نفحات‌الانس

نفحات الانس من حضرات القدس

نگاره‌ای از نسخه‌ای از نفحات الانس، مورخ ۱۶۰۴ میلادی؛ مجلس صوفیان همراه با دو زاهد هندی. این صحنه احتمالاً روایتی از زندگی ذوالنون مصری را نشان می‌دهد.
نویسنده(ها)	نورالدین عبدالرحمن جامی
کشور	تهران
زبان	فارسی
تعداد جلد	۱
موضوع(ها)	تصوف، شرح حال صوفیان و عارفان
گونه(های) ادبی	تذکره و طبقات‌نگاری
ناشر	انتشارات اطلاعات
تاریخ نشر	۱۳۷۰
گونه رسانه	کتاب
شمار صفحات	۱۲۱۴ صفحه در تصحیح محمود عابدی

نفحات الانس من حضرات القدس از مهم‌ترین آثار منثور نورالدین عبدالرحمن جامی و یکی از آثار عمدهٔ تذکره‌نویسی و تاریخ‌نگاری تصوف به زبان فارسی است. جامی این اثر را در سال ۸۸۳ قمری (۱۴۷۸ میلادی)، به درخواست امیر علیشیر نوایی، برای گردآوری شرح حال، سخنان و احوال صوفیان و عارفان از دوره‌های نخستین تصوف تا روزگار خود تألیف کرد.

نفحات الانس ادامه و بازپرداخت سنتی از طبقات‌نویسی صوفیان است که با طبقات الصوفیه ابوعبدالرحمن سلمی آغاز شد. خواجه عبدالله انصاری اثر سلمی را به فارسی هروی بازگفت، در ترتیب آن تغییراتی داد و شرح حال‌های تازه‌ای بدان افزود. جامی چند سده بعد، با این استدلال که زبان اثر انصاری برای خوانندگان زمان او دشوار و کهنه شده و بسیاری از مشایخ پس از انصاری در آن حضور ندارند، همان سنت را به زبان فارسی رایج‌تر بازنویسی و به‌طور گسترده تکمیل کرد.

این کتاب بیش از ششصد شرح حال را دربر می‌گیرد. شمار دقیق مدخل‌ها در پژوهش‌ها، بسته به شیوهٔ شمارش و تفکیک شرح حال‌ها، اندکی متفاوت گزارش شده است؛ یکی از شمارش‌های رایج شمار کل را ۶۱۸ تن می‌داند. بخش پایانی کتاب به ۳۴ زنِ عابد، زاهد و عارف اختصاص دارد. دانشنامهٔ ایرانیکا نفحات الانس را مهم‌ترین یا از مهم‌ترین آثار جامی در مجموعهٔ ادبیات صوفیانه و نقطه‌ای برجسته در سنت تذکره‌نویسی صوفیانهٔ فارسی ارزیابی کرده است.

نام و تألیف

نام کامل اثر در نسخه‌ها و منابع معتبر نفحات الانس من حضرات القدس است. صورت «نفحات الانس فی حضرات القدس» نیز گاه در فهرست‌ها و نوشته‌های متأخر دیده می‌شود، اما عنوانی که در تصحیح‌های معتبر و منابع کتاب‌شناختی ثبت شده، «من حضرات القدس» است.

جامی کتاب را پس از بازگشت از سفر حج و در دوره‌ای تألیف کرد که در هرات از جایگاه برجسته‌ای در میان اهل علم، ادب و نقشبندیه برخوردار بود. انگیزهٔ مستقیم نگارش کتاب درخواست امیر علیشیر نوایی بود. کار تألیف در ۸۸۳ قمری به پایان رسید.

جامی در مقدمهٔ کتاب توضیح می‌دهد که اثر خواجه عبدالله انصاری، افزون بر آنکه به زبان کهن هروی نوشته شده و برای بسیاری از خوانندگان زمان او دشوار شده بود، شرح حال صوفیان چهار سدهٔ پس از انصاری را نیز دربر نداشت. هدف او از تألیف نفحات الانس بنابراین هم نوسازی زبانی اثر پیشین و هم تکمیل تاریخی آن بود.

