نظریه ارزیابی

نظریهٔ ارزیابی (به انگلیسی Appraisal Theory) یک نظریهٔ مادر در زمینهٔ روان‌شناسی هیجان است که بیان می‌دارد هیجان‌ها از ارزیابی‌ها یا برآوردهای ما از رویدادها برمی‌خیزند؛ همان ارزیابی‌هایی که سبب می‌شوند افراد مختلف به یک رویداد واحد واکنش‌های متفاوت نشان دهند. در اصل، این برداشت و ارزیابی ما از یک موقعیت است که پاسخ هیجانی یا عاطفی ما را شکل می‌دهد. برای مثال، فرض کنید به یک قرار اول می‌روید. اگر آن قرار را مثبت ارزیابی کنید، ممکن است احساس شادی، شعف، سرخوشی، هیجان یا انتظار داشته باشید، زیرا آن رویداد را چیزی می‌بینید که می‌تواند پیامدهای بلندمدت مثبتی داشته باشد؛ مثلاً آغاز یک رابطهٔ تازه، نامزدی یا حتی ازدواج. اما اگر همان قرار را منفی ارزیابی کنید، هیجان‌های حاصل ممکن است شامل دلسردی، اندوه، احساس خلأ یا ترس باشد.

نکتهٔ مهم این نظریه آن است که تفاوت‌های فردی در واکنش هیجانی به یک رویداد واحد را توضیح می‌دهد. همچنین نحوهٔ استدلال و فهم فرد از واکنش هیجانی خود، در ارزیابی‌های بعدی نیز اثرگذار است.

ارزیابی اولیه و ثانویه

فرایند ارزیابی به دو دسته فروکاسته می‌شود: ارزیابی اولیه، ارزیابی ثانویه. در ارزیابی نخستین یک فرد او دو جنبه از وضعیت را بررسی می‌کند: همپیوندی انگیزشی و همخوانی انگیزشی. هنگام بررسی همپیوندی انگیزشی فرد به پرسش "این وضعیت چقدر به نیازهای من مرتبط است؟" پاسخ می‌دهد و بنا بر آن فرد اپرازش می‌کند که چقدر این وضعیت برای او مهم و مهند است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که جنبهٔ همپیوندی انگیزشی بر شدت هیجان تجربه شده تأثیر و هنود می‌گذارد. به طوری که وقتی یک وضعیت برای سلامت و رفاه فرد بسیار مرتبط و همپیوند است، واکنش هیجانی شدید تری ایجاد می‌کند. جنبهٔ دوم اپراستار نخستین برای فرد بررسی همخوانی انگیزشی است، هنگام بررسی همخوانی انگیزششی یک وضعیت با فرد، او به این پرسش پاسخ می‌دهد که " این وضعیت به هدف‌های من همخوان و هماهنگ است یا نه؟"نشان داده شده است که میان تجربهٔ شدید تر هیجان با همخوان دانستن آن وضعیت با انگیزه‌های فرد همبستگی وجود دارد.

ارزیابی ثانویه

هیجان‌های افراد همچنین تحت تأثیر ارزیابی ثانویه آنها از یک موقعیت نیز قرار می‌گیرد. ارزیابی دومین دربرگیرندهٔ بررسی منابع و گزینه‌های فرد برای درگیری و رودررویی است. یکی از جنبه‌های ارزیابی ثانویه، مسئولیت است؛ بررسی اینکه «چه کسی باید مسئول آن شناخته شود؟». یک فرد می‌تواند خود را، دیگری را یا گروه از افراد را مسئول وضع موجود ارزیابی کند. ممکن است افراد برای یک رویداد مفید و برای یک رویداد دیگر مضر شناخته شوند. فرون بر آن، فرد می‌تواند وضعیت کنونی را ناشی از شانس و بخت ببیند. نحوه ای که افراد می‌بینند چه کسی یا چه چیزی باید مسئول شناخته شود، تلاش‌های آنها را برای رو در رویی با هیجان‌هایی که تجربه می‌کنند را هدایت و راهنمایی می‌کند. جنبهٔ دیگری از ارزیابی ثانویه پتانسیل رودررویی در فرد است. پتانسیل رودررویی، توانایی به‌کارگیری راهبردهای مقابله‌ای متمرکز بر مشکل یا متمرکز بر هیجان برای مدیریت یک تجربهٔ هناختی است.

فرایند اپراستار