نمادگرایی دینی

کولاژی از بازنمایی‌های هنری نمادهای ادیان گوناگون؛ از بالا چپ به ترتیب ساعتگرد: اُم برای هندوئیسم، چرخ دهرم برای بودیسم، پراتِک چیهنا برای آیین جین، خاندا برای آیین سیک، ستاره داوود برای یهودیت، صلیب برای مسیحیت، ماه و ستاره برای اسلام و تای‌جی‌تو برای تائوئیسم.

نمادگرایی در دین (انگلیسی: Religious symbol) نماد دینی بازنمایی تصویری‌ای است که برای نشان دادن یک دین خاص، یا یک مفهوم خاص در درون یک دین به کار می‌رود.[۱]

نمادهای دینی در بسیاری از کشورها در ارتش به کار رفته‌اند، مانند نمادهای کشیشان نظامی ایالات متحده. به همین ترتیب، اداره امور جانبازان ایالات متحده، ۵۷ نماد را برای سنگ قبرها و نشانه‌های جانبازان به رسمیت می‌شناسد که شماری از آن‌ها نمادهای غیردینی را نیز دربر می‌گیرد.

نمادهای نمایانگر یک دین خاص

بازنمایی نمادین یک سنت دینی خاص در جامعه‌ای با کثرت‌گرایی دینی سودمند است، همان‌گونه که در امپراتوری روم چنین بود و امروزه نیز در چندگانگی فرهنگی مدرن چنین است.