پیشینه و منابع

ریشهٔ اصلی نفحات الانس به طبقات الصوفیه اثر ابوعبدالرحمن سلمی، صوفی و نویسندهٔ نیشابوری سدهٔ چهارم و پنجم قمری، بازمی‌گردد. سلمی در اثر عربی خود شرح حال ۱۰۳ صوفی را در چند طبقه تنظیم کرده بود. خواجه عبدالله انصاری این اثر را به فارسی هروی بازگفت، ترتیب آن را تا اندازه‌ای تغییر داد و شرح حال حدود ۱۲۰ تن دیگر را بر آن افزود. جامی اثر انصاری را مبنای کار قرار داد، اما شمار بسیار زیادی از مشایخ و عارفان دوره‌های بعد را نیز بدان افزود.

از این رو، نفحات الانس را نمی‌توان صرفاً «ترجمه» یا «بازنویسی» طبقات الصوفیه دانست؛ کتاب جامی تألیفی مستقل بر بنیاد این سنت است که دامنهٔ زمانی، شمار شخصیت‌ها و منابع آن بسیار گسترده‌تر شده است.

جامی برای توضیح مفاهیم و اصطلاحات صوفیانه و گردآوری مطالب خود از آثار پیشین فراوانی بهره گرفت. از منابعی که برای بخش‌های نظری و مقدماتی او شناسایی شده‌اند می‌توان به این آثار اشاره کرد:

• رساله قشیریه اثر ابوالقاسم قشیری؛
• کشف‌المحجوب اثر علی هجویری؛
• عوارف المعارف اثر شهاب‌الدین عمر سهروردی؛
• مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه اثر عزالدین محمود کاشانی؛
• تفسیر کبیر فخر رازی؛
• و آثار مربوط به دلایل نبوت و احوال صوفیان پیشین.

جامی افزون بر منابع مکتوب، به سنت‌های شفاهی و آگاهی‌های محیط صوفیانهٔ خراسان و ماوراءالنهر نیز دسترسی داشت و خود از اعضای طریقت نقشبندیه بود.

ساختار و محتوا

کتاب با بخشی با عنوان «مقدمات و اصول» آغاز می‌شود. جامی در این بخش، پیش از ورود به شرح حال صوفیان، شماری از مفاهیم اساسی تصوف را تعریف و از یکدیگر متمایز می‌کند. از جملهٔ این مفاهیم عبارت‌اند از ولایت و ولی، معرفت و عارف، تصوف و صوفی، متصوف، ملامتی، عابد، زاهد، فقیر و مجذوب. او همچنین تفاوت میان معجزه، کرامت و استدراج را توضیح می‌دهد.

پس از این مقدمه، شرح حال مشایخ آغاز می‌شود. مدخل‌ها یکسان نیستند: برخی تنها اطلاعات کوتاهی دربارهٔ نام، استادان و تاریخ زندگی فرد می‌دهند و برخی دیگر شامل مجموعه‌ای از حکایت‌ها، سخنان، اشعار، کرامات، روابط استاد و مرید و گزارش‌هایی دربارهٔ سلوک و دیدگاه‌های عرفانی شخصیت مورد بحث‌اند.

جامی شخصیت‌ها را صرفاً بر اساس ترتیب زمانی یا منطقهٔ جغرافیایی تنظیم نکرده است. او در موارد بسیاری کسانی را که به یک جریان عرفانی، سلسله یا محیط فکری تعلق دارند در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. از این رو، اثر افزون بر مجموعه‌ای از زندگینامه‌ها، تصویری از تحول جریان‌ها و شبکه‌های صوفیانه در بخش‌های مختلف جهان اسلام ارائه می‌کند.

در اثر، صوفیانی از خراسان، ماوراءالنهر، عراق، شام، فارس، آسیای مرکزی، آناتولی و دیگر مناطق دیده می‌شوند و شخصیت‌هایی از نسل‌های نخست صوفیه تا نزدیک به عصر جامی حضور دارند. پژوهشگران به همین دلیل از نفحات الانس به‌عنوان یکی از منابع مهم برای بازسازی تاریخ اجتماعی و فکری تصوف نیز استفاده کرده‌اند.

