نیروهای مسلح پاکستان

نیروهای مسلح پاکستان
پاکستان مسلح افواج‎
نشان خدمات مشترک نیروهای مسلح پاکستان
پرچم خدمات مشترک نیروهای مسلح پاکستان
بنیان‌گذاری۱۴ اوت ۱۹۴۷ (۱۹۴۷-14}})
شاخه‌ها ارتش پاکستان
 نیروی دریایی پاکستان
 نیروی هوایی پاکستان
ستادستاد مشترک (JSHQ), راولپندی، پنجاب
وبگاه
رهبری
فرمانده کل قوا رئیس‌جمهور آصف علی زرداری
نخست‌وزیر پاکستان شهباز شریف
وزیر دفاع پاکستان خواجه آصف
دبیر دفاع سپهبد (بازنشسته) محمدعلی
رئیس نیروهای دفاعی فیلد مارشال عاصم منیر
نیروی انسانی
نیروی فعال۶۶۰٬۰۰۰[۱] (رتبه ششم)
نیروی ذخیره۵۵۰٬۰۰۰
نیروی مستقر عربستان سعودی — ۲٬۶۰۰[۲]
 قطر — ۶۵۰[۳]
دخل و خرج
بودجه۹ دلار آمریکا میلیارد (۲۰۲۵)[۴][۵]
درصد تولید ناخالص داخلی۲٪ (۲۰۲۵)[۴][۵]
صنعت
تأمین کنندگان داخلی
فهرست

صنایع دفاعی پاکستان

تأمین کنندگان خارجی
فهرست

 چین
 برزیل
 آلمان
 مصر
 فرانسه
 ایران
 ایتالیا
 ژاپن
 رومانی
 روسیه
 سوئد
 ترکیه
 بریتانیا
 اتحادیه اروپا


  سوئیس
 اوکراین
 ایالات متحده آمریکا
صادرات سالانه۴۱۶ میلیون دلار آمریکا (۲۰۲۳)[۶]
جستارهای وابسته
تاریخ
  • تاریخ نظامی پاکستان
  • عملیات‌های حفظ صلح سازمان ملل متحد با حضور پاکستان
  • جنگ‌های با شرکت پاکستان
رتبهدرجه‌ها و نشان‌های ارتش
درجه‌ها و نشان‌های نیروی دریایی
درجه‌ها و نشان‌های نیروی هوایی
رژه نظامی متشکل از یگان‌های ارتش و به دنبال آن نیروی دریایی و نیروی هوایی، در شاکارپاریان در اسلام‌آباد در سال ۲۰۱۸.

نیروهای مسلح پاکستان (اردو: پاکستان مسلح افواج‎)، نیروهای نظامی پاکستان هستند. این نیروها از نظر پرسنل نظامی فعال، هفتمین نیروی نظامی بزرگ جهان به‌شمار می‌روند و از سه خدمات نظامی یونیفرم‌پوش—ارتش، نیروی دریایی و نیروی هوایی—تشکیل شده‌اند که توسط چندین نیروی شبه‌نظامی مانند گارد ملی پاکستان و نیروهای مسلح غیرنظامی پشتیبانی می‌شوند.[۷] بنا بر اصلاحات سال ۲۰۲۵، بالاترین افسر نظامی، رئیس نیروهای دفاعی (CDF) است که همزمان به عنوان رئیس ستاد ارتش (COAS) نیز خدمت می‌کند و دارای اختیارات فرماندهی اصلی بر هر سه شاخه نظامی، و نظارت بر استراتژی، عملیات نظامی، توسعه مشترک نیروها، و تخصیص منابع است. سمت رئیس کمیته مشترک رؤسای ستاد (CJCSC) منحل شده و بسیاری از مسئولیت‌های پیشین اکنون توسط CDF بر عهده گرفته شده است که این امر فرماندهی نظامی را ساده‌تر کرده و تصمیم‌گیری را تسریع می‌بخشد.[۸]

بخش محوری اصلاحات ۲۰۲۵، تشکیل جایگاه فرماندهی فرماندهی استراتژیک ملی (CNSC) است؛ یک ژنرال چهارستاره ارتش که توسط نخست‌وزیر و با توصیه رئیس نیروهای دفاعی (CDF) منصوب می‌شود و مسئولیت دارایی‌های هسته‌ای و استراتژیک پاکستان را بر عهده دارد. بخش برنامه‌های استراتژیک حیاتی باقی می‌ماند و سیاست هسته‌ای پاکستان و بازدارندگی ملی را تحت نظارت CNSC مدیریت می‌کند. رئیس‌جمهور پاکستان، فرمانده کل قوای نیروهای مسلح پاکستان است. اکنون تمام شاخه‌های نیروهای مسلح پاکستان از طریق رئیس نیروهای دفاعی (CDF) هماهنگ می‌شوند. او برنامه‌ریزی استراتژیک، تخصیص منابع و عملیات‌های نظامی مشترک را هدایت می‌کند و ستاد مشترک (JSHQ) برای پشتیبانی از فرماندهی یکپارچه در تمام خدمات، در ستاد مشترک (JSHQ) سازماندهی مجدد شده است.[۹][۱۰]

از زمان توافق‌نامه چین و پاکستان در سال ۱۹۶۳، ارتش پاکستان دارای روابط نزدیکی با چین بوده و به‌طور مشترک برای توسعه سی‌ای‌سی/پی‌ای‌سی جی‌اف-۱۷ تاندر، هانگدو جی‌ال-۸ و سیستم‌های تسلیحاتی مختلف دیگر همکاری کرده‌اند. تا سال ۲۰۲۵، چین بزرگ‌ترین تأمین کننده خارجی تجهیزات نظامی عمده برای پاکستان بوده است.[۱۱] همکاری نظامی بین ارتش آزادی‌بخش خلق چین و پاکستان، سرعت رزمایش‌های نظامی مشترک را تسریع کرده است، و زنجیره‌های تأمین تسلیحاتی و سیستم‌های ارتباطی شبکه‌ای آن‌ها که به‌طور فزاینده‌ای سازگار شده‌اند، ادغام قابلیت‌های دفاعی بین دو طرف را سرعت بخشیده است.[۱۲] هر دو کشور همچنین در زمینه توسعه برنامه‌های هسته‌ای و فناوری فضایی خود همکاری می‌کنند.[۱۳][۱۴][۱۵] در کنار این، ارتش پاکستان در طول تاریخ روابط خود را با ایالات متحده نیز حفظ کرده است، که در سال ۲۰۰۴ به پاکستان وضعیت متحد اصلی غیر ناتو اعطا کرد. پاکستان بخش عمده تجهیزات نظامی خود را از چین و تأمین‌کنندگان داخلی خود تهیه می‌کند.[۱۱]

نیروهای مسلح پاکستان در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی)، هنگامی که پاکستان استقلال خود را از امپراتوری بریتانیا به دست آورد، تشکیل شدند.[۱۶] از آن زمان، آن‌ها نقشی تعیین‌کننده در تاریخ مدرن پاکستان ایفا کرده‌اند، به‌ویژه به دلیل جنگ‌های بزرگی که با هند در سال‌های ۱۳۲۶–۱۳۲۷، ۱۳۴۴ و ۱۳۵۰ داشته‌اند. نیروهای مسلح در چندین نوبت کنترل دولت را در دست گرفته‌اند و در نتیجه چیزی را تشکیل داده‌اند که تحلیل‌گران از آن به عنوان «دولت پنهان» یا «تشکیلات (پاکستان)» یاد می‌کنند.[۱۶] نیاز به مدیریت مرز منجر به ایجاد گارد ملی پاکستان و نیروهای مسلح غیرنظامی شد تا با ناآرامی‌های مدنی در شمال غرب و همچنین امنیت مناطق مرزی در پنجاب و سند توسط نیروهای شبه‌نظامی مقابله شود. در سال ۱۴۰۲ خورشیدی (۲۰۲۴ میلادی)، نیروهای مسلح پاکستان تقریباً ۶۶۰٬۰۰۰ پرسنل فعال داشتند، که شامل ۲۵٬۰۰۰+ پرسنل در نیروهای بخش برنامه‌های استراتژیک و ۲۹۱٬۰۰۰ پرسنل فعال در نیروهای شبه‌نظامی مختلف نمی‌شود.[۱۷] ارتش به‌طور سنتی دارای تعداد زیادی داوطلب بوده است و بنابراین سربازی اجباری هرگز به اجرا در نیامده، اگرچه هم قانون اساسی پاکستان و هم قوانین تکمیلی اجازه سربازی اجباری را در وضعیت جنگ می‌دهند.[۱۸]

با احتساب ۱۸٫۳٪ از هزینه‌های دولت ملی در سال ۱۳۹۹ خورشیدی (۲۰۲۱ میلادی)، پس از پرداخت‌های بهره، ارتش پاکستان بخش بزرگی از بودجه سالانه کشور را به خود اختصاص می‌دهد.[۱۹] نیروهای مسلح به‌طور کلی در جامعه پاکستانی بسیار مورد تأیید هستند.[۲۰][۲۱] تا فروردین ۱۴۰۰ خورشیدی (آوریل ۲۰۲۱ میلادی)، پاکستان با ۴٬۵۱۶ پرسنل مستقر در خارج از کشور، ششمین مشارکت‌کننده بزرگ در [[عملیات‌های حفظ صلح سازمان ملل متحد با حضور پاکستان|تلاش‌های حفظ صلح سازمان ملل متحد]] بود.[۲۲] سایر استقرارهای خارجی شامل پرسنل نظامی پاکستانی بوده که به عنوان مشاور نظامی در کشورهای مختلف آفریقایی و عربی خدمت کرده‌اند. ارتش پاکستان در طول جنگ‌های اعراب و اسرائیل، لشکرها و یگان‌هایی به اندازه تیپ را در برخی کشورهای عربی حفظ کرده، در اولین جنگ خلیج فارس علیه عراق به نیروهای ائتلاف تحت رهبری آمریکا کمک کرده، و به‌طور فعال در درگیری‌های سومالی و بوسنی شرکت داشته است.

تاریخچه

مسلمانان پنجابی ارتش هند بریتانیا، جنگ جهانی اول. ریشه‌های نظامی پاکستان به ارتش هند بریتانیا بازمی‌گردد که شامل پرسنل زیادی از پاکستان امروزی بود.
تصویر سربازان تفنگداران خیبر که اکنون بخشی از نیروهای مرزی (پاکستان) هستند، در حال گرفتن ژست، حدود سال ۱۲۷۴ خورشیدی (۱۸۹۵ میلادی).

ریشه‌های نظامی پاکستان مستقیماً به ارتش هند بریتانیا بازمی‌گردد، جایی که بسیاری از مسلمانان هند بریتانیا در طول جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم، پیش از تقسیم هند در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی)، خدمت می‌کردند.[۲۳] به دنبال تقسیم، یگان‌های نظامی با اکثریت مسلمان (مانند هنگ‌های پیاده‌نظام مسلمان ارتش هند) به قلمرو جدید پاکستان منتقل شدند،[۲۳] در حالی که مسلمانان هندی می‌توانستند به صورت انفرادی انتخاب کنند که وفاداری و خدمات خود را به نیروهای مسلح پاکستان (شامل ارتش پاکستان، نیروی دریایی سلطنتی پاکستان و نیروی هوایی سلطنتی پاکستان) منتقل کنند یا در نیروهای مسلح هند در قلمرو هند باقی بمانند. شخصیت‌های برجسته‌ای که گزینه اول را انتخاب کردند شامل ایوب خان (ارتش هند بریتانیا)، حاجی محمد صدیق چودری (نیروی دریایی سلطنتی هند) و اصغر خان (نیروی هوایی سلطنتی هند) بودند.[۲۳] بسیاری از افسران ارشدی که قرار بود نیروهای مسلح پاکستان را تشکیل دهند، با نیروهای بریتانیایی در جنگ جهانی دوم جنگیده بودند و بنابراین حرفه‌ای‌گری، تجربه و رهبری لازم را برای جنگ‌های آینده کشور تازه‌تاسیس در برابر همسایه‌اش، هند، فراهم کردند.[۲۴] در فرمولی که توسط بریتانیا تنظیم شده بود، منابع نظامی می‌بایست بین هند و پاکستان به نسبت ۶۴٪ برای هند و ۳۶٪ برای پاکستان تقسیم می‌شد.[۲۵]

ارتش پاکستان تا سال ۱۳۳۵ خورشیدی (۱۹۵۶ میلادی) تا حد زیادی سنت‌ها و دکترین نظامی بریتانیا را حفظ کرد، تا اینکه ایالات متحده آمریکا یک گروه مشورتی کمک نظامی تخصصی را برای ساختن ارتش پاکستان اعزام کرد؛ از این نقطه به بعد، سنت و دکترین نظامی آمریکا در نیروهای مسلح پاکستان غالب‌تر شد.[۲۶] در اسفند ۱۳۳۴ خورشیدی (مارس ۱۹۵۶ میلادی)، ترتیب تقدم سه نیروی رسمی نظامی پاکستان از «نیروی دریایی-ارتش-نیروی هوایی» به «ارتش-نیروی دریایی-نیروی هوایی» تغییر کرد.[۲۷]