دین نام نماد دینی نماد دینی خاستگاه یادداشت‌ها و منابع
مسیحیت صلیب و صلیب‌وار

۳۲ میلادی صلیب مسیحی به‌طور سنتی نمادی برای مسیحیت یا جهان مسیحیت به‌عنوان یک کل بوده[۲] و شناخته‌شده‌ترین نماد مسیحیت است.[۲] صلیب مسیحی از دوران مسیحیت اولیه به کار می‌رفت، اما تا جنگ‌های صلیبی قرون وسطا در برابر نمادهای رقیب (ایکتیس، استائوروگرام، آلفا و امگا، کریستوگرام، لاباروم و غیره) کمتر برجسته بود. مسیحیت اولیه به چنین نمادهایی نیاز داشت چرا که آزار مسیحیان در امپراتوری روم رواج داشت و این نماد شناسایی پنهانی مسیحیان از یکدیگر را ممکن می‌ساخت.
ایکتیس
قرن دوم میلادی در ابتدا نشان مسیحیت تصویر یک ماهی بود. ماهی در یونانی باستان — ἰχθύς («ایکتیس») — با سرنام اصل مسیحی «Ἰησοῦς Χριστός, Θεοῦ Υἱός, Σωτήρ» (ΙΧΘΥΣ) یعنی «عیسی، پسر خدا، نجات‌دهنده» تطابق دارد.
اسلام ماه و ستاره
دهه ۱۹۰۰ نماد ماه و ستاره از سال ۱۸۴۴ به‌عنوان پرچم عثمانی به کار رفت. تنها به‌تدریج با اسلام پیوند یافت، به‌ویژه به دلیل کاربرد فراگیر آن در تزئینات مساجد عثمانی در اواخر قرن نوزدهم. گه‌گاه به‌عنوان نشان سازمان‌های اسلامی پذیرفته شد، مانند مسلم لیگ هند در ۱۹۴۰ (که بعدها به پرچم پاکستان تبدیل شد) و امت اسلام (جنبش) در آمریکا در دهه ۱۹۷۰.
خوشنویسی در جهان اسلام
سنت قوی صورت‌گری در اسلام تا دوران اخیر مانع شکل‌گیری نمادهایی برای این دین شده بود (جز پرچم‌های تک‌رنگ، ر.ک. سبز در اسلام، پرچم سیاه). نبود نمادی برای اسلام در کنار نیاز به پرچم ملی برای کشورهای اسلام‌گرای نوتأسیس دهه ۱۹۷۰ به پذیرش متن نوشتاری بیانگر مفاهیم اصلی در این پرچم‌ها انجامید: شهادتین در پرچم عربستان سعودی (۱۹۷۳). پرچم عراق (۲۰۰۸) و پرچم ایران (۱۹۷۹) نیز دارای تکبیر هستند.
بودیسم چرخ دهرم
چرخ دهرم دست‌کم از قرن سوم پیش از میلاد به‌عنوان نماد مفهوم دهرم (ادیان هندی) به کار رفته است. آموزش‌های گائوتاما بودا دربارهٔ راه رسیدن به نیروانا را بازنمایی می‌کند. در نشان‌های سازمان‌های بودایی هند، سریلانکا و مغولستان گنجانده شده است. در سال ۱۹۹۰ به‌عنوان نماد بودیسم به‌عنوان یک سنت دینی در نمادهای کشیشان نظامی ایالات متحده تعریف شد.[۳][۴] با این حال، در بیشتر کشورهایی که بودیسم مهایانه رواج دارد مانند چین، تایوان، کره و ژاپن، سواستیکا به‌طور سنتی به جای چرخ دهرم به‌عنوان نماد بودیسم به کار می‌رود.
بهائیت نشانه‌های بهائی
بر اساس نظام حساب جمل در ایزوپسفی، واژه «بهاء» معادل عددی ۹ دارد و از این رو عدد ۹ در نمادهای بهائی بسیار به کار می‌رود.[۵] در سال ۲۰۰۵ توسط اداره امور جانبازان ایالات متحده به‌عنوان نشان سنگ قبر به رسمیت شناخته شد.
Dievturība کروستو کروستس
کروستو کروستس، معروف به صلیب صلیب‌وار در انگلیسی، نشانه‌ای است که بیش از هزار سال در لتونی به کار رفته و از سال ۱۹۲۵ نماد دینی Dievturība، ادیان قومی لتونیایی‌ها است.[۶]
دروئید تریسکلیون
این نماد به‌عنوان نمادی کلتی در سنت‌های گوناگون التقاطی یا هم‌آمیخته مانند نئوپاگانیسم به کار می‌رود.
دروز ستاره دروزی
دروز به‌شدت از شمایل‌نگاری پرهیز می‌کنند، اما پنج رنگ («پنج حد») را در نمادهای دینی خود به کار می‌برند:[۷][۸][۹] سبز، قرمز، زرد، آبی و سفید. هر رنگ به یک نیروی متافیزیکی به نام «حَدّ» (به معنای تحت‌اللفظی «مرز») اشاره دارد: سبز برای «عقل» (عقل کل/هوش)، قرمز برای «نفس» (روح کل/روح جهانی)، زرد برای «کلمه» (کلام/لوگوس)، آبی برای «سابق» (بالقوگی/علت/پیشین) و سفید برای «تالی» (آینده/معلول/حلول (نظریه)).
کلیسای عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان فرشته مورونی
۱۸۴۴ فرشته مورونی شخصیتی مهم در الهیات جنبش مقدسین آخرین زمان است و جایگاه برجسته‌ای در معماری و هنر مورمون دارد. نقش‌مایه فرشته‌ای با شیپور نخست در سال ۱۸۴۴ به‌عنوان بادنما در معبد نووو به کار رفت و از معبد سالت لیک در ۱۸۹۲، بیشتر معابد کلیسای مقدسین آخرین زمان دارای مجسمه فرشته مورونی هستند. در ۴ آوریل ۲۰۲۰، راسل ام. نلسون، رئیس کلیسا، نماد را به تصویری از مجسمه «کریستوس» تغییر داد که در مرکز یک سنگ بنیان مستطیلی با نام کلیسا در بالای آن قرار دارد.
Community of Christ کودکی با بره و شیر
۱۸۷۴ بره و شیر از دوره «کیرتلند» مقدسین آخرین زمان به‌طور غیررسمی در Community of Christ به کار رفته است. نسخه رسمی اولیه آن که شیر، بره و کودک را به همراه شعار «صلح» نشان می‌داد، توسط جوزف اسمیت سوم، جیسون دبلیو. بریگز و الیجا بانتا طراحی و در کنفرانس عمومی ۱۸۷۴ این فرقه تصویب شد.
هندوئیسم اُم


