همراه (اجتماعی)

یک چپرون (به انگلیسی: chaperone یا chaperon؛ با معادل فارسی همراه اجتماعی) در کاربرد اجتماعی اولیه خود، به شخصی گفته می‌شد که به دلیل حفظ هنجارهای اخلاقی و آداب معاشرت، یک دختر مجرد را در مکان‌های عمومی همراهی می‌کرد؛ این شخص معمولاً یک زن متأهل و مسن‌تر، و در بیشتر موارد مادر خود آن دختر بود.

در کاربرد اجتماعی مدرن، چپرون (بیشتر در نگارش بریتانیایی به صورت chaperon و در نگارش آمریکایی به صورت chaperone) به فرد بزرگسال و مسئولی گفته می‌شود که جوانان را همراهی کرده و بر رفتار آن‌ها نظارت می‌کند. به عنوان یک اصطلاح گسترش‌یافته، واژهٔ چپرون در محیط‌های بالینی و پزشکی نیز کاربرد دارد.

ریشه

خانم چمبرز (چپرون)، بانی میلینگ، کلر دنیس، Frances Bult، آیلین ویرن و تلما کنچ (دونده سرعت نیوزیلندی) در المپیک تابستانی ۱۹۳۲ در لوس‌آنجلس، کالیفرنیا، آمریکا

این واژه به صورت مجازی از کلمهٔ فرانسوی chaperon (که خود در اصل از واژهٔ لاتین عامیانه cappa به معنای «شنل» گرفته شده) مشتق شده است که به نوعی کلاه‌خود یا مقنعهٔ رایج میان عموم مردم اشاره داشت. چپرون بخشی از لباس رسمی اعضای نشان بند جوراب در مراسم‌های تشریفاتی بود و احتمالاً از آنجا که این شوالیه‌ها ملازمان دربار بودند، معنای واژهٔ chaperon به مرور زمان تغییر یافت و به مفهوم «همراه و محافظ» تبدیل شد. گمانه‌زنی دیگری نیز وجود دارد که ریشهٔ آن را به ورزش قوش‌بازی نسبت می‌دهد؛ جایی که این واژه به معنای کلاهچه یا چشم‌بندی بود که روی سر پرنده شکاری می‌گذاشتند تا تمایل او را به پرواز کنترل کنند.

بر اساس لغت‌نامه انگلیسی آکسفورد، کاربرد این اسم (در معنای مجازیِ همراهی کردن زنان) از سال ۱۷۲۱ و کاربرد فعل «چپرون کردن» (همراهی مرافقت‌آمیز) از سال ۱۸۱۱ ثبت شده است. مفاهیم مشابه یا مرتبط با آن در زبان عامیانه شامل عباراتی چون چرخ سوم، شخص ثالث یا نخود هر آش است.

سنت و نهاد قدیمی

اگرچه نظارت بر زنان آسیب‌پذیر در فضاهای عمومی ممکن است در بسیاری از فرهنگ‌ها رایج بوده باشد، اما واژهٔ خاص chaperon از قرن هجدهم میلادی برای اشاره به یک نهاد اجتماعی مشخص به کار رفت؛ یعنی زنی که یک دختر جوان مجرد را در مجامع عمومی، به ویژه در مکان‌هایی که احتمال دیدار با مردان وجود داشت، همراهی می‌کرد. در شرایطی که مادر دختر به هر دلیلی توانایی انجام این وظیفه را نداشت، زن دیگری که معمولاً برای خانواده شناخته‌شده بود، انتخاب می‌شد. معمولاً انتظار می‌رفت که چپرون یک زن متأهل باشد، هرچند یک زن مجرد یا بیوهٔ مسن و محترم (به ویژه کسی که از سن باروری گذشته بود) نیز اغلب مورد قبول واقع می‌شد.

در موقعیت‌هایی که پدر یک دختر مجرد می‌توانست او را همراهی کند، معمولاً نیازی به حضور چپرون نبود. به کار گرفتن چپرون برای مردان جوان در جامعهٔ غربی تا نیمهٔ دوم قرن بیستم چندان مرسوم نبود؛ هرچند بسته به نوع کار یا فعالیت، یک مرد جوان که به‌طور موقت از خانواده‌اش جدا می‌شد، معمولاً تحت نظارت مربیان، کارفرمایان یا افراد مشابه قرار می‌گیرد (اگرچه این افراد معمولاً در مفهوم سنتی، چپرون به‌شمار نمی‌رفتند).