بین سال‌های ۱۳۲۶ تا ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۴۷ تا ۱۹۷۱ میلادی)، پاکستان سه جنگ متعارف مستقیم علیه هند انجام داد که در جنگ هند و پاکستان در سال ۱۹۷۱ شاهد تجزیه پاکستان شرقی به عنوان کشور مستقل بنگلادش بود.[۲۸] افزایش تنش‌ها با افغانستان در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی (۱۹۶۰ میلادی) (عمدتاً بر سر مناقشه خط دیورند) و جنگ نیابتی غیرمستقیم که علیه اتحاد جماهیر شوروی در طول دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ خورشیدی (۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی) در جنگ شوروی در افغانستان با کمک آمریکا، بریتانیا و اسرائیل انجام شد، منجر به افزایش شدید توسعه نیروهای مسلح پاکستان گشت.[۲۹][۳۰][۳۱][۳۲] در سال ۱۳۷۸ خورشیدی (۱۹۹۹ میلادی)، یک دوره طولانی از درگیری‌های مرزی شدید با هند، یعنی جنگ کارگیل، منجر به استقرار مجدد گسترده نیروها در کشمیر شد.[۳۳] تا سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۴ میلادی)، ارتش در حال انجام عملیات‌های ضد شورش در امتداد مناطق مرزی افغانستان بوده، در حالی که همچنان به مشارکت در چندین [[عملیات‌های حفظ صلح سازمان ملل متحد با حضور پاکستان|عملیات حفظ صلح سازمان ملل متحد]] ادامه می‌دهد.[۳۴][۳۵]

از سال ۱۳۳۶ خورشیدی (۱۹۵۷ میلادی)، نیروهای مسلح در کودتاهای نظامی مختلفی کنترل را از دولت غیرنظامی به دست گرفته‌اند—ظاهراً برای بازگرداندن نظم در کشور، با استناد به فساد و ناکارآمدی شدید از سوی رهبری غیرنظامی. در حالی که بسیاری از پاکستانی‌ها از این تصاحب قدرت حمایت کرده‌اند،[۳۶] برخی دیگر ادعا کرده‌اند که بی‌ثباتی سیاسی، بی‌قانونی و فساد گسترده در پاکستان نتیجه مستقیم حکومت نظامی مداوم است.[۳۷][۳۸][۳۹] سهم بودجه نیروهای مسلح پاکستان بیش از ۲۰٪ از بودجه سالانه پاکستان است. مقامات منتخب و قانون‌گذاران در طول بیش از ۳۰ سال از حیات پاکستان مجبور به تبعیت از حکومت نظامی شده‌اند.[۴۰]

سازمان و ساختار فرماندهی

رهبری نیروهای مسلح پاکستان بر عهدهٔ کمیته رؤسای ستاد مشترک (پاکستان) (JCSC) است که ارتش را از ستاد مشترک (JS HQ) کنترل می‌کند؛ این ستاد در مجاورت ستاد نیروی هوایی (Air HQ)، ستاد نیروی دریایی (Navy HQ) و ستاد کل ارتش (GHQ) در نزدیکی منطقه نظامی راولپندی در پنجاب قرار دارد.[۱۶] کمیته رؤسای ستاد مشترک متشکل از رئیس ستاد مشترک، فرمانده کل ارتش، فرمانده کل نیروی هوایی و فرمانده کل نیروی دریایی است.[۱۶]

در ستاد مشترک، این کمیته به همراه دفتر رئیس مهندسان (ارتش پاکستان)، هیدروگراف نیروی دریایی، پزشک ارشد هر یک از خدمات بین‌سرویس، مدیر ستاد مشترک، و مدیران کل (DGs) روابط عمومی بیناسرویس‌ها (ISPR)، هیئت انتخاب بیناسرویس‌ها (پاکستان) (ISSB)، اطلاعات بیناسرویس‌ها (ISI) و نیروی بخش طرح‌های استراتژیک (SPD Force) تشکیل می‌شود.[۴۱]

کمیته رؤسای ستاد مشترک (JCSC)

به دنبال شکست‌های نظامی در جنگ هند و پاکستان در سال ۱۹۷۱ و جنگ آزادسازی بنگلادش، مطالعات فدرال در مورد روابط مدنی-نظامی توسط کمیسیونی به رهبری حمودالرحمن، رئیس دادگستری پاکستان، برگزار شد.[۱۰][۴۱] توصیه‌های کمیسیون حمودالرحمن به تأسیس کمیته رؤسای ستاد مشترک کمک کرد تا تمام امور نظامی را هماهنگ کرده و بر مأموریت‌های مشترک و اجرای آنها در طول عملیات نظارت داشته باشد.[۴۱][۴۲]

ریاست کمیته رؤسای ستاد مشترک بین سه شاخه اصلی خدمات در حال چرخش است و انتصاب آن توسط نخست‌وزیر پاکستان و تأیید رئیس‌جمهور پاکستان انجام می‌شود.[۴۱] رئیس بالاتر از سایر افسران چهار ستاره قرار دارد؛ با این حال، او اختیار فرماندهی عملیاتی بر نیروهای مسلح را ندارد.[۴۳] او به عنوان مشاور ارشد نظامی، به نخست‌وزیر و وزیر دفاع در اجرای وظایف فرماندهی آنها کمک می‌کند.[۴۳]

از نظر فنی، کمیته رؤسای ستاد مشترک بالاترین نهاد نظامی است؛ و رئیس آن به عنوان افسر ارشد ستادی (PSO) برای نخست‌وزیر غیرنظامی، کابینه، شورای امنیت ملی (مشاور آن) و رئیس‌جمهور پاکستان عمل می‌کند.[۴۱] کمیته رؤسای ستاد مشترک به برنامه‌ریزی نظامی مشترک، آموزش مشترک، تدارکات مشترک یکپارچه می‌پردازد و جهت‌گیری‌های استراتژیک را برای نیروهای مسلح ارائه می‌دهد؛ این کمیته به صورت دوره‌ای نقش، اندازه و وضعیت سه شاخه اصلی خدمات را بررسی می‌کند؛ و به دولت غیرنظامی در مورد ارتباطات استراتژیک، برنامه‌های بسیج صنعتی و تدوین طرح‌های دفاعی مشاوره می‌دهد.[۴۱] از بسیاری جهات، کمیته رؤسای ستاد مشترک یک پیوند مهم برای درک، حفظ تعادل و حل تعارضات بین محافل نظامی و سیاسی فراهم می‌کند.[۴۱] در زمان صلح، وظایف اصلی کمیته رؤسای ستاد مشترک انجام برنامه‌ریزی برای ورودی‌های مدنی–نظامی است؛ در زمان جنگ، رئیس به عنوان مشاور اصلی نظامی به نخست‌وزیر در نظارت و هدایت عملیات مشترک عمل می‌کند.[۴۳]

کمیته رؤسای ستاد مشترک

Flag Position Photo Incumbent Service branch
رئیس کمیته مشترک نیروهای مسلح پاکستان (CJCSC) ژنرال
ساحر شمشاد میرزا
ارتش پاکستان
رئیس ستاد نیروی زمینی پاکستان (COAS) فیلد مارشال
عاصم منیر
ارتش پاکستان
Chief of the Naval Staff (CNS) دریاسالار
نوید اشرف
نیروی دریایی پاکستان
رئیس ستاد نیروی هوایی پاکستان (CAS) مارشال ارشد هوایی
ظهیر احمد بابر
نیروی هوایی پاکستان

شاخه‌های خدمات

ارتش

سربازان پاکستانی پس از یک دوره خدمت در سازمان ملل در جمهوری دموکراتیک کنگو نشان دریافت می‌کنند

پس از تقسیم هند بریتانیا در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی)، ارتش پاکستان توسط افسران مسلمان هندی که در ارتش هند بریتانیا خدمت می‌کردند، تشکیل شد.[۴۴] این ارتش که بزرگ‌ترین شاخه نظامی کشور است، یک نیروی حرفه‌ای و داوطلب با حدود ۵۶۰٬۰۰۰ پرسنل فعال و ۵۵۰٬۰۰۰ نیروی ذخیره است (اگرچه تخمین‌ها به‌طور گسترده‌ای متفاوت است).[۱۷] اگرچه قانون اساسی مبنایی برای خدمت اجباری فراهم می‌کند، اما سربازی اجباری هرگز در پاکستان اعمال نشده است.[۴۵] ساختار فرماندهی واحدی که به نام ستاد کل (GHQ) شناخته می‌شود، در راولپندی کانتونی، در مجاورت ستاد مشترک قرار دارد.[۴۱] فرماندهی ارتش بر عهدهٔ فرمانده کل ارتش (COAS) است که طبق قانون یک ژنرال چهار ستاره است و با مشورت و تأیید نخست‌وزیر توسط رئیس‌جمهور منصوب می‌شود.[۴۶] تا سال ۱۴۰۱ خورشیدی (۲۰۲۲ میلادی)، ژنرال عاصم منیر فرمانده کل ارتش بود.[۴۷] ژنرال ارتش ساحر شمشاد میرزا رئیس فعلی کمیته رؤسای ستاد مشترک است.[۴۸] ارتش دارای طیف گسترده‌ای از منافع شرکتی (به عنوان مثال: بنیاد فوجی)، تجاری (به عنوان مثال: بانک عسکری) و سیاسی است و در بسیاری از مواقع، کنترل دولت غیرنظامی را برای برقراری نظم در کشور تصاحب کرده است.[۴۹]

گزارش‌ها حاکی از آن است که سپاه هوانوردی ارتش پاکستان حدود ۲۵۰ هواپیما، از جمله تقریباً ۴۰ فروند هلیکوپتر جنگی بل ای‌اچ-۱ کبرا را عملیاتی می‌کند. فرماندهی نیروهای استراتژیک ارتش (پاکستان) طیف گسترده‌ای از سامانه‌های موشکی را در زرادخانه خود به کار می‌گیرد.[۵۰] با وجود متمم پرسلر که در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی) اجرا شد، ارتش بر توسعه سامانه‌های تسلیحاتی زمینی و تولید سخت‌افزار نظامی متمرکز بوده است.[۵۱] نوآوری داخلی منجر به توسعه موفقیت‌آمیز تفنگ‌های G3A3، سامانه‌های موشکی انزا (موشک)، و الرر و الخالد (MBTs) شد.[۵۱]

از سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی)، ارتش سه جنگ با همسایه خود هند و چندین درگیری مرزی با افغانستان داشته است.[۵۲] به دلیل جغرافیای متنوع پاکستان، ارتش تجربه رزمی گسترده‌ای در انواع زمین‌ها دارد.[۵۳] ارتش در طول جنگ‌های اعراب و اسرائیل حضور قوی در جهان عرب داشته، در اولین جنگ خلیج فارس به نیروهای ائتلاف کمک کرده، و نقش مهمی در نبرد در جنگ بوسنی و همچنین نجات سربازان آمریکایی به دام افتاده در موگادیشو، سومالی در سال ۱۳۷۲ خورشیدی (۱۹۹۳ میلادی) ایفا کرده است. اخیراً، عملیات‌های مشترک عمده‌ای که توسط ارتش انجام شده شامل عملیات تندباد سیاه و عملیات راه‌نجات علیه شورشیان مسلح در داخل پاکستان است. ارتش همچنین یک شرکت کننده فعال در مأموریت‌های حفظ صلح سازمان ملل بوده است.[۵۴]

نیروی هوایی

نیروی هوایی پاکستان (PAF) که در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی) با تأسیس آکادمی نیروی هوایی پاکستان به وجود آمد، به عنوان یک «جزء دفاعی قدرتمند دفاع کشور» شناخته می‌شود. پیشوند «سلطنتی» در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی) اضافه شد، اما زمانی که پاکستان در سال ۱۳۳۵ خورشیدی (۱۹۵۶ میلادی) به یک جمهوری اسلامی تبدیل شد، حذف گشت.[۵۵] نیروی هوایی پاکستان هفتمین نیروی هوایی بزرگ و بزرگ‌ترین در جهان اسلام است، با حدود ۹۴۳ هواپیمای جنگنده رزمی و بیش از ۲۰۰ هواپیمای آموزشی، ترابری، ارتباطی، هلیکوپتر و هواپیمای چند برابر کننده قدرت. ساختار فرماندهی واحد ستاد نیروی هوایی (AHQ) در اسلام‌آباد قرار دارد. فرماندهی نیروی هوایی بر عهدهٔ فرمانده کل نیروی هوایی (CAS) است که طبق قانون یک مارشال ارشد هوایی چهار ستاره است و با مشورت و تأیید نخست‌وزیر توسط رئیس‌جمهور منصوب می‌شود.[۴۶] تا اسفند ۱۴۰۰ خورشیدی (مارس ۲۰۲۱ میلادی)، مارشال ارشد هوایی ظهیر احمد بابر فرمانده کل نیروی هوایی است.[۵۶]

در بسیاری از رویدادهای مهم در تاریخ پاکستان، نیروی هوایی نقش محوری، تأثیرگذار و حیاتی در دفاع و امنیت ملی کشور ایفا کرده و حس امنیت را در جامعه مدنی ترویج داده است.[۵۷][۵۸][۵۹][۶۰] اهمیت و جایگاه نظامی آن در درک عمومی به تسلط نیروی هوایی بر سایر شاخه‌های اصلی خدمات کمک می‌کند.[۶۱] نیروی هوایی پاکستان رسماً از شعار: «بی‌نظیر؛ کاملاً همگام با اراده و مکانیسم لازم برای زندگی بر اساس استانداردهای خود در هزاره آینده و فراتر از آن» استفاده می‌کند.[۶۲]

اف-۱۶های نیروی هوایی پاکستان در آرایش تنگ در نوادا، آمریکا، حدود سال ۱۳۸۹ خورشیدی (۲۰۱۰ میلادی).