هجای «اُم» یا «اَئوم» نخستین بار در اوپانیشادها به‌عنوان موجودیتی عرفانی و همه‌دربرگیرنده توصیف شده است. هندوان بر این باورند که با آغاز آفرینش، آگاهی الهی و همه‌دربرگیرنده به شکل نخستین ارتعاش و در قالب صدای اُم جلوه‌گر شد.[۱۰] پیش از آفرینش، شونیاکاشا یعنی تهی‌بودگی یا خلأ وجود داشت. ارتعاش اُم نمادی از تجلی خداوند در قالب صورت (برهمن ساگونا) است. اُم بازتاب واقعیت مطلق دانسته می‌شود و «آدی آنادی» خوانده می‌شود، یعنی بی‌آغاز و بی‌پایان که همه هستی را دربر می‌گیرد.[۱۰] مانترای اُم نام خداوند و ارتعاش والاترین موجود است. هر حرف آن به‌تنهایی، یعنی A-U-M، نماینده انرژی الهی (شاکتی) در سه جنبه بنیادی‌اش است: شاکتی برهما (آفرینش)، شاکتی ویشنو (نگهداری) و شاکتی شیوا (رهایی و/یا نابودی).[۱۰]
جین (دین) نشان جین
۱۹۷۴ نشانی برای بازنمایی آیین جین در سال ۱۹۷۴ معرفی شد. دستی با چرخ بر کف، نماد اهیمسا (آزارنرسانی) است.
جاوانیسم چاکرا بهووانا
چاکرا (به معنای «چرخ، دایره») مراکز انرژی روانی است و بهووانا (به معنای «زمین، جهان»). از دوران پیش از تاریخ، قبایل مجمع‌الجزایر اندونزی اغلب روح‌های زمین و طبیعت را به‌عنوان مادری زندگی‌بخش، الهه‌ای مؤنث از طبیعت، می‌پرستیدند. چاکرا بهووانا نمادی است که زمین، مرکز آن و چهار کوه را بازنمایی می‌کند. در جاوانیسم، زمین مادر و آسمان پدر است.
هیانگ
خوشنویسی جاوانیسمی هیانگ موجودی معنوی و نادیدنی است که در اسطوره‌شناسی کهن اندونزی دارای قدرت ماورایی است. این روح می‌تواند الهی یا نیاکانی باشد. احترام به این موجود معنوی در سوندا ویویتان، کِجاوِن و هندوئیسم بالینزی دیده می‌شود. در اندونزیایی مدرن این واژه تمایل دارد با خدایان، دِواتا یا خداوند پیوند یابد.
یهودیت ستاره داوود
قرن هفدهم میلادی پرچم‌های یهودی با شش‌ضلعی در کنار نقش‌های دیگر از همان قرن چهاردهم یا پانزدهم میلادی دیده می‌شوند. نخستین ثبت کاربرد ستاره داوود به‌عنوان نماد جامعه یهودی در قرن هفدهم میلادی در وین است.[۱۱]
منورا (نیایشگاه) قرن چهارم میلادی[۱۲] منورا که در اصل نمادی از پرستش‌گاه اورشلیم بود، پس از ویرانی و تبعید به نماد جوامع یهودی تبدیل شد. سرانجام ستاره داوود از آن پیشی گرفت، اما منورا تا امروز نیز به کار می‌رود.[۱۲]
کمتیسم چشم حورس
نمادی از دین مصر باستان که بازنمایی محافظت، قدرت شاهانه و سلامتی، و نیز خدای حوروس است.
عنخ
نمادی از دین مصر باستان که بازنمایی زندگی است.
مهرپرستی تاروکتونی
قرن دوم میلادی مهرپرستی به کاربرد گسترده نمادهای تصویری، عمدتاً مرتبط با تفسیرهای اختربینی، شناخته می‌شود. نماد مرکزی آن صحنه کشتن گاو توسط میترا است؛ میترا همچنین می‌توانست در قالب ساده‌شده‌ای با بازنمایی یک کلاه فریگی نمادپردازی شود.
