دو حالت افراطی تعریف کرده است. این نظریه بعدها به یکی از ارکان اخلاق فضیلت و محور ارسطویی تبدیل شد. برای نمونه، شجاعت در اخلاق ارسطویی یک فضیلت است، اما اگر بیش از حد باشد، به بی‌پروایی می‌انجامد و در صورت فقدان، به ترس و بزدلی تبدیل می‌شود. حتی در سیاست نیز، حکومت ایده‌آل نزد ارسطو، ترکیب یک میانگین از سلطنت، دموکراسی و اشراف‌سالاری است.^[۱]

ارسطو همچنین به فضایل ذهنی اشاره دارد:

• نوس (درک شهودی): شناخت اصول نخستین.
• اپیستمه (دانش): استنتاج منطقی.
• سوفیا (حکمت نظری): ترکیب درک اصول بنیادین با استنتاج ضروری.
• فرونسیس (خرد عملی): دانستن آنچه باید کرد.
• تخنه (فن یا هنر): مهارت در عمل.
• سونسس و گنومه: درک و داوری درست نسبت به دیگران.

به‌گفتهٔ آلاسدیر مک‌اینتایر، این فهرست، تنها منحصر به ارسطو نیست. هومر و نیز نویسندگان عهد جدید، مانند توماس آکویناس و حتی بنجامین فرانکلین نیز، فهرست‌های «فضایل» خود را ارائه داده‌اند.^[۴]

اسلام نیز در موارد متعدد، راه میانه و میانه‌روی را توصیه می‌کند. برای مثال، قرآن در زمینهٔ مالی، افراد را از اسراف و بخل نهی می‌کند و بر اعتدال در مصرف تأکید دارد. پیامبر اسلام نیز فرمود:» خَیْرُ الأُمُورِ أَوْسَطُهَا» (بهترین کارها، میانه‌ترین آن‌هاست).

در سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۴۳، آمده است:

» وَکَذٰلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطًا»

(و بدین‌گونه شما را امت میانه‌رو قرار دادیم).

همچنین قرآن، دو گروه را نکوهش می‌کند: یکی آنان که در طلب دنیا افراط می‌ورزند (بقره: ۹۶) و دیگری راهبان افراطی که رهبانیت را ابداع کردند (حدید: ۲۷). اسلام توصیه می‌کند که در امور دینی و دنیوی، از هر دو مورد افراط و تفریط پرهیز شود.

رامبام (موسی بن میمون) در میشنه تورات، این آموزه را به نخستین حکمای یهود و حتی به ابراهیم نسبت می‌دهد. نمونه‌هایی از این مفهوم وی، در متون ربانی مانند "תוספתא" و "ירושלמי" نیز یافت می‌شوند. اسحاق آرما، ردپای این اندیشه را، حتی در کتاب مقدس هم یافته است.

در کتاب مقدس، فصل ۷ آیات ۱۵–۱۶ آمده است: «زیاده از حد پارسا مباش»، و «زیاده از حد شرور مباش». مفسر مسیحی، آدام کلارک، اینطور تفسیر می‌کند که «زیاده از حد پارسا» به معنی سخت‌گیری بیش‌ازحد بر خود در عبادات، روزه، و مطالعه است و هشدار می‌دهد که انسان نباید در دینداری آنچنان مبالغه کند که از اعتدال خارج شود. از این رو، می‌توان گفت که ایدهٔ راه میانه یا میانه‌روی در یهودیت، حتی پیش از ارسطو مطرح بوده است. با این حال، برخی از مفسران مانند آلبرت بارنز، تفسیر متفاوتی از این آیات دارند.

رامبام که در قرن دوازدهم می‌زیست (۱۱۳۸–۱۲۰۴ میلادی)، تأکید می‌کند که انسان باید همچون تن، به روان خود نیز رسیدگی کند. همان‌گونه که جسم بیمار به پزشک نیاز دارد، روان بیمار نیز باید به «پزشک روح»، یعنی فیلسوف یا حکیم مراجعه کند. او با زورگوئی مخالفت می‌ورزید و معتقد بود که انسان دارای أراده ای آزاد و توانی تغییرپذیر است.

اعتدال در ادبیات نیز، یک اصل بنیادی است. در این سنت اخلاقی، تمرین‌کنندگان موظف‌اند که ویژگی‌های اخلاقی خود را در حالت تعادل بین افراط و تفریط حفظ کنند. برای نمونه، صبر بیش از حد یا صبر نداشتن، هر دو ناپسند شمرده می‌شوند. هدف، پرورش هشیاری لحظه‌به‌لحظه، برای ایجاد تعادل در منش، اندیشه و تمایلات است.

توماس آکویناس، فیلسوف و الهی دان کاتولیک قرون وسطی، در کتاب سومای الهیات (قسمت نخست ثانویه، پرسش ۶۴) بیان می‌کند که مسیحیت، با راه میانه‌روی سازگار است:

» بنابراین، در مورد ناسازگاری با قاعده‌های امور مربوطه، این ناسازگاری ممکن است از افراط یا تفریط ناشی شود… بنابراین، فضیلت اخلاقی، به‌وضوح میانه‌روی را رعایت می‌کند».

در متون هندو نیز بر راه میانه تأکید شده است. در آیه ۶:۱۶ بهاگاواد گیتا، کریشنا به آرجونا می‌گوید:

«یوگا نه برای آن‌کس است که زیاد می‌خورد، نه برای آن‌کس که بسیار کم می‌خورد؛ نه برای آن‌کس که زیاد می‌خوابد و نه برای آن‌که بسیار بیدار می‌ماند.»

همچنین در فلسفه گونای هندویی، سه حالت بنیادین در طبیعت مطرح‌اند:

• راجا گونا (فعالیت زیاد)
• ساتوا گونا (تعادل)
• تاما گونا (منفی گری و تنبلی) راه ساتوا گونا، معادل همان اعتدال یا راه میانه و میانه‌روی است.

ژاک ماریتن، فیلسوف کاتولیک فرانسوی، در کتاب درآمدی بر فلسفه (۱۹۳۰)، ایدهٔ راه میانه و میانه‌روی را، در چهارچوب فلسفه توماسی-ارسطویی، میان افراط‌ها و کاستی‌های دیگر نظام‌های فکری جای می‌دهد.^[۵]

» در بسیاری از امور، راه میانه بهترین است؛ جایگاه من، جایگاه میانه باشد. «

– فوسیلیدس

» وقتی کولریج می‌کوشید زیبایی را تعریف کند، همواره به این اندیشه بازمی‌گشت: زیبایی یعنی وحدت در تنوع.

علم، چیزی جز جست‌وجوی وحدت در میان آشفتگی طبیعت نیست…، شعر، نقاشی و هنرها نیز، همین جست‌وجوی وحدت در تنوع‌اند «.

– ژاکوب برونوفسکی

» اگر هماهنگی برای تأمل زیبا نبود، علم ارزشی نداشت «.

– آنری پوانکاره

» اگر کسی تمایل به یکی از این دو راه افراطی دارد، باید بازگردد و خود را اصلاح کند تا در راه درست که راه نیکان است، گام بردارد. راه درست، در هر دسته از ویژگی‌های انسانی، راه میانه‌ای است که از هر دو سو، فاصلهٔ برابر دارد «.

– موسی بن میمون (رامبام)

» آنچه مطلوب است، ایجاد تعادل بین افراط و تفریط، از طریق اعتدال و با در نظر گرفتن فاصله از هر دو سوی افراط است «.

– ابوحامد غزالی