از لحاظ تاریخی، نیروی هوایی به شدت به فناوری هواپیماهای آمریکایی، چینی و فرانسوی برای حمایت از رشد خود وابسته بوده است، با وجود اعمال متمم پرسلر.[۵۵] در حالی که اف-۱۶ها همچنان ستون فقرات نیروی هوایی هستند،[۶۳] توسعه محلی و تولید سریع جی‌اف-۱۷ یک مسیر جایگزین برای رفع نیازهای رزمی هوایی آن فراهم کرده است.[۶۴] طبق گزارش‌های نیروی هوایی پاکستان، این نیرو قصد دارد چندین فروند از جت‌های جنگنده میراژ ۳ و میراژ ۵ ساخت فرانسه با مجوز را که قدیمی شده‌اند، از رده خارج کند.[۶۵]

جی‌اف-۱۷ تندر تولید داخلی پاکستان، که به صورت مشترک توسط PAC و CAC توسعه یافته است

تولید مشترک با نیروی هوایی ارتش آزادی‌بخش خلق چین برای یک جنگنده چندمنظوره سبک و توسعه بیشتر اویونیک JF-17 در مجتمع هوانوردی پاکستان (PAC) در حال انجام است. تا سال ۱۳۹۵ خورشیدی (۲۰۱۶ میلادی)، ۷۰ فروند JF-17 عملیاتی هستند و جایگزین ۵۰ فروند میراژ ۳ و F-7P شده‌اند. نیروی هوایی پاکستان قصد دارد تا سال ۱۳۹۹ خورشیدی (۲۰۲۰ میلادی) تمامی هواپیماهای F-7P و میراژ ۳/۵ را جایگزین کند.[۶۶][۶۷][۶۸] F-7PG بعداً جایگزین خواهد شد و ناوگان JF-17 در نهایت ممکن است به ۳۰۰ هواپیما گسترش یابد.[۶۹] نیروی هوایی پاکستان با درک اهمیت هواپیمای جنگنده نسل پنجم، با موفقیت برای خرید تقریباً ۳۶ فروند جنگنده FC-20 چینی مذاکره کرد – قراردادی به ارزش حدود ۱٫۴ میلیارد دلار آمریکا که در سال ۱۳۸۸ خورشیدی (۲۰۰۹ میلادی) امضا شد.[۷۰][۷۱] انتظار می‌رفت که FC-20ها در سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۵ میلادی) تحویل داده شوند.[۷۲] در هماهنگی نزدیک با صنایع هوافضای ترکیه، مجتمع هوانوردی پاکستان (PAC) در یک برنامه به‌روزرسانی میان‌عمر (MLU) برای اف-۱۶های A/B خود شرکت کرد که تقریباً ۲۶ فروند از آنها در خدمت هستند.[۷۳] در سال ۱۳۸۸ خورشیدی (۲۰۱۰ میلادی)، نیروی هوایی حداقل ۱۸ فروند اف-۱۶ C/D بلوک ۵۲ تازه‌ساخت را تحت دروازه صلح ۲ از ایالات متحده خریداری کرد.[۷۴]

در سال ۱۳۸۸ خورشیدی (۲۰۰۹ میلادی)، نیروی هوایی پاکستان دو نوع هواپیمای سامانه هشدار و کنترل زودهنگام هوابرد (AEW&C) را به خدمت گرفت: چهار فروند ساب ۲۰۰۰ مجهز به سیستم اری‌آی از سوئد، و یک آواکس چینی بر اساس هواپیمای باری شآنشی Y-8F.[۷۵] چهار فروند تانکر هوایی ایلیوشین ایل-۷۸، که قادر به سوخت‌گیری جنگنده‌های F-16، میراژ ۳، میراژ ۵، JF-17 و FC-20 هستند، به صورت دست دوم از ذخایر مازاد اوکراین خریداری شده‌اند.[۷۶][۷۷][۷۸] ناوگان هواپیماهای آموزشی FT-5 و T-37 قرار است با تقریباً ۷۵ فروند هواپیمای آموزشی جت متوسط کا-۸ کاراکوروم جایگزین شود. سایر تحولات عمده همچنان توسط صنایع هوافضای محلی در حال توسعه است؛[۷۹] برخی از سامانه‌های الکترونیکی آن در IDEAS 2014 که در کراچی برگزار شد، به نمایش گذاشته شد.[۸۰] از دهه ۱۳۴۰ خورشیدی (۱۹۶۰ میلادی)، نیروی هوایی پاکستان به‌طور منظم تمرینات رزمی مانند عملیات سفیر بندیت و عملیات‌های مارک بالا را برگزار کرده است که بر اساس مدرسه تسلیحات نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا الگوبرداری شده‌اند؛ بسیاری از نویسندگان بر این باورند که نیروی هوایی پاکستان از دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی) قادر به تسلط بر روش‌های «بمباران پرتابی» است.[۸۱][۸۲]

نیروی دریایی

ناوچه‌های کلاس F-22P ذوالفقار که در کارخانه کشتی‌سازی و مهندسی کراچی ساخته شده‌اند.

نیروی دریایی پاکستان در سال ۱۳۲۶ خورشیدی (۱۹۴۷ میلادی) توسط افسران مسلمان هندی که در نیروی دریایی سلطنتی هند خدمت می‌کردند، تشکیل شد. پیشوند «سلطنتی» به زودی اضافه شد، اما در سال ۱۳۳۵ خورشیدی (۱۹۵۶ میلادی) زمانی که پاکستان به یک جمهوری اسلامی تبدیل شد، حذف گشت.[۸۳] مسئولیت اصلی آن ارائه حفاظت از بنادر دریایی کشور، مرزهای دریایی، تقریباً ۱٬۰۰۰ کیلومتر (۶۵۰ مایل) خط ساحلی، و حمایت از امنیت ملی و مأموریت‌های حفظ صلح است.[۸۴] با تقریباً ۳۰٬۰۰۰ پرسنل وظیفه فعال و کشتی‌های جنگی به خدمت گرفته شده، دامنه عملیاتی آن در مقابله با تهدید تروریسم جهانی مبتنی بر دریا، قاچاق مواد مخدر و مسائل قاچاق گسترش یافته است.[۸۵]

پی‌ان‌اس لارکانا در کراچی

ساختار فرماندهی واحدی که به نام ستاد نیروی دریایی (NHQ) شناخته می‌شود، در راولپندی کانتونی، در مجاورت ستاد مشترک قرار دارد. فرماندهی نیروی دریایی بر عهدهٔ فرمانده کل نیروی دریایی (CNS) است که طبق قانون یک دریاسالار چهار ستاره است و با مشورت و تأیید نخست‌وزیر توسط رئیس‌جمهور منصوب می‌شود.[۴۶] تا مهر/آبان ۱۳۹۹ خورشیدی (اکتبر ۲۰۲۰ میلادی)، دریاسالار محمد امجد خان نیازی فرمانده کل نیروی دریایی است.[۸۶]

نیروی دریایی از زیردریایی‌های کلاس آگوستا ۹۰B ساخت داخل استفاده می‌کند.

روز نیروی دریایی در ۱۷ شهریور (۸ سپتامبر) برای گرامیداشت خدمات آن در جنگ هند و پاکستان در سال ۱۳۴۴ خورشیدی (۱۹۶۵ میلادی) جشن گرفته می‌شود. به گفته طارق علی، نیروی دریایی نیمی از نیروی خود را در جنگ هند و پاکستان در سال ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۷۱ میلادی) از دست داد.[۸۷] نیروی دریایی از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۴۷ تا ۱۹۷۱ میلادی) به شدت به فناوری دریایی ساخت آمریکا وابسته بود و زیرساخت بزرگی را اداره می‌کرد.[۸۳] متمم پرسلر یک تحریم را در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی) تحمیل کرد، که در طی آن نیروی دریایی فناوری رانش مستقل از هوا (AIP) خریداری شده از فرانسه را توسعه داد و زیردریایی‌های کلاس آگوستا را ساخت؛ دو فروند از اینها (و همچنین یکی از ناوچه‌های جدید) در تأسیسات پاکستان در کراچی ساخته شدند.[۸۸] ناوگان سطحی نیروی دریایی متشکل از هلیکوپتربر، ناوشکن، ناوچه، کشتی حمله آبی خاکی، کشتی گشتی، مین‌یاب و کشتی‌های متفرقه است.[۸۹] هوانوردی دریایی که در سال ۱۳۵۱ خورشیدی (۱۹۷۲ میلادی) تأسیس شد، دفاع هوایی ناوگان، شناسایی دریایی و قابلیت جنگ ضدزیردریایی را فراهم می‌کند. هواپیماهای میراژ ۵ اهدایی نیروی هوایی پاکستان توسط نیروی دریایی پرواز می‌کنند و مجهز به موشک‌های ضدکشتی اگزوست هستند.[۸۹] ناوگان هواپیماهای توربوپراپ P-3C اوریون نیروی دریایی، مجهز به سامانه‌های اطلاعات الکترونیکی (ELINT)، نقش محوری در جمع‌آوری اطلاعات توسط نیروی دریایی ایفا می‌کند.[۹۰] از سال ۱۳۸۰ خورشیدی (۲۰۰۱ میلادی)، نیروی دریایی با تأسیس فرماندهی نیروهای استراتژیک دریایی (پاکستان)، مستقر در اسلام‌آباد، بر نقش خود تأکید کرده و دامنه عملیاتی خود را در سراسر کشور گسترش داده است.

یک وستلند سی کینگ نیروی دریایی پاکستان.

در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی)، نیروی دریایی فرصت تجهیز خود به جدیدترین فناوری را از دست داد و با نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا برای خرید ناوشکن‌های کلاس طارق قدیمی در سال‌های ۱۳۷۲–۱۳۷۳ خورشیدی (۱۹۹۳–۱۹۹۴ میلادی) مذاکره کرد که همچنان به‌طور گسترده‌ای در حال ارتقاء هستند.[۸۹] در همان زمان، نیروی دریایی درگیر یک فرایند خودکفایی شد و برای دریافت کمک با چین مذاکره کرد.[۸۹] این امر در نهایت منجر به معرفی ناوچه‌های کلاس F-22P ذوالفقار شد که در کشتی‌سازی کراچی و کارخانه مهندسی (KSEW) طراحی و توسعه یافتند؛ در همین زمان، زیردریایی‌های آگوستا-۹۰B نیز ساخته شدند.[۸۹] نقش پاکستان در جنگ علیه تروریسم منجر به نوسازی سریعی شد که شاهد به خدمت گرفتن کشتی جنگی ضدزیردریایی PNS علمگیر در سال ۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی) بود.[۹۱] زیردریایی‌ها همچنان ستون فقرات نیروی دریایی هستند،[۹۲] که در حال توسعه زیردریایی هسته‌ای است.[۹۳] از سال ۱۳۸۰ خورشیدی (۲۰۰۱ میلادی)، گزارش‌های رسانه‌ای منتشر شده است که نیروی دریایی به دنبال افزایش قابلیت حمله استراتژیک خود با توسعه مدل‌های دریایی موشک کروز هسته‌ای بوده است.[۹۴] موشک کروز بابر بردی معادل ۷۰۰ کیلومتر (۴۳۰ مایل) دارد و قادر به استفاده از کلاهک‌های متعارف و هسته‌ای است.[۹۵] توسعه‌های آینده موشک‌های بابر شامل قابلیت پرتاب از زیردریایی‌ها، کشتی‌های سطحی و افزایش برد به ۱٬۰۰۰ کیلومتر (۶۲۰ مایل) است. یک مدل پرتاب هوایی، رعد، با موفقیت آزمایش شده است.[۹۵]

از دهه ۱۳۷۰ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی)، نیروی دریایی به انجام تمرینات دریایی مشترک پرداخته و در نیروهای چندملیتی مانند CTF-150 و CTF-151 شرکت کرده است.[۹۶]

تفنگداران دریایی

نشان آرم تفنگداران دریایی پاکستان.