آیین نورس‌ها میولنیر
قرن نهم میلادی در جریان مسیحی‌سازی اسکاندیناوی که از حدود سال ۹۰۰ تا ۱۱۰۰ میلادی به تدریج انجام شد، مد پوشیدن گردن‌آویزهای چکش ثور رواج یافت که ظاهراً از گردن‌آویزهای صلیب مسیحیان تقلید می‌کرد. این گردن‌آویزها از دهه ۱۹۷۰ در هیتنری دوباره رواج یافته‌اند.
مکتب فیثاغوری تتراکتیس
قرن ششم پیش از میلاد تتراکتیس شکلی مثلثی متشکل از چهار ردیف است که جمع آن‌ها به عدد ده می‌رسد؛ عددی که فیثاغوریان باستان آن را «عدد کامل» می‌دانستند.[۱۳] ابداع تتراکتیس به خود فیثاغورس نسبت داده می‌شود[۱۳] و آن را نهایت مقدس می‌شمردند.[۱۳][۱۴] یامبلیخوس در کتاب «زندگی فیثاغورس» می‌نویسد که تتراکتیس «چنان شگفت‌انگیز و چنان تقدیس‌شده نزد آنان که آن را می‌فهمیدند» بود که شاگردان فیثاغورس به آن سوگند یاد می‌کردند.[۱۵][۱۴][۱۳]
Ravidassia نیشان
دهه ۱۹۴۰
فرقه امپراتوری روم تاج خورشیدی
قرن دوم میلادی این تاج که دیرزمانی نماد خدای خورشید بود، در حدود قرن دوم میلادی به نماد جایگاه الهی امپراتور روم، که با سول اینویکتوس یکی دانسته می‌شد، تبدیل شد. این مفهوم زمینه‌ساز تاج شاهی آشنا در قرون وسطای اروپا گردید.
شیطان‌پرستی سیگیل بافومت
دهه ۱۹۶۰ سیگیل بافومت نشان رسمی شیطان‌گرایی لاویایی و کلیسای شیطان است. این نشان از نمادی کهن‌تر که در کتاب «کلید جادوی سیاه» در سال ۱۸۹۷ پدیدار شده بود برگرفته شد. این نماد مدتی در سال‌های نخستین کلیسای شیطان به کار رفت. در زمان نگارش «انجیل شیطانی» تصمیم گرفته شد نسخه‌ای منحصر به این کلیسا طراحی شود. تصویر کامل که اکنون «سیگیل بافومت» نامیده می‌شود و نخستین بار در کتاب «آیین‌های شیطانی» آنتون لاوی این نام را گرفت، نخستین بار در ۱۹۶۸ روی جلد The Satanic Mass LP و سپس در ۱۹۶۹ روی جلد انجیل شیطانی پدیدار شد.[۱۶] این نماد دارای حق مالکیت معنوی کلیساست.[۱۷]
شینتو توریئی
دروازه‌ای سنتی ژاپنی که بیشتر در ورودی یا درون معبد شینتویی یافت می‌شود[۱۸] و به‌نمادگونه گذار از دنیای دنیوی به مقدس را نشان می‌دهد؛ دوپایه عمودی و دو تیرک افقی این جدایی را بازنمایی می‌کنند. نخستین نمونه‌های آن در ژاپن به دست‌کم اواسط دوره هی‌آن بازمی‌گردد. با این حال، ایده داشتن یک نماد واحد برای شینتو برای بیشتر ژاپنی‌ها بیگانه است.[۱۸] تنها غربیان غیرشینتو توریئی را نماد این دین می‌شناسند، احتمالاً به دلیل قیاس با رابطه صلیب و مسیحیت. به‌طور کلی، ژاپنیان پیرو شینتو توریئی را نماد دینی نمی‌دانند بلکه آن را دروازه‌ای می‌بینند که ورود به قلمرو مقدس را نشان می‌دهد. این نماد در نقشه‌های ژاپنی برای نشان دادن موقعیت معابد شینتو به کار می‌رود.
