نوکر (نظامی)

نوکر عضو گروهی از نظامیان در ارتش‌های مغولی و تُرک قرون وسطی بود. کلمهٔ nöker در زبان مغولی به معنای «رفیق» است.

نوکرها توسط یک رهبر رهبری می‌شدند و به رهبر خود وفادار بودند. این روابط به‌صورت مادام‌العمر ادامه داشت. رهبر، به نوبهٔ خود، مسئول حفظ ثروت نوکرها بود. مورخ خلیل اینالجق^[الف] رابطهٔ نوکر را با ستایش یا ادای احترام ارتش‌های قرون وسطی در اروپا قابل مقایسه می‌داند.^[۱]

نوکرها عناصر مهمی در ارتش مغول بودند، اما برای انجام وظایف غیرنظامی نیز خدمت می‌کردند. برای مثال، منگوقاآن (مونگکه‌خان)، خان بزرگ امپراتوری مغول (حک. ۱۲۵۱–۱۲۵۹)، نوکران خود را مأمور جمع‌آوری مالیات و وکالت کرد. گاهی نوکرها به‌عنوان فرماندار مناطق تازه‌فتح‌شده منصوب می‌شدند. آنان، جز در مواردی که وظایفی به آنها محول می‌شد، همیشه رهبر خود را همراهی می‌کردند.

پس از تجزیهٔ امپراتوری مغول، سیستم نوکری توسط دولت‌های تُرک ادامه یافت. مفهوم نوکر در این دولت‌ها تفاوت چندانی با نوکر در حکومت مغول‌ها نداشت. آنان رهبر خود را در جنگ و صلح همراهی می‌کردند. گاه نیز به‌عنوان فرماندار محلی انجام وظیفه می‌کردند. برای مثال، بنیانگذاران بیلیک‌های کارسی و ساروهان در ابتدا نوکران مسعود دوم از سلجوقیان آناتولی بودند.

در سال‌های اولیه بیلیک‌های عثمانی (قبل از استقلال)، عثمان یکم یکی از چندین غازی بود. اما، پس از حملات موفقیت‌آمیز او به قلمرو امپراتوری بیزانس، او رهبر شد و غازی‌های همکارش نوکران او شدند. نوکران او در ابتدا غازی‌های ترکمن بودند. اما برخی از سربازان بیزانسی به اسلام گرویدند و در میان آنها برخی نیز نوکری عثمان را برگزیدند. کوسه میهال^[ب] یک نمونهٔ شناخته‌شده بود.^[۱] سیستم نوکر در امپراتوری عثمانی در قرن شانزدهم پایان یافت.