تفنگداران دریایی پاکستان که به توصیه نیروی دریایی و بر اساس تفنگداران دریایی سلطنتی بریتانیا تأسیس شد، در ۱۰ تیر ۱۳۵۰ خورشیدی (۱ ژوئیه ۱۹۷۱ میلادی) برای انجام عملیات رودخانه‌ای در پاکستان شرقی تشکیل شد.[۹۸] تفنگداران دریایی اولین اقدامات رزمی خود را در عملیات آبی خاکی در طول جنگ آزادسازی بنگلادش، در مبارزه با ارتش هند دیدند.[۹۹] به دلیل عملکرد ضعیف رزمی در جنگ، تلفات و خسارات بالا و ناتوانی در مقابله مؤثر با ارتش هند، تفنگداران دریایی تا سال ۱۳۵۳ خورشیدی (۱۹۷۴ میلادی) از خدمت خارج شدند. با این حال، تفنگداران دریایی تا سال ۱۳۶۷ خورشیدی (۱۹۸۸ میلادی) در شکل ابتدایی خود برای رفع نیازهای امنیتی اساسی یگان‌های نیروی دریایی پاکستان به حیات خود ادامه دادند. در سال ۱۳۶۹ خورشیدی (۱۹۹۰ میلادی)، تفنگداران دریایی تحت فرماندهی ام. عبیدالله دوباره به خدمت گرفته شدند.[۹۸]

تفنگداران دریایی پاکستان در هماهنگی نزدیک با سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا، سال ۱۳۸۸ خورشیدی (۲۰۰۹ میلادی).

تفنگداران دریایی شاخه خدمات یونیفرم‌پوش در نیروی دریایی هستند که رهبری آنها مستقیماً از نیروی دریایی می‌آید.[۹۹][۱۰۰] این نیرو کد درجه نیروی دریایی را به اشتراک می‌گذارد، اما آموزش رزمی ترکیبی خود را با ارتش در آکادمی نظامی پاکستان کاکول و مدرسه پیاده‌نظام در کویته انجام می‌دهد.[۹۸][۱۰۱]

ساختار فرماندهی واحد آن در قلعه مانورا در پایگاه دریایی قاسم در کراچی مستقر است و تفنگداران دریایی تحت فرماندهی فرمانده ساحل (COMCOAST) هستند که طبق قانون یک دریاسالار دو ستاره است.[۱۰۲] به گفته روابط عمومی بیناسرویس‌ها (ISPR)، تفنگداران دریایی در مناطق جنوب شرقی پاکستان مستقر هستند تا از نفوذ و فعالیت‌های پنهانی ارتش هند جلوگیری کنند.[۱۰۰]

تعداد کمی از گردان‌های تفنگداران دریایی در منطقه سیر کریک مستقر هستند[۱۰۳] تا ارتش هند را منصرف کنند و تلاش‌های امدادی در سیل پاکستان (۲۰۱۰) را هماهنگ کردند.[۱۰۴] تقریباً کل یک یگان رزمی از تفنگداران دریایی در سند و جنوب پنجاب برای رهبری عملیات امدادرسانی سیل در سال ۱۳۹۲ خورشیدی (۲۰۱۴ میلادی) مستقر شدند.[۱۰۵][۱۰۶]

برای اهداف اطلاعاتی، ارتش بلافاصله گردان رزمی تفنگداران دریایی را از میان افسران نیروی دریایی، در سال ۱۳۷۸ خورشیدی (۱۹۹۹ میلادی) تشکیل داد.[۱۰۷] فعالیت‌های اطلاعاتی عمده‌ای از منطقه سیر کریک توسط تفنگداران دریایی جمع‌آوری می‌شود، جایی که یک گردان کامل برای انجام شناسایی مستقر شده است.[۹۸][۱۰۷]

نیروهای شبه‌نظامی

نیروهای مسلح غیرنظامی

نیروهای مسلح غیرنظامی (CAF) پاکستان شامل چندین سازمان شبه‌نظامی هستند که جدا از نیروهای مسلح منظم پاکستان بوده و از نظر عملکردی متمایز می‌باشند. این نیروها در زمان صلح تحت صلاحیت وزارت کشور فعالیت می‌کنند و مسئولیت حیاتی حفظ امنیت داخلی را بر عهده دارند. این امر شامل کمک به سازمان‌های اجرای قانون غیرنظامی در وظایفی مانند پیشگیری از جرم، کنترل مرزها و حفظ نظم عمومی است. نیروهای مسلح غیرنظامی علاوه بر این، نقش حیاتی در عملیات ضد شورش و مبارزه با تروریسم، به همراه مقابله با فعالیت‌های ضد قاچاق ایفا می‌کنند. در طول بلایای طبیعی، این نیروها از نزدیک با ارتش برای ارائه کمک و حمایت همکاری می‌کنند. در زمان جنگ، نیروهای مسلح غیرنظامی تحت فرماندهی مستقیم وزارت دفاع (پاکستان) و نیروهای مسلح پاکستان قرار می‌گیرند. تخمین‌ها از سال ۱۴۰۲ خورشیدی (۲۰۲۴ میلادی)، قدرت نیروهای مسلح غیرنظامی را تقریباً ۲۹۱٬۰۰۰ پرسنل نشان می‌دهد.[۱۰۸] به استثنای پاسگاه مرزی، پست‌های فرماندهی در نیروهای مسلح غیرنظامی معمولاً توسط افسران مأمور از ارتش پاکستان پر می‌شوند.

گارد ملی پاکستان

گارد ملی پاکستان یک نیروی ذخیره نظامی و جزئی از ارتش پاکستان است. این گارد به عنوان «خط دفاعی دوم» در کنار ذخیره ارتش پاکستان و نیروهای مسلح غیرنظامی فعالیت می‌کند و نقش‌های اصلی آن شامل امنیت داخلی، امدادرسانی در بلایای طبیعی و پشتیبانی در زمان جنگ برای ارتش منظم است. این گارد که در ۱۱ دی ۱۳۲۶ خورشیدی (۱ ژانویه ۱۹۴۸ میلادی) تأسیس شد، تقریباً ۱۸۵٬۰۰۰ پرسنل دارد و مقر آن در ستاد کل (GHQ) در راولپندی قرار دارد.[۱۰۹]

پرسنل

پی‌ان‌اس شاه جهان (وسط) و پی‌ان‌اس تیپو سلطان (جلو) از نیروی دریایی پاکستان

توان نیروی نظامی

بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۴، تخمین‌های نهادهای ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد که تقریباً ۶۶۰٬۰۰۰ نفر[۱۷] در سه شاخه اصلی نیروی نظامی در حال خدمت فعال هستند، به علاوه ۲۹۱٬۰۰۰ نفر در نیروهای شبه‌نظامی[۱۷] و ۵۵۰٬۰۰۰ نفر در ذخیره خدمت می‌کنند. این ارتش کاملاً داوطلبانه است، اما نظام وظیفه می‌تواند به درخواست رئیس‌جمهور و با تأیید پارلمان پاکستان به اجرا درآید.[۱۱۰] این ارتش ششمین ارتش بزرگ جهان است و در عملیات‌های کمک نظامی و حفظ صلح در سراسر جهان نیرو مستقر کرده است.[۵۴]

پاکستان تنها کشور عمدتاً مسلمانی است که در آن زنان در رده‌های افسری بلندپایه و در نقش‌های رزمی خدمت می‌کنند، و یک یگان قابل توجه از پرسنل زن ارتش و نیروی هوایی فعالانه در عملیات‌های نظامی علیه نیروهای طالبان درگیر بوده‌اند.[۱۱۱][۱۱۲][۱۱۳]

اعضای ارتش پاکستان دارای یک درجه، یا افسر یا پرسنل غیرتعهدی، هستند و می‌توانند ترفیع بگیرند.[۱۱۴]

جدول زیر خلاصه‌ای از وضعیت کنونی پرسنل نظامی پاکستان است:

سطوح نیروی نظامی پاکستان
شاخه مجموع پرسنل فعال مجموع ذخیره
ارتش ۵۶۰٬۰۰۰ ۵۵۰٬۰۰۰ [۱۷]
نیروی دریایی ۳۰٬۰۰۰ ۵٬۰۰۰
نیروی هوایی ۷۰٬۰۰۰ ۸٬۰۰۰
گارد ملی ۱۸۵٬۰۰۰ هیچ
نیروهای مسلح مدنی ۲۹۱٬۰۰۰+ هیچ
نیروی بخش طرح‌های استراتژیک ۲۵٬۰۰۰+ نامشخص

یونیفرم‌ها

یک سرباز ارتش پاکستان در حین آموزش با تجهیزات رزمی.
یونیفرم‌های نظامی، نشان‌ها، سازمان‌دهی ۱۹۵۹–۱۹۶۲، اطلاعات نیروهای مسلح ایالات متحده آمریکا برای نیروهای مسلح پاکستان

از سال ۱۳۲۶ تا اوایل دهه ۱۳۸۰، یونیفرم‌های نظامی پاکستان شباهت زیادی به یونیفرم‌های همتایان خود در نیروهای مسلح بریتانیا داشت.[۱۱۵] یونیفرم ارتش شامل خاکی ساده مایل به زرد بود که به عنوان یونیفرم رزمی و یونیفرم خدمتی استاندارد صادر می‌شد. یونیفرم نیروی هوایی پاکستان (PAF) عمدتاً بر اساس یونیفرم نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا بود و رنگ خاکستری مایل به آبی به عنوان علامت‌های گزارش‌دهی آن استفاده می‌شد.[۱۱۵] یونیفرم نیروی دریایی نیز بر اساس یونیفرم نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا بود، با رنگ‌های غالب آبی تیره و سفید.

در سال ۱۳۸۲، یونیفرم‌های خدمتی برای هر شاخه اصلی بازنگری شد و دستور داده شد که یونیفرم‌های جدیدی بر اساس ارتش ایالات متحده آمریکا صادر شود. با بازتأسیس تفنگداران دریایی در سال ۱۳۸۳، اکنون یونیفرم‌های الگوی استتار جهانی (UCP) توسط هر شاخه بر اساس رنگ‌های خود پوشیده می‌شود؛ وصله پرچم پاکستان که بر روی شانه پوشیده می‌شود، اجباری شد.[۱۱۶]

با این حال، در ارتش، لباس خدمتی برای ارتش، همچنان خاکی مایل به زرد باقی مانده است؛ لباس خدمتی سفید ساده برای نیروی دریایی (به جز تفنگداران دریایی).[۱۱۷] نیروی هوایی در سال ۱۳۸۵ ساختار درجه و یونیفرم خود را کنار گذاشت و نشان‌های یونیفرم مخصوص خود را معرفی کرد که شباهت زیادی به نشان‌های ارتش ترکیه داشت.[۱۱۷] یونیفرم خدمتی ارتش شامل یک وصله گرد نشان ارتش بر روی شانه است. پیش از تبدیل شدن به جمهوری؛ وصله‌های شانه از الگوی به ارث رسیده از ارتش هند بریتانیا بود و شبیه به شکل سپرهای صلیبی بود. در سال ۱۳۳۵، ارتش پاکستان تصمیم گرفت یک شکل گرد را بپذیرد که منعکس‌کننده میراث اسلامی است.[۱۱۸]

الگوی استتار جهانی (UCP) استاندارد ارتش بر اساس یک نسخه پیکسل‌بندی شده از الگوهای صحرایی خشک منطقه است.[۱۱۷] UCP ارتش بسته به نوع مأموریت‌ها و استقراری که برای آن استفاده می‌شود، متفاوت است.[۱۱۷] UCP نیروی دریایی بر اساس طرحی است که اشکال پراکنده سیاه و خاکستری متوسط را بر روی یک پس‌زمینه خاکستری روشن ترکیب می‌کند.[۱۱۷] تفنگداران دریایی یک الگوی جنگلی با اشکال قهوه‌ای روشن، سبز زیتونی و آبی تیره بر روی یک پس‌زمینه خاکی یا زیتونی روشن دارند.[۱۱۷] تغییرات جزئی رنگ مشاهده شده است. علاوه بر یک لباس پرواز مایل به سبز و یک لباس خدمتی استاندارد، استتار یونیفرم رزمی هوانورد (ABU) نیروی هوایی دارای تنوعی از الگوی صحرایی شش‌رنگ است.[۱۱۷] در UCP هر شاخه، نام شاخه خدمتی، درجه و نشان‌های شجاعت بر روی سینه پوشیده می‌شود؛ نشان‌ها بر روی شانه‌ها همراه با وصله اجباری پرچم پاکستان پوشیده می‌شوند.[۱۱۶]

یونیفرم‌ها و کدهای استتار نیروهای مسلح پاکستان، ۱۳۲۶–تاکنون

منبع: کارهای ISPR، کامانز

ساختار درجه و نشان‌ها

هنگامی که پاکستان مستقل شد، درجه‌ها و نشان‌های نظامی بریتانیا در ابتدا توسط نیروهای مسلح به عنوان بخشی از میراث دوره استعمار بریتانیا مأموریت یافتند.[۱۱۹] در عرض چند ماه پس از تأسیس آن در سال ۱۳۲۶، ارتش تمام صلاحیت‌های حرفه‌ای ارتش بریتانیا در هند را به ارث برده بود.[۱۱۴][۱۲۰]

با توجه به ارتش هند بریتانیا، وزارت دفاع پاکستان (MoD) سه درجه پرداخت افسر جزء (JCO) را بین درجه‌های غیرتعهدی و افسران تعهدی مجاز دانست.[۱۲۱] درجات JCO معادل مقیاس‌های پرداخت بوروکراسی مدنی برای کسانی است که با ترفیع از میان سربازان وظیفه ارتقا می‌یابند. درجات JCO در ارتش پاکستان ادامه درجات پرداخت مأمور شده نایب‌السلطنه هند در طول دوره استعماری بریتانیا است.[۱۲۲] با این حال، ترفیع به JCO یک انگیزه جذاب و قدرتمند برای پرسنل نظامی غیرتعهدی باقی می‌ماند؛ بنابراین، اگر قرار باشد درجات JCO حذف شوند، احتمالاً یک روند کُند خواهد بود.[۱۲۲]

استقرارهای کنونی

در داخل پاکستان

تقریباً ۷۰٪ از نیروهای نظامی در نزدیکی مرز شرقی با هند مستقر هستند، حدود ۱۹۹۷.