آیین سیک خاندا (نماد سیک)
۱۹۲۰ بازنمایی تصویری شعار سیک دیگ و تیغ و فتح (۱۷۶۵) که در سال ۱۹۲۰ توسط Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee پذیرفته شد.
تائوئیسم تای‌جی‌تو
دهه ۱۸۰۰ نماد مدرن «یین و یانگ» در قرن هفدهم بر پایه نمودارهای پیشین دوره سونگ به شکل کنونی خود درآمد. در اواخر قرن نوزدهم گه‌گاه در ادبیات غربی به‌عنوان نماد تائوئیسم به کار رفت.
تلما شش‌ضلعی تک‌خطی
۱۹۰۴ در تلمای آلیستر کراولی، شش‌ضلعی معمولاً با گلی پنج‌پر در مرکز نشان داده می‌شود که نماد پنتاکل است. این نماد معادل عنخ مصری باستان یا صلیب رزی رزیکروشیان است و نیروهای خردمقیاس (پنتاکل، بازنمایی پنتاگرام با پنج عنصر، پنتاگراماتون) را با نیروهای کلان‌مقیاس (شش‌ضلعی، بازنمایی نیروهای کیهانی سیاره‌ای یا آسمانی، امر الهی) درهم می‌تند.
جهان‌گرایی توحیدگرا جام شعله‌ور
دهه ۱۹۶۰ در سال ۱۹۴۰ به‌عنوان آرم Unitarian Universalist Service Committee طراحی شد؛ در ۱۹۶۲ به نماد جهان‌گرایی توحیدگرا بازآفرینی شد و در ۲۰۰۶ توسط اداره امور جانبازان ایالات متحده به رسمیت شناخته شد.
ادیان گوناگون از جمله بودیسم، هندوئیسم و جین (دین) سواستیکا
واژه «سواستیکا» از زبان سانسکریت (دیواناگری: स्वस्तिक) می‌آید و به معنای «خوش‌یُمن یا مبارک» است. در هندوئیسم، نماد ساعتگرد «سواستیکا» نامیده می‌شود و نمادی از سوریا (خورشید)، شکوفایی و بخت نیک است، در حالی که نماد پادساعتگرد «سوواستیکا» نام دارد و نماد شب یا جنبه‌های تنترهای کالی (ایزدبانو) است. در آیین جین، سواستیکا نماد سوپارشواناتا — هفتمین از ۲۴ تیرتهانکارا (آموزگاران معنوی و نجات‌دهندگان) — است، و در بودیسم نماد ردپای مبارک گوتاما بودا است.
ویکا پنتاکل
۱۹۶۰ پنتاکل یا پنتاگرام پیشینه‌ای دراز در کیمیا و علوم خفیه غربی دارد و در حدود دهه ۱۹۶۰ به‌عنوان نماد ویکا پذیرفته شد. از اواخر دهه ۱۹۹۰ کارزاری برای به رسمیت شناختن آن به‌عنوان نماد ویکا بر سنگ قبرهای جانبازان آمریکایی در جریان بود و این نماد در سال ۲۰۰۷ برای این منظور به رسمیت شناخته شد.[۱۹]
مزدیسنا فر کیانی (نماد فروهر)
این نماد در حال حاضر بازنمایی یک فروهر (تقریباً معادل فرشته نگهبان) دانسته می‌شود. در ایران به‌عنوان یک نماد ملی و در میان زرتشتیان به‌عنوان نماد دینی شناخته می‌شود.[۲۰][۲۱][۲۲] تفسیرهای گوناگونی از مفهوم فروهر وجود دارد و جز اینکه این نماد بازنمایی فروهر نیست، اجماع همگانی‌ای در این باره وجود ندارد.[۲۳][۲۴] این نماد بازنمایی اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک — اصول بنیادین مزدیسنا — است.