زنان عارف

آخرین بخش نفحات الانس به زنان عابد، زاهد و عارف اختصاص دارد. جامی شرح حال ۳۴ زن را در این بخش آورده است. یکی از منابع اصلی این بخش اثر مستقل سلمی دربارهٔ زنان صوفی، ذکر النسوة المتعبدات الصوفیات، بوده است.

با در نظر گرفتن شمار رایج ۶۱۸ مدخل برای کل اثر، ۵۸۴ شرح حال به مردان و ۳۴ شرح حال به زنان مربوط می‌شود. حضور زنان در یک بخش مستقل، نفحات الانس را به یکی از منابع تاریخی مورد استفاده در پژوهش دربارهٔ زنان در تصوف قرون میانه نیز تبدیل کرده است.

روش و دیدگاه جامی

جامی خود از پیروان برجستهٔ نقشبندیه بود و تعلق او به این طریقت بر انتخاب و معرفی بسیاری از شخصیت‌ها و بر نحوهٔ بازنمایی تاریخ تصوف در نفحات الانس اثر گذاشته است. اثر او تنها ثبت بی‌طرفانهٔ داده‌های تاریخی نیست، بلکه مانند دیگر آثار طبقات صوفیه، می‌کوشد الگویی از سلوک، رفتار و اقتدار معنوی صوفیان عرضه کند.

در عین حال، انتخاب شخصیت‌ها و حذف برخی چهره‌ها نیز موضوع نقد پژوهشگران قرار گرفته است. محمود عابدی، مصحح اثر، توجه داده است که شماری از صوفیان شیعه یا دارای گرایش‌های شیعی، مانند شاه نعمت‌الله ولی، سید محمد نوربخش، صفی‌الدین اردبیلی و صدرالدین موسی، در کتاب جامی جایی ندارند و این امر را با گرایش مذهبی و طریقتی مؤلف مرتبط دانسته است. این دیدگاه، تفسیر مصحح از گزینش‌های جامی است و نه تصریح خود جامی دربارهٔ علت حذف این شخصیت‌ها.

جایگاه و تأثیر

نفحات الانس از گسترده‌ترین مجموعه‌های زندگینامه‌ای صوفیان در ادبیات فارسی پیشامدرن است. حمید الگار آن را مهم‌ترین و پرخواننده‌ترین سهم جامی در مجموعهٔ متون کلاسیک صوفیه و اوج یکی از مسیرهای اصلی تذکره‌نویسی صوفیانهٔ فارسی توصیف کرده است.

جواد مجددی نیز در کتاب سنت زندگینامه‌نویسی در تصوف بخشی مستقل را به نفحات الانس اختصاص داده و آن را مرحله‌ای اساسی در تحول گونهٔ «طبقات» از سلمی تا جامی بررسی کرده است.

این کتاب خود به یکی از منابع مهم نویسندگان بعدی بدل شد و مؤلفان آثار مربوط به صوفیان خراسان، ماوراءالنهر، هند، ایران و آناتولی به‌طور گسترده از آن استفاده کردند. اهمیت کتاب تنها به اطلاعات زندگینامه‌ای محدود نیست؛ نقل سخنان، اشعار، حکایت‌ها، سلسله‌های ارادت و مناسبات مشایخ سبب شده است که اثر در پژوهش دربارهٔ تاریخ ادبیات فارسی، تاریخ تصوف و شبکه‌های فرهنگی جهان ایرانی نیز مورد استفاده قرار گیرد.

تکمله‌ها و حاشیه‌ها

جامی شرح حال خود را در نفحات الانس نیاورد. پس از مرگ او، شاگردش عبدالغفور لاری تکمله‌ای بر کتاب نوشت که در آن شرح حالی نسبتاً مفصل از استاد خود ارائه کرد. این اثر با عنوان تکملهٔ نفحات الانس یا تکملهٔ حواشی نفحات الانس شناخته می‌شود و یکی از منابع مهم برای زندگانی و اندیشه‌های جامی است.

لاری همچنین بر متن نفحات الانس حاشیه‌هایی نوشته بود که محمود عابدی در تصحیح خود از آنها استفاده کرده است. بعدها محمد بن محمود دهدار نیز بر کتاب حاشیه نوشت و درویش علی بوزجانی شرحی با عنوان رشحات القدس فی شرح نفحات الانس پدید آورد.