تخمین زده می‌شود که تقریباً ۶۰ تا ۷۰ درصد پرسنل نظامی پاکستان در امتداد مرز هند و پاکستان مستقر هستند.[۱۲۳] پس از حمله ایالات متحده به افغانستان، بیش از ۱۵۰٬۰۰۰ پرسنل به سمت مناطق قبیله‌ای مجاور افغانستان منتقل شدند.[۱۲۴] از سال ۱۳۸۳، نیروهای نظامی پاکستان در تلاش‌های نظامی علیه افراط‌گرایان القاعده درگیر بوده‌اند.

در مقایسه با نیروهای چند ملیتی و ایالات متحده، ارتش پاکستان بیشترین تلفات را در جنگ علیه تروریسم، هم در درگیری‌ها با القاعده و هم در طول درگیری‌های مرزی با ایالات متحده، متحمل شده است. پس از حملات ۲۰۰۸ بمبئی و رویارویی متعاقب آن با هند، چندین لشکر رزمی به شرق و جنوب پاکستان منتقل شدند.

علاوه بر استقرارهای نظامی خود، نیروهای مسلح همچنین به دولت در پاسخ به بلایای طبیعی مانند زمین‌لرزه ۲۰۰۵ کشمیر و سیل‌های سراسری سال ۱۳۸۹ کمک می‌کنند.

در خارج از کشور

تعداد زیادی از پرسنل نیروهای مسلح پاکستان به عنوان بخشی از مأموریت‌های حفظ صلح سازمان ملل متحد در خارج از کشور مستقر هستند. تا اردیبهشت ۱۳۹۸، ۵٬۰۸۳ پرسنل در خارج از کشور خدمت می‌کردند که پاکستان را به ششمین کمک‌کننده بزرگ پرسنل به مأموریت‌های حفظ صلح سازمان ملل تبدیل می‌کند.[۲۲]

روابط نظامی خارجی

چین

روابط چین با پاکستان از نظر منافع مشترک و استراتژی ژئوپلیتیک برای هر دو کشور اهمیت زیادی دارد. این اتحاد در ابتدا برای مقابله با نفوذ منطقه‌ای و تهدید نظامی ناشی از هند و اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت. در سال‌های اخیر، با تعمیق همکاری استراتژیک بین ایالات متحده و هند، چین و پاکستان چندین توافقنامه همکاری نظامی امضا کرده‌اند.[۱۲۵]

یک PAC JF-17 در حال برخاست از فرودگاه ژوهای جینوان، چین

چین منبع ثابتی برای تجهیزات نظامی بوده و با پاکستان در راه‌اندازی تأسیسات تولید و نوسازی تسلیحات همکاری کرده است. طبق گزارش مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم (SIPRI)، پاکستان بزرگ‌ترین خریدار تسلیحات از چین است که تقریباً ۶۳ درصد از صادرات تسلیحات چین را به خود اختصاص می‌دهد. طبق گزارش SIPRI، ۸۱ درصد از واردات تسلیحاتی پاکستان بین سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۴۰۲ از چین بوده است.[۱۱] این دو کشور فعالانه در چندین پروژه مشترک برای تقویت نیازهای نظامی یکدیگر درگیر هستند، از جمله توسعه و تولید جنگنده جی‌اف-۱۷ تاندر، هواپیمای آموزشی پیشرفته K-8 کاراکوروم، تانک الخالد، سیستم‌های هشدار و کنترل زودهنگام هوابرد (AEW&C) و بسیاری پروژه‌های دیگر. این دو کشور چندین رزمایش مشترک نظامی برای افزایش همکاری بین نیروهای مسلح خود برگزار کرده‌اند.[۱۲۶] گزارش سال ۱۴۰۲ مؤسسه صلح ایالات متحده استدلال می‌کند که رابطه نظامی چین و پاکستان «از یک مشارکت دوره‌ای به یک اتحاد آستانه‌ای پیشرفت کرده است»، پاکستان «به طور فزاینده‌ای از چین منبع‌یابی می‌کند، به ویژه قابلیت‌های رزمی بالاتر و توانایی‌های فرافکنی قدرت؛ و پاکستان همچنان به بازنشستگی پلتفرم‌های قدیمی‌تر با منشأ ایالات متحده و اروپا ادامه می‌دهد». اما هر دو طرف باید برای تبدیل این رابطه آستانه‌ای به یک متحد تمام عیار، کارهای بیشتری انجام دهند.[۱۲۷]

سایر کشورهای آسیایی

پرسنل ارتش پاکستان در حال ادای احترام به سبک بریتانیایی، کف دست‌ها به سمت بیرون، به رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا در سال ۲۰۱۰.

قبل از سال ۱۳۵۰، ارتش پاکستان حضور قوی در پاکستان شرقی و یک فرماندهی نظامی فعال در سطح عملیاتی داشت. پس از استقلال بنگلادش از پاکستان، روابط کامل دیپلماتیک تا سال ۱۳۵۵ برقرار نشد.[۱۲۸] روابط تحت حکومت‌های نظامی بنگلادش، رئیس‌جمهور سپهبد ضیاء الرحمن و سپهبد حسین محمد ارشاد به‌طور قابل توجهی بهبود یافت، زیرا بنگلادش از متحد جنگی سابق خود، هند، فاصله گرفته بود.[۱۲۸][۱۲۹] نگرانی‌های مشترک در مورد قدرت منطقه‌ای هند بر همکاری استراتژیک تأثیر گذاشت و منجر به اهدای چندین اسکادران هواپیمای جنگنده اف-۶ به نیروی هوایی بنگلادش در اواخر دهه ۱۳۶۰ شد.[۱۳۰]

پس از محکوم شدن توسط هند، بریتانیای کبیر و ایالات متحده بین سال‌های ۱۳۸۳ و ۱۳۸۵ به دلیل سرکوب دموکراسی، سلطنت نپال روابط نظامی خود را با چین و پاکستان توسعه داد، که حمایت گسترده، تسلیحات و تجهیزات را برای تلاش سلطنت برای ماندن در قدرت در برابر شورش مائوئیست‌ها ارائه کردند.[۱۳۱]

زمانی که هند تمایلی به تأمین تسلیحات سری‌لانکا نداشت، این کشور جزیره‌ای دچار شورش به پاکستان روی آورد. در اردیبهشت ۱۳۷۹، با نزدیک شدن شورشیان جدایی‌طلب ببرهای تامیل به بازپس‌گیری پایتخت سابق خود جفنا، پرویز مشرف رئیس‌جمهور پاکستان میلیون‌ها دلار تسلیحات مورد نیاز را به دولت سری‌لانکا ارائه کرد.[۱۳۲] در اردیبهشت ۱۳۸۷، سپهبد فونسکا از ارتش سری‌لانکا با همتایان خود در ارتش پاکستان در مورد فروش تجهیزات نظامی، تسلیحات و مهمات گفتگو کرد. فروش ۲۲ تانک اصلی میدان نبرد الخالد به ارتش سری‌لانکا در طول این گفتگوها نهایی شد، در معامله‌ای به ارزش بیش از ۱۰۰ میلیون دلار آمریکا.[۱۳۳] در فروردین ۱۳۸۸، سری‌لانکا ۲۵ میلیون دلار مهمات خمپاره‌ای ۸۱ میلی‌متری، ۱۲۰ میلی‌متری و ۱۳۰ میلی‌متری درخواست کرد که ظرف یک ماه تحویل داده شود و این امر در شکست ببرهای تامیل تعیین‌کننده بود.[۱۳۴]

از دهه ۱۳۵۰، پاکستان و کره شمالی در توسعه فناوری‌های موشک بالستیک و تسلیحات هسته‌ای همکاری گسترده‌ای داشته‌اند. اتحاد قوی پاکستان با چین و میراث یک رسوایی بزرگ که ارتش پاکستان را به برنامه هسته‌ای کره شمالی پیوند می‌داد، مانع از پیوستن اسلام‌آباد به تلاش‌های سازمان ملل برای انزوای دیپلماتیک کره شمالی شده است.[۱۳۵]

کشورهای ناتو و روسیه

رئیس ستاد مشترک آمریکا، دریاسالار مایک مولن، در حال سان دیدن از نیروهای پاکستانی در مراسمی به افتخار ورود مولن به اسلام‌آباد در ۲۰۰۸.

پاکستان در طول تاریخ خود، روابط نظامی متغیری با ایالات متحده داشته است.[۱۳۶] در زمان‌های همکاری، تأمین مالی و آموزش نظامی ایالات متحده، نیروهای مسلح پاکستان را تقویت کرده است؛ در مقابل، قطع حمایت ایالات متحده در نقاط حیاتی منجر به سرخوردگی تلخ شده است. ارتش پاکستان، که عموماً تعادل با چین یا آمریکا را ترجیح می‌دهد، آماده قطع روابط با ایالات متحده نیست،[۱۳۷] با وجود اطلاعات فاش شده پنتاگون که نشان می‌دهد دیپلمات‌های پاکستانی نسبت به روابط با آن نظر منفی دارند.[۱۳۸]

در حمایت از حمله ۲۰۰۱ ایالات متحده به افغانستان، نیروهای مسلح پاکستان مقادیر زیادی کمک نظامی، بودجه و آموزش دریافت کردند. طبق محاسبات وزارت دارایی، در سه سال قبل از حملات ۱۱ سپتامبر، پاکستان تقریباً ۹ میلیون دلار کمک نظامی آمریکایی دریافت کرد؛ در سه سال پس از آن، این مبلغ به ۴٫۲ میلیارد دلار افزایش یافت.[۱۳۹]

پاکستان روابط نظامی با ۳۰ کشور عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) را حفظ کرده است.[۱۴۰] ناتو روابط خود با پاکستان را به عنوان «شرکایی در سراسر جهان» می‌بیند.[۱۴۰] با حمایت کالین پاول وزیر امور خارجه آمریکا، پاکستان در سال ۱۳۸۳ به عنوان «هم‌پیمان اصلی غیرناتو» تعیین شد.[۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴] با این حال، پس از خروج نیروهای ایالات متحده از افغانستان در سال ۱۴۰۰، ایالات متحده به وضوح از پاکستان «فاصله گرفت»،[۱۴۵] و تمام کمک‌های نظامی ایالات متحده لغو شده است.[۱۴۶]

از دهه ۱۳۸۰، روابط نظامی بین نیروهای مسلح روسیه و نیروهای مسلح پاکستان بهبود یافته است.[۱۴۷][۱۴۸] روسیه و پاکستان از سال ۱۳۹۵ رزمایش مشترک تاکتیکی دوستی را برگزار کرده‌اند.[۱۴۹]

کشورهای خاورمیانه

کشتی‌های نیروی دریایی پاکستان مستقر در دریای عرب، در نزدیکی عمان.

روابط نزدیک پاکستان با کشورهای خاورمیانه، بر اساس جغرافیا و دین مشترک، از دهه ۱۳۳۰ منجر به استقرارهای نظامی دوره‌ای شده است. کشورهای جهان عرب - که بسیاری از آنها ثروتمند اما با جمعیت کم و ارتش‌های محدود هستند - از لحاظ تاریخی به ارتش‌های منطقه‌ای وابسته بوده‌اند تا یک چتر حمایتی و قدرت نظامی در زمان‌های بی‌ثباتی و بحران فراهم کنند.[۱۵۰] ارتش پاکستان به ویژه روابط نزدیکی با عربستان سعودی حفظ کرده است که به‌طور متناوب حامی سخاوتمندی بوده است: بیشتر تجهیزات نظامی خریداری شده توسط پاکستان از ایالات متحده در دهه ۱۳۶۰ توسط عربستان سعودی پرداخت شده است. امارات متحده عربی (UAE) و کویت نیز منابع مهمی برای حمایت مالی بوده‌اند.[۱۵۱]

پرسنل نظامی پاکستان به عنوان مشاور و مربی نظامی برای ارتش‌های عربستان سعودی، اردن، سوریه، لیبی، کویت و امارات متحده عربی اعزام شده‌اند. پرسنل نیروی هوایی، دریایی و زمینی پاکستان نقش‌های حیاتی در ساخت ارتش امارات متحده عربی ایفا کردند. بسیاری از مقامات نظامی عرب در دانشکده‌ها و دانشگاه‌های ستادی نظامی پاکستان آموزش دیده‌اند. یک لشکر رزمی تحت فرماندهی سرلشکر ضیاءالحق در سرکوب شورش سپتامبر سیاه فلسطینی‌ها علیه ملک حسین در اردن در اوایل دهه ۱۳۵۰ نقش مهمی داشت.