نمادشناسی دینی

ادیان بومی آفریقایی

در برخی ادیان بومی آفریقایی، نمادهای تصویری و گرافیکی وجود دارند که دین یا ایمان را بازنمایی می‌کنند، همانند ادیان ابراهیمی. با این حال، هر دین بومی نمادهایی با ماهیت دینی یا معنوی دارد. برخی از این نمادها گرافیکی، برخی عددشناختی (مانند عددشناسی سرر — ر.ک. اسطوره آفرینش سرر) و برخی ترکیبی از هر دو هستند. این تصاویر گرافیکی آیین دینی و عناصر درون هر ایمان را بازنمایی می‌کنند. دین ایشه‌شه مردمان یوروبا به‌عنوان نمونه، نماد تصویری و گرافیکی خاص خود را دارد که مفهوم فلسفی چهار جهت اصلی زمین را بازنمایی می‌کند.

ماهیت هنر آفریقایی از «مضامین نمادپردازی، کارکردگرایی و سودمندگرایی» برخاسته و از همین روست که هنر آفریقایی چندکارکردی است. در نظام باور بومی آفریقایی، آفریقاییان از سنت‌های هنری گوناگون خود به‌عنوان منابع الهام بهره می‌گیرند.

دین‌های سنتی آفریقایی نام نماد یادداشت‌ها و منابع
دین آکان گیه نیامه
نماد آدینکرا که بازنمایی قدرت مطلق، دانش مطلق، حضور همه‌جایی و جاودانگی نیامه (خدای آسمان آکان) است.[۲۵]
دین سرر
(a ƭat Roog)		 دین سرر
یونیر نمادی دینی در ایمان سنتی مردمان سرر است. نمادی از جهان هستی و خود مردم سرر. در جهان‌بینی سرر، بازنمایی بخت نیک و سرنوشت است و بی‌سوادان سرر آن را به‌جای امضا به کار می‌بردند. نوک ستاره نمادی از خدای روگ است. چهار نوک دیگر نمادی از چهار جهت اصلی جهان‌اند. تقاطع خطوط محور جهان را نشان می‌دهد که همه انرژی‌ها از آن می‌گذرند. نوک بالایی «نقطه آغاز و پایان، خاستگاه و فرجام» است.[۲۶][۲۷]
مبوت
مبوت نماد آیین گذار ندوت (آیین ختنه) است که هر مرد سرر باید از آن بگذرد. معادل زنانه آن «ندوم» (خال‌کوبی) است. در آموزش‌های کلاسیک ندوت است که پسران سرر با خود، اهمیت کار گروهی، شهروندی شایسته و اسرار و رموز جهان آشنا می‌شوند.[۲۸][۲۹]
دین یوروبا دین یوروبا Isese Religion نماد ایشه‌شه — دین بومی یوروبا — مفهوم فلسفی چهار جهت اصلی (ایگون مه‌رین آیه) و معانی کیهان‌شناختی آن را بازنمایی می‌کند، آن‌گونه که اوروم‌میلا باراا می آگبون‌نیره‌گون از طریق ایفا — زبان باطنی اولوه‌دوماره — آن را چیده و توضیح داده است؛ ایفایی که محوریت هستی انسان، الوهیت و کیهان است.

