پیش‌فرض نادرست
| پیش‌فرضِ نادرست False premise | |
 | |
| حوزهٔ منطق |
پیش‌فرضِ نادرست گزاره‌ای نادرست است که پایهٔ یک استدلال یا قیاس منطقی را تشکیل می‌دهد. از آن‌جا که مقدمه (یا همان گزاره یا فرض) درست نیست، نتیجهٔ استدلال نیز ممکن است نادرست باشد. با این‌حال، اعتبار منطقی یک استدلال به سازگاری درونی[الف] آن بستگی دارد، نه به ارزش صدق مقدماتش.
برای نمونه، به این قیاس توجه کنید که شامل یک فرضِ نادرست است:
- اگر خیابان‌ها خیس باشند، به‌تازگی باران باریده‌است. (مقدمه)
- خیابان‌ها خیس‌اند. (مقدمه)
- پس به‌تازگی باران باریده‌است. (نتیجه)
این استدلال از نظر منطقی معتبر است، اما آشکارا نادرست، زیرا مقدمهٔ نخست آن غلط است — ممکن است ماشین خیابان‌شوی از آن‌جا گذشته باشد، یا رودخانه‌ای در نزدیکی طغیان کرده باشد و جز این‌ها. یک تحلیل منطقی ساده نمی‌تواند خطای چنین استدلالی را آشکار کند، زیرا در این تحلیل، درستیِ مقدمات از پیش پذیرفته می‌شود. به همین دلیل، استدلالی که بر پایهٔ فرض‌های نادرست بنا شده باشد، می‌تواند از استدلالی که تنها دچار خطای منطقی است دشوارتر برای رد ــ یا حتی گفت‌وگو درباره‌اش ــ باشد، چرا که نخست باید درستیِ مقدمات آن به رضایتِ همهٔ طرف‌ها اثبات شود.
ویژگیِ دیگرِ استدلالی که بر پایهٔ فرضِ نادرست بنا شده، آن است که نتیجه‌اش می‌تواند به‌راستی درست باشد. دوباره به مثال بالا توجه کنید: ممکن است واقعاً باران باریده باشد و خیابان‌ها هم خیس باشند. این امر هیچ چیز را دربارهٔ درستیِ مقدمهٔ نخست اثبات نمی‌کند، اما می‌تواند رد کردن ادعاهای آن را دشوارتر سازد. این نکته به یکی از مسائلِ بنیادیِ شناخت‌شناسی در تعیین رابطهٔ علّی بازمی‌گردد.
مدل‌های زبانی بزرگ نیز گاهی در پاسخ‌گویی به پرسش‌هایی که بر پایهٔ فرض‌های نادرست بنا شده‌اند دچار خطا می‌شوند، هرچند می‌توان آن‌ها را برای پاسخ‌گویی درست آموزش داد.[۱] [۲]
پانویس
- ↑ سازگاری درونی یعنی هماهنگی و نبودِ تناقض میان اجزای یک استدلال یا نظریه، به‌گونه‌ای که گزاره‌های آن با یکدیگر ناسازگار نباشند.
- مثلاً: «حسن از حسین جوان‌تر است» و «حسن از همه پیرتر است».
منابع
- ↑ Hu, Shengding; Luo, Yifan; Wang, Huadong; Cheng, Xingyi; Liu, Zhiyuan; Sun, Maosong (2023). "Won't Get Fooled Again: Answering Questions with False Premises". arXiv:2307.02394 [cs.CL].
- ↑ "Validity and Soundness". Internet Encyclopedia of Philosophy. Retrieved 5 October 2025.
- فریبکاری
- مغالطههای قیاسی