گارد نیروی دریایی در حال رژه در ۲۰۰۹.

پاکستان از دهه ۱۳۳۰ از همکاری نظامی قوی با ارتش ایران برخوردار بوده است. محمدرضا شاه رهبر ایران در جنگ هند و پاکستان ۱۹۶۵ سوخت رایگان به جت‌های جنگنده نیروی هوایی پاکستان ارائه کرد و به هواپیماهای پاکستانی اجازه داد تا در پایگاه‌های نیروی هوایی ایران فرود آیند، سوخت‌گیری کنند و پرواز کنند. روابط نظامی حتی پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران نیز ادامه یافت، زیرا پاکستان جزو اولین کشورهایی بود که دولت جدید ایران را به رسمیت شناخت. پس از بحران گروگان‌گیری در تهران، ایالات متحده روابط خود را با ایران قطع کرد و این امر منجر به فرستادن افسران و پرسنل نظامی ایران برای آموزش در آکادمی‌های نظامی پاکستان شد. روابط پس از جنگ شوروی در افغانستان دشوار شد، زمانی که صدها جنگجوی خارجی (عمدتاً عرب‌های سنی) برای شرکت در جهاد افغانستان وارد پاکستان شدند. سیاست دولت نظامی ضیاءالحق رئیس‌جمهور پاکستان، دیدگاه‌های افراطی نسبت به شیعیان را منعکس کرد و باعث افزایش تنش‌های مذهبی بین سنی‌ها و شیعیان در پاکستان شد که موجب ناراحتی ایران شد. در طول جنگ ایران و عراق، کشورهای عربی و ایالات متحده، که از عراق حمایت می‌کردند، پاکستان را تحت فشار قرار دادند تا حمایت پنهان و تأمین مالی نظامی خود از ایران را متوقف کند.

دهه ۱۳۶۰ یک دوره دشوار در روابط نظامی برای هر دو کشور بود، زیرا ایران به دلیل افزایش تنش‌های قومی بین سنی‌ها و شیعیان در پاکستان مقصر شناخته شد. این رابطه در دهه ۱۳۷۰ زمانی که طالبان، با حمایت پاکستان، حکومت خود بر افغانستان را آغاز کردند، بدتر شد. در سال ۱۳۷۷، ایران و افغانستان بر سر ترور دیپلمات‌های ایرانی در آستانه جنگ بودند. روابط ایران با هند در این زمان بهبود یافت و هر دو از ائتلاف شمال علیه طالبان حمایت کردند.

وضعیت در سال ۱۳۷۹ با برقراری مجدد روابط تجاری بین پاکستان و ایران عادی شد. در پی حملات ۱۱ سپتامبر در ایالات متحده و سقوط دولت طالبان در افغانستان، دو کشور شروع به بازسازی روابط نظامی خود کردند. در طول سال‌ها، هیئت‌های دیپلماتیک تبادل شده‌اند و پاکستان موافقت کرده است تجهیزات نظامی به ایران بفروشد. علاوه بر این، پاکستان روابط نظامی قوی خود را با ترکیه حفظ کرده است و مایل است از این روابط، و همچنین ارتباطات خود با ایران، به عنوان پلی برای کشورهای مسلمان جدید آسیای مرکزی استفاده کند.

روابط دوجانبه پس از خودداری پاکستان از مشارکت در مداخله به رهبری عربستان سعودی در یمن بدتر شد، اما متعاقباً در سال ۱۳۹۴ در ائتلاف «ائتلاف اسلامی ضد تروریسم نظامی» (IMCTC) شرکت کرد.[۱۵۲]

نیروهای عملیات ویژه

عضوی از گروه خدمات ویژه نیروی دریایی پاکستان در عرشه کشتی نیروی دریایی پاکستان پی‌ان‌اس بابُر.

پس از جنگ هند و پاکستان در ۱۹۴۷، توصیه‌ها برای ایجاد یک واحد کماندویی نخبه در ارتش پذیرفته شد. گروه خدمات ویژه (SSG) ارتش پاکستان، که در سال ۱۳۳۴ با کمک نیروهای ویژه ارتش ایالات متحده تشکیل شد، یک واحد عملیات ویژه نخبه است؛ آموزش و ماهیت عملیات آن تقریباً معادل سرویس هوایی ویژه (SAS) بریتانیا و نیروهای ویژه ارتش ایالات متحده و دلتا فورس است. برآوردهای اولیه از اندازه این واحد، چهار گردان است اما قدرت واقعی آن بسیار محرمانه نگه داشته می‌شود.

با تشکیل موفقیت‌آمیز گروه خدمات ویژه، نیروی دریایی پاکستان توصیه‌ها برای تشکیل واحد عملیات ویژه خود را کمی پس از جنگ هند و پاکستان در ۱۹۶۵ پذیرفت.[۱۵۳] این واحد که به عنوان گروه خدمات ویژه نیروی دریایی (SSGN) در سال ۱۳۴۴ تأسیس شد، یک واحد کماندویی نخبه و مخفی است که آموزش‌ها و عملیات رزمی آن مشابه سرویس قایق ویژه نیروی دریایی سلطنتی و گروه گروه توسعه جنگاوری ویژه نیروی دریایی نیروی دریایی ایالات متحده (DEVGRU) و تیم‌های زمینی، هوایی و دریایی (یگان ویژه نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا) است.[۱۵۳] هویت مأموران و قدرت ثابت واقعی آنها محرمانه و طبقه‌بندی شده نگه داشته می‌شود.[۱۵۳] جزئیات بسیار کمی از مأموریت‌های آنها به صورت عمومی شناخته شده است.[۱۵۳]

از سال ۱۳۶۸، یک واحد کوچک از تفنگداران دریایی پاکستان واحدهای شناسایی را برای بازدارندگی اقدامات ارتش هند در منطقه سِر کریک به کار گرفته‌اند.[۱۵۴][۱۵۵] گردان‌های دیگر تفنگداران دریایی برای انجام عملیات‌هایی با نفوذ و خروج هوابرد، بالابرد، زیردریایی و آبی آموزش دیده‌اند.[۱۵۶]

بال ویژه خدمات (SSW) جدیدترین نیروی عملیات ویژه است که توسط نیروی هوایی پاکستان در سال ۱۳۸۲، در پی چالش‌های ناشی از جنگ افغانستان، مجدداً تأسیس شد.[۱۵۷] این واحد قبلاً با نام بال ویژه نبرد هوایی فعال بود و در طول جنگ هند و پاکستان در ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱ به عملیات پرداخته بود.[۱۵۸] بال ویژه خدمات برای اجرای عملیات‌های دشوار هوایی و زمینی طراحی شده است و معادل واحدهای اسکادران‌های تاکتیک ویژه نیروی هوایی ایالات متحده عمل می‌کند.[۱۵۷] طبق سنت محرمانه بودن همتایان خود در سایر نیروها، تعداد واقعی پرسنل فعال آن طبقه‌بندی شده نگه داشته می‌شود.

نیروهای حافظ صلح سازمان ملل

در سال ۱۳۸۷، پاکستان با بیش از ۱۱٬۰۰۰ پرسنل نظامی پاکستانی که در عملیات‌های حفظ صلح سازمان ملل در سراسر جهان خدمت می‌کردند، بزرگ‌ترین مشارکت‌کننده انفرادی در نیروهای حافظ صلح سازمان ملل بود.[۱۵۹]

جدول زیر استقرار کنونی نیروهای پاکستانی در مأموریت‌های حفظ صلح سازمان ملل را نشان می‌دهد.

آغاز عملیات نام عملیات مکان درگیری مشارکت
۱۳۷۷ United Nations Organization Mission in the Democratic Republic of the Congo (MONUC) جمهوری دموکراتیک کنگو جمهوری دموکراتیک کنگو جنگ دوم کنگو ۳٬۵۵۶ نفر نیرو.[۱۶۰]
۱۳۸۱ United Nations Mission in Liberia (UNMIL) لیبریا لیبریا جنگ داخلی دوم لیبریا ۲٬۷۴۱ نفر نیرو.[۱۶۱]
۱۳۸۲ United Nations Operation in Burundi ONUB بوروندی بوروندی جنگ داخلی بوروندی ۱٬۱۸۵ نفر نیرو.[۱۶۲]
۱۳۸۲ United Nations Operation in Côte d'Ivoire (UNOCI) ساحل عاج ساحل عاج جنگ داخلی اول ساحل عاج ۱٬۱۴۵ نفر نیرو.[۱۶۳]
۱۳۸۳ United Nations Mission in the Sudan (UNMIS) سودان سودان جنگ داخلی دوم سودان ۱٬۵۴۲ نفر نیرو.[۱۶۴]
Staff/observers ۱۹۱ ناظر.[۱۶۵]
  • مجموع نیروهای در حال خدمت در مأموریت‌های حفظ صلح تا اسفند ۱۳۸۵، ۱۰٬۱۷۳ نفر بوده است. تا تاریخ مارس ۲۰۰۷