ترجمه‌ها و بازنویسی‌ها

شهرت نفحات الانس به حوزهٔ فارسی‌زبان محدود نماند و اندکی پس از تألیف، ترجمه‌ها و بازپرداخت‌هایی از آن در دیگر زبان‌های جهان اسلام پدید آمد.

ترجمهٔ جغتایی

امیر علیشیر نوایی در سال ۹۰۱ قمری (۱۴۹۵ میلادی)، چند سال پس از درگذشت جامی، کتاب را به زبان جغتایی ترجمه و بازپرداخت کرد. ترجمهٔ او با عنوان نسایم المحبة من شمائم الفتوة شناخته می‌شود. نوایی تنها مترجم نبود؛ او برخی مدخل‌ها را کوتاه کرد و در مقابل، شمار زیادی شرح حال از مشایخ ترک آسیای مرکزی، صوفیان هندی، همراهان جامی و خود جامی بر اثر افزود.

از این رو، اثر نوایی را می‌توان اقتباسی گسترش‌یافته از نفحات الانس دانست و نه ترجمه‌ای کاملاً لفظ‌به‌لفظ. این اثر از منابع مهم تاریخ فرهنگی و صوفیانهٔ آسیای مرکزی به زبان جغتایی است.

ترجمهٔ ترکی عثمانی

در سال ۹۲۷ قمری (۱۵۲۱ میلادی)، لامعی چلبی نفحات الانس را به ترکی عثمانی ترجمه کرد. این اثر عنوان فتوح المجاهدین لترویح قلوب المشاهدین داشت، اما بیشتر با نام ترجمهٔ نفحات الانس شناخته شد.

لامعی نیز مانند نوایی مطالب تازه‌ای به اصل فارسی افزود؛ از جمله اطلاعات بیشتری دربارهٔ مشایخ نقشبندی، زینی و خلوتی و نیز صوفیان آناتولی. ترجمهٔ او در سده‌های بعد رواج یافت و در ۱۸۷۲ میلادی در استانبول به چاپ رسید.

دیگر ترجمه‌ها

کتاب دست‌کم دو بار به عربی ترجمه شد؛ یکی به‌دست تاج‌الدین بن زکریای عثمانی نقشبندی و دیگری به‌دست ابولیث محرم بن محمد زیله‌ای.

آنتوان ایزاک سیلوستر دوساسی بخش مقدماتی نفحات الانس را در سدهٔ نوزدهم به فرانسوی ترجمه کرد. این ترجمه نخست در ۱۸۳۱ منتشر شد و بعدها نیز جداگانه تجدید چاپ شد. ترجمه‌ای اسپانیایی از اثر نیز در سدهٔ بیستم منتشر شده است.

نسخه‌های خطی و نگاره‌ها

رواج گستردهٔ نفحات الانس سبب شد نسخه‌های خطی فراوانی از آن در ایران، آسیای مرکزی، هند و قلمرو عثمانی کتابت شود. برخی از این نسخه‌ها دارای تذهیب و نگاره‌اند.

کتابخانه کنگره برگ‌هایی از یک نسخهٔ سدهٔ شانزدهمی نفحات الانس را نگهداری می‌کند که به خط نستعلیق فارسی نوشته شده و احتمالاً در محیط دربار شیبانیان در بخارا، میان حدود ۱۵۰۰ تا ۱۵۵۰ میلادی، تولید شده است. یکی از برگ‌های آن بخشی از شرح حال سری سقطی را دربردارد.

نسخه‌ای مورخ ۱۵۳۲ میلادی نیز در کتابخانه دولتی برلین نگهداری می‌شود. کتابخانهٔ دانشگاه پرینستون نیز نسخه‌هایی مورخ ۱۵۵۴/۱۵۵۵ و ۱۵۸۲/۱۵۸۳ میلادی از این اثر دارد.