نمونه‌های دیگر نمادشناسی دینی

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ "Religious symbolism and iconography". britannica.com (in English). Retrieved 2023-03-04. {{cite web}}: از متن "Britannica" صرف نظر شد (کمک); از متن "Description, Meaning, Types, Influence, & Facts" صرف نظر شد (کمک)
  2. 1 2 Christianity: an introduction by Alister E. McGrath 2006 شابک ‎۱−۴۰۵۱−۰۹۰۱−۷ pages 321-323
  3. ↑ John C. Huntington, Dina Bangdel, The Circle of Bliss: Buddhist Meditational Art, p. 524.
  4. ↑ "Buddhist Symbols". Ancient-symbols.com. Retrieved 22 June 2018.
  5. ↑ Smith, Peter (2000), "greatest name", A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith, Oxford: Oneworld Publications, pp. 167–168, ISBN 1-85168-184-1
  6. ↑ Nastevičs, Uģis (2024), "krustu krusts", The Dievturi Dictionary, Rīga: Latvijas Dievturu sadraudze
  7. ↑ Nejla M. Abu Izzeddin (1993). The Druzes: A New Study of their History, Faith, and Society. BRILL. p. 108. ISBN 978-90-04-09705-6.
  8. ↑ Schmermund, Elizabeth (2017). Lebanon: Cultures of the World. Cavendish Square Publishing, LLC. p. 87. ISBN 978-1-5026-2612-7.
  9. ↑ J.Stewart, Dona (2008). The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives. Routledge. ISBN 978-1-135-98078-8.
  10. 1 2 3 Paramhans Swami Maheshwarananda, The hidden power in humans, Ibera Verlag, page 15. , شابک ‎۳−۸۵۰۵۲−۱۹۷−۴
  11. ↑ Schwandtner, Scriptores Rerum Hungaricarum, ii. 148. Facsimile in M. Friedmann, Seder Eliyahu Rabbah ve-Seder Eliyahu Ztṭa, Vienna, 1901
  12. 1 2 Leon, Yarden (1971). The tree of light a study of the menorah, the seven-branched lampstand. دانشگاه کرنل Press. p. 19. OCLC 473558898.
  13. 1 2 3 4 Bruhn, Siglind (2005). The Musical Order of the Universe: Kepler, Hesse, and Hindemith. Interfaces Series. Hillsdale, New York: Pendragon Press. pp. 65–66. ISBN 978-1-57647-117-3.
  14. 1 2 Riedweg, Christoph (2005) [2002]. Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence. Ithaca, New York: Cornell University Press. p. 29. ISBN 978-0-8014-7452-1.
  15. ↑ Iamblichus, Vit. Pyth., 29
  16. ↑ Gilmore 2001, pp. 20–21.
  17. ↑ Gilmore 2001, p. 21.
  18. 1 2 "JAANUS". Torii. Retrieved 14 January 2010.
  19. ↑ Wiccan Pentacles at Arlington, and Why Litigation Was Necessary January 31, 2012 By Jason Pitzl-Waters
  20. ↑ staff. "Iran official: If US attacks, Israel will be destroyed in half an hour". تایمز اسرائیل (in American English). ISSN 0040-7909. Retrieved 2020-04-04.
  21. ↑ Szanto, Edith (2018-05-15). ""Zoroaster was a Kurd!": Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds". Iran and the Caucasus (in English). 22 (1): 96–110. doi:10.1163/1573384X-20180108. ISSN 1573-384X.
  22. ↑ "Sacred Symbols". Zoroastrianism for beginners. Retrieved 2017-01-26.
  23. ↑ Boyce 2001, pp. 195–199.
  24. ↑ "FRAVAŠI – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. Retrieved 2020-04-04.
  25. ↑ Asante, Molefi Kete, Mazama, Ama, Encyclopedia of African Religion, Volume 1, SAGE (2009), p. 39, شابک ‎۹۷۸۱۴۱۲۹۳۶۳۶۱
  26. ↑ Madiya, Clémentine Faïk-Nzuji, Canadian Museum of Civilization, Canadian Centre for Folk Culture Studies, International Centre for African Language, Literature and Tradition, (Louvain, Belgium), p. 27, 155, شابک ‎۰−۶۶۰−۱۵۹۶۵−۱
  27. ↑ Gravrand, Henry, La civilisation sereer, vol. II: Pangool, Nouvelles éditions africaines, Dakar (1990), p. 20-21, شابک ‎۲−۷۲۳۶−۱۰۵۵−۱
  28. ↑ Dione, Salif, L'appel du Ndut ou l'initiation des garçons seereer, Dakar, Institut Fondamental d'Afrique Noire / Enda-Editions (2004), p. 46-7, 148, 159 شابک ‎۹۲ ۹۱۳۰ ۰۴۷ ۰
  29. ↑ Gravrand, Henry, La civilisation sereer, vol. II: Pangool, Nouvelles éditions africaines, Dakar (1990), p. 98-100, شابک ‎۲−۷۲۳۶−۱۰۵۵−۱

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ نمادگرایی دینی موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.