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ International Institute for Strategic Studies (25 February 2021). The Military Balance 2021. لندن: روتلج. p. 290. ISBN 978-1-03-201227-8. Archived from the original on 21 January 2022. Retrieved 5 July 2022.
  2. ↑ "Pakistan silent on Saudi Arabia troop deployment".
  3. ↑ "10,000 Saudi soldiers being trained in Pakistan". Middle East Monitor. 19 February 2018. Archived from the original on 4 May 2021. Retrieved 5 May 2021.
  4. 1 2 "Federal Budget 2025-26 - Budget in Brief" (PDF). Ministry_of_Finance_(Pakistan). July 2025. Retrieved 24 July 2025.
  5. 1 2 Shahid, Ariba; Shahzad, Asif; Shahid, Ariba; Shahzad, Asif (2025-06-10). "Pakistan boosts defence budget by 20% but slashes overall spending in 2025-26". Reuters (به انگلیسی). Retrieved 2025-07-24.
  6. ↑ "Pakistan's Weapon Exports up over 30x in FY23". 26 July 2023.
  7. ↑ "Inter-Services Public Relations Pakistan". www.ispr.gov.pk. Archived from the original on 9 October 2020. Retrieved 2020-10-08.
  8. ↑ Hussain, Abid. "How would Pakistan's 27th Amendment reshape its military and courts?". Al Jazeera (به انگلیسی). Retrieved 2025-11-22.
  9. ↑ Hussain, Abid. "How would Pakistan's 27th Amendment reshape its military and courts?". Al Jazeera (به انگلیسی). Retrieved 2025-11-22.
  10. 1 2 Blood, Peter R. (1995). Pakistan. Washington D.C.: Diane Publishing Co. ISBN 978-0-7881-3631-3. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 4 December 2014.
  11. 1 2 3 Wong, Hayley (16 March 2025). "China supplied 81% of Pakistan's arms imports in the past 5 years, SIPRI says". ساوت چاینا مورنینگ پست. Retrieved 21 June 2025.
  12. ↑ "A Threshold Alliance: The China-Pakistan Military Relationship". United States Institute of Peace (به انگلیسی). Archived from the original on 23 March 2023. Retrieved 2023-03-23.
  13. ↑ "News". BBC News. UK. 17 June 2010. Archived from the original on 16 July 2018. Retrieved 20 June 2018.
  14. ↑ "World". News. CBS. 16 October 2008. Archived from the original on 18 November 2013. Retrieved 4 May 2011.
  15. ↑ "South Asia". Asia Times. Archived from the original on 4 June 2011. Retrieved 4 May 2011.
  16. 1 2 3 4 Singh, R.S.N. (2008). The military factor in Pakistan. New Delhi: Frankfort, IL. ISBN 978-0-9815378-9-4. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 18 October 2020.
  17. 1 2 3 4 5 The Military Balance 2024. International Institute for Strategic Studies. لندن: روتلج. February 2024. ISBN 978-1-03-278004-7.
  18. ↑ "Pakistan". UNHCR. Archived from the original on 19 January 2012.
  19. ↑ "Budget in Brief 2020-22" (PDF). Ministry of Finance, Pakistan. p. 15. Archived (PDF) from the original on 18 June 2021. Retrieved 23 June 2021.
  20. ↑ "National Survey of Public Opinion in Pakistan" (PDF). International Republican Institute. 1–22 November 2018. p. 17. Archived (PDF) from the original on 2 July 2019. Retrieved 2 July 2019.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:فرمت پارامتر تاریخ (link)
  21. ↑ "Army most popular institution in Pakistan: Gallup survey". The Express Tribune (به انگلیسی). 2023-09-29. Retrieved 2023-09-29.
  22. 1 2 "Troop and Police Contributors". Archived from the original on 30 June 2019. Retrieved 2 July 2019.
  23. 1 2 3 Heathcote, T.A. (1995). The military in British India: the development of British land forces in South Asia, 1600–1947. Manchester [u.a.]: Manchester Univ. Press. ISBN 978-0-7190-3570-8. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 8 December 2014.
  24. ↑ Cohen, Stephen Philip (2004). The idea of Pakistan (1st pbk. ed.). Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2004. p. 99. ISBN 978-0-8157-9761-6. Pakistan military British forces.
  25. ↑ "Pakistan Army – Saga of valour & service to the nation". Daily Mail. 6 September 2008. Archived from the original on 19 November 2008.
  26. ↑ ussain, Hamid. "Tale of a love affair that never was: United States-Pakistan Defence Relations". Hamid Hussain Defence Journal. Archived from the original on 4 March 2012. Retrieved 8 December 2014.
  27. ↑ "Pakistan Navy Official Website". www.paknavy.gov.pk. Archived from the original on 26 September 2018. Retrieved 2021-10-11.
  28. ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Open Democracy وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  29. ↑ Goodson, Larry P. (2001). Afghanistan's endless war: state failure, regional politics, and the rise of the Taliban. Seattle [u.a.]: Univ. of Washington Press. ISBN 978-0-295-98050-8.
  30. ↑ "Charlie Wilson's Legacy, Operation Cyclone Afghanistan". Richard C Pendry Security Consultant (به انگلیسی). 2014-05-14. Archived from the original on 5 December 2020. Retrieved 2020-11-27.
  31. ↑ Pear, Robert (1988-04-18). "Arming Afghan Guerrillas: A Huge Effort Led by U.S. (Published 1988)". The New York Times (به انگلیسی). ISSN 0362-4331. Archived from the original on 9 July 2021. Retrieved 2020-11-27.
  32. ↑ "Pakistan's Israel dilemma". Middle East Institute (به انگلیسی). Retrieved 2020-11-27.
  33. ↑ Dutt, Sanjay (2000). War and peace in Kargil sector. New Delhi: A.P.H.Publ. ISBN 978-81-7648-151-9.
  34. ↑ "U.S-Pakistan Military Cooperation". Council on Foreign Relations (به انگلیسی). Retrieved 2020-11-27.
  35. ↑ "U.S. Relations With Pakistan". United States Department of State (به انگلیسی). Archived from the original on 3 May 2019. Retrieved 2020-11-27.
  36. ↑ Constable, Pamela (16 October 1999). "Army Gets A Foothold in Pakistan; Coup Leader, US Envoy Discuss New Government". The Washington Post. Archived from the original on 30 April 2011. Retrieved 29 March 2010.
  37. ↑ "SA Tribune". Antisystemic. April 2005. Archived from the original on 1 December 2010. Retrieved 5 January 2010.
  38. ↑ "Pakistan". Rediff. 17 September 2003. Archived from the original on 7 May 2013. Retrieved 5 January 2010.
  39. ↑ Khan, Shahrukh Rafi; Akhtar, Aasim Sajjad (2014). The Military and denied development in Pakistan. London: Anthem Press. ISBN 978-1-78308-289-6.
  40. ↑ Qadri, Mustafa (2009-05-03). "Pakistan's army: as inept as it is corrupt". The Guardian (به انگلیسی). ISSN 0261-3077. Retrieved 2020-02-26.
  41. 1 2 3 4 5 6 7 8 Cheema, Pervaiz Iqbal (2002). "Administrative Set-up" (google books). The armed forces of Pakistan. New York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-1633-5. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 18 October 2020.
  42. ↑ Shafqat, Saeed (1997). Civil-military relations in Pakistan: from Zulfikar Ali Bhutto to Benazir Bhutto. Boulder, Colo.: Westview Press. ISBN 978-0-8133-8809-0.
  43. 1 2 3 U.S Govt.; et al. (1996). Pakistan: A country study. The United States Government. ISBN 978-0-7881-3631-3. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 18 October 2020.
  44. ↑ Amin, Agha Humayun (2010). India Pakistan wars-1947 to 1971: A Strategic and Operational Analysis. u.s.: Strategicus and Tacticus. p. 723. ISBN 978-0-557-51984-2. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 7 December 2014.
  45. ↑ "CRC Country briefs" (PDF). CRC. 2004. Archived from the original (PDF) on 2014-12-14. Retrieved 7 December 2014.
  46. 1 2 3 "Article 243A in the Chapter II: Armed Forces in the Part XII of the Constitution of Pakistan". Archived from the original on 5 February 2012. Retrieved 18 January 2013.
  47. ↑ "Lt General Asim Munir set to become next army chief, govt announces". www.thenews.com.pk (به انگلیسی). Retrieved 2022-11-24.
  48. ↑ "PM Shehbaz chooses Lt Gen Asim Munir as COAS, Lt Gen Sahir Shamshad as CJCSC". www.thenews.com.pk (به انگلیسی). Retrieved 2022-11-24.
  49. ↑ Siddiqa, Ayesha (2007). Military Inc. : inside Pakistan's military economy (1. publ. ed.). London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-2545-3.
  50. ↑ Nolan, Janne E. (1 December 2010). Trappings of Power: Ballistic Missiles in the Third World. Brookings Institution Press. ISBN 978-0-8157-2038-6.
  51. 1 2 Shabbir, Usman. "Defence Industry of Pakistan". Pakistan Military Consortium. Archived from the original on 10 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  52. ↑ "History of Pakistan Army". Archived from the original on 14 January 2013. Retrieved 18 January 2013.
  53. ↑ Collins, John M. (1998). Military geography for professionals and the public (1. ed.). Washington, DC [u.a.]: Brassey's. ISBN 978-1-57488-180-6.
  54. 1 2 "Pakistan Army's Contribution in UN Missions". ISPR (Army division). Archived from the original on 20 November 2014. Retrieved 7 December 2014.
  55. 1 2 Hussain, Syed Shabbir; Qureshi, M. Tariq (1985). History of the Pakistan Air Force, 1947–1982. Lahore, Pakistan: Shaheen Foundation. p. 332. ISBN 978-0-19-648045-9.
  56. ↑ "Air Marshal Sohail Aman appointed as the new air chief – The Express Tribune". The Express Tribune. 18 March 2015. Archived from the original on 17 June 2016. Retrieved 31 May 2016.
  57. ↑ News desk (2014). "PAF is playing pivotal role in Zarb-e-Azb operation: Air Chief". Dunya News. Archived from the original on 4 September 2015. Retrieved 7 December 2014.
  58. ↑ Hassan, Saad (3 December 2014). "Outnumbered but not outfoxed". The Express Tribune. Express Tribune, 3 December 2014. Archived from the original on 13 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  59. ↑ AFP (6 December 2014). "PAF fully equipped to defend country's aerial frontiers". Dawn. Pakistan. Archived from the original on 10 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  60. ↑ RMS Azam. "Wings Over Chagai: PAF and Chagai Nuclear tests". PAF Grand Strategy. Archived from the original on 7 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  61. ↑ Singh, R.S.N. (2008). "The Pakistan Air Force's National interests". The military factor in Pakistan. New Delhi: Frankfort, IL. ISBN 978-0-9815378-9-4. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 7 December 2014.
  62. ↑ IDEAS staff. "IDEAS on PAF". IDEAS on PAF. Archived from the original on 4 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  63. ↑ "PAF inducts new batch of F-16s". Express News. 22 May 2014. Archived from the original on 5 October 2014. Retrieved 7 December 2014.
  64. ↑ Bipindra, N.C. (7 July 2013). "Pakistan's firepower gets Russia edge on the sly". Indian Express News. Archived from the original on 23 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  65. ↑ "Project ROSE". grandstrategy.com. Grand Strategy. 22 June 2013. Archived from the original on 24 November 2014. Retrieved 24 November 2014.
  66. ↑ "Confirmed: Pakistan Air Force now operates 70 JF-17 fighter jets". The Diplomat. Archived from the original on 14 December 2016. Retrieved 19 May 2017.
  67. ↑ "Pakistan Air Force Chief sets expectations for near and long-term force goals". quwa.org. Quwa Defence News & Analysis Group. 29 March 2017. Archived from the original on 7 May 2017. Retrieved 19 May 2017.
  68. ↑ Sheikh, PAF, Air Marshal Rashid (2001). The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998: a battle against odds. Pakistan: Shaheen Foundation. p. 432. ISBN 978-969-8553-00-5.
  69. ↑ "IDEAS 2008 secures orders worth $40m". Daily Times. Archived from the original on 21 December 2012.
  70. ↑ APP (19 November 2009). "PAF to acquire 36 5th-generation combat aircraft from China: PAF Chief". Associate Press of Pakistan. Archived from the original on 13 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  71. ↑ Govindasamy, Siva (13 November 2009). "Pakistan signs deal for Chinese J-10 fighters". Singapore Times. Singapore Times, 2009. Archived from the original on 9 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  72. ↑ "Defence industry likely to reach $10.4 billion by 2015". News International. 16 November 2012. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  73. ↑ air force staff press. "PAF F-16 Block 15 Aircraft arrives after Mid Life Upgrade, Islamabad". ISPR (Air Force Division). Archived from the original on 9 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  74. ↑ "F-16s in Pakistan Air Force". F-16s.net. Archived from the original on 29 May 2011. Retrieved 7 December 2014.
  75. ↑ "PAF inducts SAAB system into fleet". Dawn. Pakistan. 4 April 2008. Archived from the original on 28 December 2008. Retrieved 21 February 2009.
  76. ↑ Improvise and modernise-24 February 1999-Flight International بایگانی‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. Flightglobal. (24 February 1999). Retrieved 8 September 2010.
  77. ↑ Top Story: New Fighter Squadron added to Pakistan Air Force[usurped!]. Pakistan Times. Retrieved 8 September 2010.
  78. ↑ PAF gets new Mirage fighter squadron – News – Webindia123.com بایگانی‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine. News.webindia123.com (20 April 2007). Retrieved 8 September 2010.
  79. ↑ Ansari, Usman. "Thunder Resonates as Modernization Inches Forward in Pakistan". Defence News, 2014. Archived from the original on 10 February 2014. Retrieved 7 December 2014.
  80. ↑ Agencies (3 December 2014). "IDEAS 2014 opens: Govt focusing on export of defence ware, says PM". Express News. Archived from the original on 13 December 2014. Retrieved 7 December 2014.
  81. ↑ Verma, Anand K. (2001). Reassessing Pakistan: role of two nation theory. New Delhi: Lancer. ISBN 978-81-7062-287-1. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 18 October 2020.