دوئنا (Duenna)

در فرهنگ‌های انگلیسی‌زبان این تصور وجود داشت (و شاید تا حدی درست بود) که این سنتِ نظارتی در جنوب اروپا، به ویژه در اسپانیا، بسیار سخت‌گیرانه‌تر اجرا می‌شود؛ به همین دلیل واژهٔ duenna را به آن‌ها نسبت دادند. این کلمه در واقع نگارش قدیمی اسپانیایی (حرف Ñ از به هم چسبیدن دو حرف nn به وجود آمد و علامت مد `~` در واقع یک تندنویسی برای حرف n دوم بود که بالای n اول نوشته می‌شد) برای واژهٔ مدرن dueña در زبان اسپانیایی است. در یک کاربرد گسترده‌تر، واژهٔ duenna به معنای همراهِ مؤنث یک دختر جوان در هر فرهنگی به کار می‌رود؛ به خصوص ناظری که بسیار سخت‌گیر و مقرراتی باشد. لغت‌نامه انگلیسی آکسفورد در مثالی می‌آورد: «هیچ دوئنایی به اندازهٔ یک پیردختر طناز، سخت‌گیر و محتاط نیست» و حتی برای هر شخص ممانعت‌کننده و ناراضی، بدون توجه به جنسیت او، به کار رفته است (مثال: «لب‌هایش را به همان شیوهٔ دوئنا-مانند روی هم فشرد»).

کاربرد امروزی

از چپرون‌ها انتظار می‌رفت که اقتدار سختی را بر افراد تحت تکفل خود اعمال کنند؛ این امر، در کنار این واقعیت که جوانان معمولاً نقشی در انتخاب چپرون خود نداشتند، می‌توانست منجر به مقاومت و رنجش از سوی جوانانِ تحت نظارت شود. یکی از پیامدهای بارز احساس نیاز به حضور چپرون برای زنان جوان این بود که توسعهٔ اولیهٔ ورزش زنان (که پیش از آن هم به دلیل بی‌میلی جامعه به پذیرش حضور زنان در ورزش‌های سازمان‌یافته آسیب دیده بود)، برای چندین دهه به دلیل هزینه‌های اضافی استخدام چپرون با کندی مواجه شد.

رسم استفاده از چپرون‌های انفرادی برای مناسبت‌های اجتماعی تا حد زیادی در جامعهٔ غربی منسوخ شده است. امروزه این اصطلاح بیشتر برای والدین و معلمانی به کار می‌رود که گروه‌هایی از جوانان (اغلب از هر دو جنسیت) را در مجالس رقص مدرسه، رویدادهای ورزشی، اردوهای علمی و دیگر رویدادهای مشابه سرپرستی می‌کنند. اغلب در سفرهای کوتاه که بزرگسالان وظایف دیگری (مانند مربیگری) را بر عهده دارند، از آن‌ها انتظار می‌رود که وظایف چپرون را نیز انجام دهند. این روش هم در هزینه‌ها صرفه‌جویی می‌کند و هم پتانسیل ایجاد رابطهٔ بهتر میان جوانان و بزرگسالان همراه آن‌ها را دارد.

یکی از معایب بزرگ این سازوکار این است که بزرگسالانِ درگیر، اغلب به دلایلی غیر از شایستگی‌شان برای نظارت بر کودکان و نوجوانان استخدام می‌شوند؛ بنابراین، این احتمال وجود دارد که برای چنین افرادی فرصتی جهت سوق پیدا کردن به سمت آزار جسمی، آزار روانی یا سوءاستفاده جنسی از افراد تحت تکفلشان ایجاد شود. به همین دلیل، در شرایط امروزی که قرار است جوانان برای مدت طولانی از خانواده خود دور باشند — مانند تولیدات سینمایی، تئاتر و تلویزیونی مدرن که کودکان در میان بازیگران حضور دارند، یا حوزه‌های دیگری مانند ورزش حرفه‌ای یا مدلینگ — یک الزام قانونی وجود دارد تا نقشی سازمانی برای یک چپرون در نظر گرفته شود که مسئول امنیت عمومی و سلامت آن‌ها در زمان دوری از والدین باشد. این چپرون‌ها باید در زمینه‌های تخصصی مراقبت از کودکان مانند کمک‌های اولیه کودکان، محافظت از اطفال و تمامی الزامات گزارش‌دهی و قوانین نیروی کار واجد شرایط باشند.

جستارهای وابسته

• محافظ شخصی
• حقوق باروری
• زن در اسلام