نگارهٔ استفاده‌شده در جعبهٔ اطلاعات مقاله از نسخه‌ای مورخ ۱۶۰۴ میلادی است که اکنون در موزه لازارو گالدیانو در مادرید نگهداری می‌شود. در آن مجلسی از صوفیان مسلمان همراه با دو زاهد هندی دیده می‌شود. یکی از زاهدان وارونه از طنابی آویزان است و احتمال داده شده است که تصویر به حکایتی دربارهٔ دیدار ذوالنون مصری با یک زاهد مربوط باشد.

چاپ‌ها و تصحیح‌ها

نفحات الانس از سدهٔ نوزدهم بارها به چاپ رسیده است. از چاپ‌های قدیمی آن می‌توان به چاپ کلکته به کوشش ناسائو لیز در ۱۸۵۹، چاپ لکهنو در ۱۹۰۵ و چاپ تاشکند اشاره کرد.

در ایران، مهدی توحیدی‌پور متن کتاب را تصحیح کرد و این تصحیح در دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی به چاپ رسید.

تصحیح انتقادی مهم‌تر اثر را محمود عابدی انجام داد. این تصحیح در سال ۱۳۷۰ خورشیدی از سوی انتشارات اطلاعات در تهران منتشر شد و ۱۲۱۴ صفحه داشت. نسخهٔ عابدی افزون بر متن کتاب، مقدمه‌ای مفصل، تعلیقات گسترده و فهرست‌های متعدد دارد. دانشنامهٔ اسلام بنیاد دیانت ترکیه این چاپ را تصحیح علمی اصلی اثر دانسته است.

بر اساس تقسیم‌بندی این چاپ، مقدمه و بررسی‌های مصحح در آغاز کتاب قرار گرفته و بخش بزرگی از نیمهٔ دوم مجلد به توضیحات، تعلیقات و نمایه‌های اشخاص، مکان‌ها، کتاب‌ها و اصطلاحات اختصاص یافته است.

تصحیح عابدی در دهمین دورهٔ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در بهمن ۱۳۷۱ به‌عنوان اثر برگزیده معرفی شد. این تصحیح بعدها از سوی انتشارات سخن نیز تجدید چاپ شد.

اهمیت پژوهشی

نفحات الانس در مطالعات جدید تنها منبعی دربارهٔ زندگانی اولیاء و مشایخ تلقی نمی‌شود، بلکه برای بررسی شیوهٔ شکل‌گیری حافظهٔ تاریخی صوفیان نیز اهمیت دارد. جواد مجددی نشان داده است که آثار طبقات صوفیه با انتخاب، کنار هم قرار دادن و بازگویی زندگی مشایخ، گذشتهٔ تصوف را متناسب با نیازهای فکری و مذهبی مؤلفان خود بازسازی می‌کردند؛ نفحات الانس یکی از کامل‌ترین نمونه‌های متأخر این سنت است.

همچنین گستردگی جغرافیایی شخصیت‌ها، نقل اشعار فارسی و عربی، ثبت سلسله‌های استاد و شاگرد، حکایت‌های محلی و اطلاعات مربوط به طریقت‌ها سبب شده است که کتاب برای پژوهش در تاریخ اجتماعی و فرهنگی خراسان و جهان فارسی در سده‌های میانه نیز اهمیت داشته باشد.

جستارهای وابسته

• عبدالرحمن جامی
• طبقات الصوفیه
• خواجه عبدالله انصاری
• ابوعبدالرحمن سلمی
• تذکرةالاولیاء
• کشف‌المحجوب
• نقشبندیه
• امیر علیشیر نوایی
• تذکره
• ادبیات عرفانی

برای مطالعهٔ بیشتر

• نورالدین عبدالرحمن جامی (۱۳۷۰). نفحات الانس من حضرات القدس. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی. تهران: انتشارات اطلاعات.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Mojaddedi، Jawid A. (۲۰۰۱). The Biographical Tradition in Sufism: The Ṭabaqāt Genre from al-Sulamī to Jāmī. Richmond: Curzon Press. شابک ۹۷۸۰۷۰۰۷۱۳۵۹۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Algar، Hamid (۲۰۰۸). «JĀMI ii. And Sufism». Encyclopaedia Iranica.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Papas، Alexandre. «Hagiography, Persian and Turkish». Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_23914.