  82. ↑ Barvarz, Fartash (2010). Islamic atomic bomb cookbook. [S.l.]: Trafford on Demand Pub. ISBN 978-1-4269-2366-1. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 7 December 2014.
  83. 1 2 Goldrick, James (1997). No easy answers: the development of the navies of India, Pakistan, Bangladesh and Sri Lanka, 1945–1996. Hartford, Wi: Spantech & Lancer. ISBN 978-1-897829-02-8. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 8 December 2014.
  84. ↑ IDEAS on Navy. "IDEAS on Navy". IDEAS on Navy. Archived from the original on 4 December 2014. Retrieved 8 December 2014.
  85. ↑ Pakistan Navy (official website)- PN Dimensions; "Pakistan Navy Official Website". Archived from the original on 29 October 2016. Retrieved 7 November 2016.; retvd 5 5 14
  86. ↑ Webdesk (7 October 2014). "Admiral Zakaullah takes charge as new navy chief". The Express Tribune. Archived from the original on 10 December 2014. Retrieved 8 December 2014.
  87. ↑ Tariq Ali (1983). Can Pakistan Survive? The Death of a State. Penguin Books. p. 95. ISBN 978-0-14-022401-6. In a two-week war, Pakistan lost half its navy.
  88. ↑ "Pakistan Submarine Capabilities – NTI". Nti.org. Archived from the original on 2 October 2018. Retrieved 10 December 2018.
  89. 1 2 3 4 5 Editorial. "Pakistan's Small Navy Packs A Punch". Pakistan's Small Navy Packs A Punch. Archived from the original on 24 March 2016. Retrieved 8 December 2014.
  90. ↑ "Naval Aviation". Naval Aviation. Archived from the original on 22 November 2014. Retrieved 8 December 2014.
  91. ↑ "Bush okays anti-submarine frigate for Pak". 19 October 2008. Archived from the original on 1 December 2008.
  92. ↑ The Diplomat."Pakistan's Oversized Submarine Ambitions" by Andrew Detsch, 9 October 2013;https://thediplomat.com/2013/10/pakistans-oversized-submarine-ambitions/ بایگانی‌شده در ۸ مه ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine retvd 5 7 14
  93. ↑ staff (2 February 2012). "Pakistani Navy to Develop Nuclear-Powered Submarines: Reports". Defence News. Archived from the original on 13 August 2013. Retrieved 8 December 2014.
  94. ↑ Khan, Zafar (2014). Pakistan's Nuclear Policy: A Minimum Credible Deterrence. u.s: Routledge. , 2014. ISBN 978-1-317-67601-0. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 8 December 2014.
  95. 1 2 "INDIA AND PAKISTAN MISSILE RACE SURGES ON – CNS". Cns.miis.edu. Archived from the original on 15 July 2009. Retrieved 21 February 2009.
  96. ↑ "Pakistan assumes the command of CTF 151". US CENTCOM. Archived from the original on 4 September 2015. Retrieved 8 December 2014.
  97. ↑ Ansar, Usman. "Adm. Asif Sandila, Chief of Naval Staff, Pakistan Navy". Defence news, Usman. Archived from the original on 11 December 2014. Retrieved 11 December 2014.
  98. 1 2 3 4 "Components of Pakistan Marines". marinebadges.com. Marine Badges. Archived from the original on 20 December 2014. Retrieved 5 January 2015.
  99. 1 2 Khan, Wajhat (4 August 2011). "Overview of Pakistan Marines". Dawn News channels. Archived from the original on 8 July 2015. Retrieved 8 December 2014.
  100. 1 2 Khan, Wajahat S. (1 September 2010). "Introduction to a silent force". Dawn News. Archived from the original on 1 June 2015. Retrieved 5 January 2015.
  101. ↑ Pakistan Marines. ThePakistanNavy. 4 December 2010. Archived from the original on 23 December 2018. Retrieved 24 August 2021 – via یوتیوب.
  102. ↑ "Rear Admiral Syed Bashir new PN Coastal Commander". The Nation. 16 October 2014. Archived from the original on 2 December 2014. Retrieved 8 December 2014.
  103. ↑ Associate Press (19 November 2014). "Admiral Zakaullah visits forward bases". Daily Times. Pakistan. Archived from the original on 18 March 2015. Retrieved 8 December 2014.
  104. ↑ "A village slowly drowning". BBC. 9 August 2010. Archived from the original on 31 December 2017. Retrieved 20 June 2018.
  105. ↑ ISPR Staff officer. "pakistan marines to the rescue in northern sindh". ISPR Navy. Archived from the original on 4 September 2015. Retrieved 5 January 2015.
  106. ↑ Hashim, Asad (17 September 2014). "In Pictures: Floods ravage Pakistan". Al Jazeera. Archived from the original on 13 February 2015. Retrieved 5 January 2015.
  107. 1 2 Aid, Matthew M. (2012). Intel wars: the secret history of the fight against terror (1st U.S. ed.). New York: Bloomsbury Press. ISBN 978-1-60819-481-0.
  108. ↑ The Military Balance 2010, p. 367, International Institute for Strategic Studies (London, 2010).
  109. ↑ Cheema, Pervaiz I.; Riemer, Manuel (1990-08-22). Pakistan's Defence Policy 1947-58 (به انگلیسی). Springer. ISBN 978-1-349-20942-2.
  110. ↑ Article 63(m)(iv) بایگانی‌شده در ۴ فوریه ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine of the Chapter 2: Parliament in the Part III: The Federation of Pakistan of the قانون اساسی پاکستان
  111. ↑ John, Josephine (22 June 2014). "Meet Pakistan's only female fighter pilot who bombed Taliban hideouts in North Waziristan". DNA India. Archived from the original on 5 January 2015. Retrieved 5 January 2015.
  112. ↑ Fisher, Max (25 January 2013). "Map: Which countries allow women in front-line combat roles?". The Washington Post. Washington Post, 2013. Archived from the original on 5 January 2015. Retrieved 5 January 2015.
  113. ↑ Khan, Ejaz (24 June 2013). "10 Most Attractive Female Armed Forces". Wonderlistings. Archived from the original on 3 January 2015. Retrieved 5 January 2015.
  114. 1 2 Haqqani, Husain (2005). Pakistan between mosque and military. Washington, D.C.: Carnegie Endowment for International Peace. ISBN 978-0-87003-285-1.
  115. 1 2 Blood, Peter R. (1996). "Uniforms, Ranks, Insignia". Pakistan: A Country Stud. U.S.: P.R. Blood US Congress Publications. p. 295. ISBN 978-0-7881-3631-3. Retrieved 13 December 2014.
  116. 1 2 "Combat Uniforms to be changed in the Armed Forces". Jang Newspapers. 2 June 2002.
  117. 1 2 3 4 5 6 7 Staff. "Pakistani Camouflage Patterns". Camopedia. Archived from the original on 13 December 2014. Retrieved 13 December 2014.
  118. ↑ Major-General Syed Ali Hamid (2021). At the Forward Edge of Battle: A History of the Pakistan Armoured Corps 1938-2016. Warwick, England: Helion & Company Limited. p. 75. ISBN 978-1-914377-47-1.
  119. ↑ Brzezinski, Zbigniew; Sullivan, Paige (1996). Russia and the Commonwealth of Independent States: documents, data, and analysis. Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe. ISBN 978-1-56324-637-1.
  120. ↑ Nyrop, Richard F. (1984). Area handbook for Pakistan. United States Government Printing. p. 374. ISBN 978-0-16-001608-0.
  121. ↑ Cohen, Stephen P. (1999). The Pakistan Armed Forces: 1998 edition with a new foreword and epilogue (2. impr. ed.). Karachi;Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 978-0-19-577948-6.
  122. 1 2 Gerges, James Wynbrandt (2008). A brief history of Pakistan. New York: Facts on File. ISBN 978-0-8160-6184-6. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 5 January 2015.
  123. ↑ "Where is the Pakistan army?". The News. PK. Archived from the original on 29 April 2009. Retrieved 10 May 2009.
  124. ↑ "Pakistan steps up Swat offensive". UK: BBC. 11 May 2009. Archived from the original on 13 May 2009. Retrieved 11 May 2009.
  125. ↑ "China and Pakistan ink military MOU to counter US-India pact". Nikkei Asia (به انگلیسی). Retrieved 2023-05-15.
  126. ↑ "China and Pakistan launch naval drills aimed at countering US strategy". South China Morning Post (به انگلیسی). 2022-07-11. Retrieved 2023-05-15.
  127. ↑ Iqbal, Anwar (2023-03-28). "Beijing's opponents 'may not allow' alliance with Pakistan". DAWN (به انگلیسی). Retrieved 2023-05-16.
  128. 1 2 "Bangladesh – Pakistan". countrystudies.us. Archived from the original on 6 July 2009. Retrieved 12 June 2009.
  129. ↑ "Bangladesh – The Zia Regime and Its Aftermath, 1977–82". countrystudies.us. Archived from the original on 13 November 2016. Retrieved 12 June 2009.
  130. ↑ "Analysis: Bangladesh's emotional scars". BBC. 29 July 2002. Archived from the original on 21 February 2013. Retrieved 12 June 2009.
  131. ↑ "Nepal, Pakistan in economy talks". BBC. 29 March 2005. Archived from the original on 6 December 2012. Retrieved 12 June 2009.
  132. ↑
  133. ↑
  134. ↑ Sri Lanka's SOS to Pakistan for urgent arms supplies – Thaindian News بایگانی‌شده در ۷ آوریل ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. Thaindian.com (2 April 2008). Retrieved 12 July 2013.
  135. ↑ Samuel, Ramani (2016-08-30). "The Long History of the Pakistan-North Korea Nexus". The Diplomat (به انگلیسی). Retrieved 2024-11-02.
  136. ↑ Doyle, Rodger (1998). "The Arms trade". Scientific American. Vol. 279, no. 5. p. 29. Bibcode:1998SciAm.279a..29D. doi:10.1038/scientificamerican0798-29. PMID 9796545.
  137. ↑ Khokhar, Riaz. "Pakistan is making a mistake in ignoring the US for China". Al Jazeera (به انگلیسی). Retrieved 2023-05-15.
  138. ↑ "Pakistan faces more 'difficult choices' after pivot-to-China leak". Nikkei Asia (به انگلیسی). Retrieved 2023-05-15.
  139. ↑ Nathaniel Heller; Sarah Fort; Marina Walker Guevara; Ben Welsh (27 March 2007). "Pakistan's $4.2 Billion 'Blank Check' for U.S. Military Aid, After 9/11, funding to country soars with little oversight". Center for Public Integrity. Archived from the original on 27 October 2004. Retrieved 27 March 2007.
  140. 1 2 "NATO's relations with Pakistan". NATO Topics. Archived from the original on 24 May 2013. Retrieved 15 July 2013.
  141. ↑ "US to designate Pakistan non-NATO ally: Powell". Archived from the original on 12 December 2013. Retrieved 15 July 2013.
  142. ↑ Rohde, David (19 March 2004). "U.S. Will Celebrate Pakistan as a 'Major Non-NATO Ally'". New York Times, Pakistan. Archived from the original on 24 December 2013. Retrieved 15 July 2013.
  143. ↑ Karen Yourish Roston & Delano D'Souza (April 2004). "Despite Khan, Military Ties With Pakistan to Grow". arms control. Archived from the original on 3 November 2013. Retrieved 15 July 2013.
  144. ↑ "US boosts Pakistan military ties". BBC Pakistan. 18 March 2004. Archived from the original on 14 December 2013. Retrieved 15 July 2013.
  145. ↑ "US 'clearly distanced' itself from Pakistan, says former military chief Mike Mullen". DAWN. 2 April 2022. Retrieved 2 April 2022.
  146. ↑ Akmal, Dawi (2022-03-16). "US-Pakistan Relations Ebb After Afghanistan Withdrawal". VOA (به انگلیسی). Retrieved 2023-05-17.
  147. ↑ "Pakistan, Russia to boost military cooperation". Pakistan Today. 5 August 2013. Archived from the original on 24 August 2013. Retrieved 18 August 2013.
  148. ↑ Sandeep Dikshit (9 October 2012). "Growing Russia-Pakistan ties a reality that India will have to live with". The Hindu. Archived from the original on 4 February 2014. Retrieved 18 August 2013.
  149. ↑ "Pakistan kicks off joint Exercise Friendship-2024 with Russia". Tass. Retrieved 2024-11-02.
  150. ↑ "The impact of Jordan on Arab Gulf States". Archived from the original on 17 May 2011. Retrieved 12 May 2011.
  151. ↑ "Race to save earthquake survivors". BBC News. 12 October 2005. Archived from the original on 20 December 2005. Retrieved 20 May 2010.
  152. ↑ Al Qaed, Anas (2023-01-31). "Pakistan's "Defense Diplomacy" Offers Inroads with the Gulf Monarchies". Gulf International Forum (به انگلیسی). Retrieved 2023-05-15.
  153. 1 2 3 4 Ryan, Mike; Mann, Chris; McKinney, Alexander (2003). The encyclopedia of the world's special forces: tactics, history, strategy, weapons. London: Amber Books. p. 1000. ISBN 978-1-907446-89-4. Archived from the original on 5 February 2023. Retrieved 30 December 2014.
  154. ↑ "Pakistan's Marines Special Military Operations". 4 May 2014. Archived from the original on 4 May 2014. Retrieved 10 December 2018.
  155. ↑ Illyas, Sohaib (6 September 2013). "A Day with Marines". GEO News. Archived from the original on 10 January 2015. Retrieved 30 December 2014.
  156. ↑ News Desk (6 September 2014). "Dunya News special report on Marines". Dunya News. Archived from the original on 19 July 2015. Retrieved 30 December 2014.
  157. 1 2 S.S.W -Special Service Wing of Pakistan Air Force. Pakistan Defence. 18 May 2010. Archived from the original on 8 March 2016. Retrieved 24 August 2021 – via یوتیوب.
  158. ↑ "PAF flexes its muscles". 2010-04-09. Archived from the original on 9 April 2010. Retrieved 2024-02-27.
  159. ↑ UN says peacekeepers overstretched – Americas بایگانی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine. Al Jazeera. Retrieved 12 July 2013.
  160. ↑ "UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC)". Peace Keeping Deployments (ISPR). Archived from the original on 26 September 2007. Retrieved 21 March 2014.
  161. ↑ "UN Mission in Liberia (UNMIL)". Peace Keeping Deployments (ISPR). Archived from the original on 26 September 2007. Retrieved 21 March 2014.
  162. ↑ "UN Mission in Burundi (ONUB)". Peace Keeping Deployments (ISPR). Archived from the original on 26 September 2007. Retrieved 21 March 2014.
  163. ↑ "UN Mission in Ivory Coast (ONUCI)". Peace Keeping Deployments (ISPR). Archived from the original on 26 September 2007. Retrieved 21 March 2014.
  164. ↑ "UN Mission in Sudan (UNMIS)". Peace Keeping Deployments (ISPR). Archived from the original on 26 September 2007. Retrieved 21 March 2014.
  165. ↑ "UN Peace Keeping Missions". Peace Keeping Deployments (ISPR). Archived from the original on 24 June 2007. Retrieved 21 March 2014.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ نیروهای مسلح پاکستان موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.