کارخانه سیمان ری

کارخانه سیمان ری
کارخانه سیمان ری
Shahr-e Rey Cement Factory
اطلاعات کلی
وضعیت	تعطیل شده
گونه	کارخانه
موقعیت	شهر ری، تهران
آغاز ساخت	۱۳۰۷ خورشیدی
پایان	۱۳۱۲ خورشیدی
گشایش	۸ دی ۱۳۱۲
بسته شدن	۱۳۶۳ خورشیدی
مالک	شهرداری تهران

کارخانهٔ سیمان ری نخستین کارخانه سیمان ایران و خاورمیانه و از کهن‌ترین مراکز صنعت مدرن کشور است. این کارخانه در ۸ دی ۱۳۱۲ به‌طور رسمی افتتاح شد و با کوره‌ای به ظرفیت روزانه حدود ۱۰۰ تُن فعالیت خود را آغاز کرد. موقعیت آن در محدودهٔ امروزِ منطقهٔ ۲۰ تهران (شهرری) است و در دهه‌های بعد نقش مهمی در پروژه‌های عمرانی ملی ایفا کرد.^[۱]

تاریخچه و توسعه

مطالعات و آماده‌سازی در اواخر دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی انجام شد. در تاریخ ۲۱ شهریورماه ۱۳۱۰ قرارداد احداث کارخانه سیمان ری با شرکت دانمارکی اف.ال. اسمیت بسته شد. و در ۸ دی ۱۳۱۲ مراسم افتتاح با حضور رضاشاه برگزار و بهره‌برداری بلافاصله آغاز شد. گزارش‌های روزنامهٔ اطلاعات همان زمان جزئیات این رویداد را ثبت کرده‌اند.^[۲] کارخانه در چند مرحله توسعه یافت و تا اوایل دههٔ ۱۳۶۰ ظرفیت تولید روزانه‌اش به حدود ۶۰۰ تُن رسید.^[۳]^[۴] این کارخانه به‌عنوان نخستین تولیدکنندهٔ سیمان کشور، در توسعهٔ راه‌ها، پل‌ها و پروژه‌های عمرانی پهلوی اول و پس از آن نقش کلیدی داشته و امروز به‌عنوان میراث صنعتیِ شاخص تهران شناخته می‌شود.^[۵]

این کارخانه در محدوده دژ رَشکان، برج طُغرل، باروی تاریخی شهرری، چشمه علی، گورستان تاریخی ابن بابویه، بقعه بی بی زبیده، حرم شاه عبدالعظیم و کاروانسراهای عباسی و قاجاری قرار گرفته است.^[۶]

توقف تولید و تعطیلی

واحدهای تولیدی تا اواخر ۱۳۶۲ فعال بودند؛ تولید در اسفند ۱۳۶۲ متوقف شد و مجموعه در ۱۳۶۳ رسماً تعطیل شد. از دلایل تعطیلی، گسترش بافت شهری پیرامون، قدمت فناوری و ملاحظات زیست‌محیطی عنوان شده است.^[۷] بخش‌هایی از کارخانه به دلیل کم‌توجهی در طی سالیانی که فعالیت نداشت، به مرور تخریب شد.^[۸]

ثبت ملی و تبدیل به موزه

کارخانه سیمان ری در ۱۴ آذر ۱۳۹۷ با شمارهٔ ثبت ۳۲۷۲۳ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. در همان سال هیئت وزیران، حق بهره‌برداری و بازآفرینی این مجموعه را با هدف مرمت و تبدیل به «موزهٔ صنعت سیمان و مجموعهٔ فرهنگی–اجتماعی» برای مدت ۳۰ سال به شهرداری تهران واگذار^[۹]^[۱۰] و برای طرح بازآفرینی کارخانه سیمان ری یک مسابقهٔ بین‌المللی ایده‌پردازی و طراحی برگزار شد.^[۱۱]

فاز نخست موزه سیمان ری در ۳ دی ۱۴۰۱ افتتاح شد. فاز اول شامل حدود ۵هزار متر مربع محوطهٔ باز، ۲هزار متر مربع فضای کار اشتراکی، ۹۰۰ متر مربع گالری و مرکز اسناد و ۱هزار متر مربع موزهٔ صنعت است. روند بازآفرینیِ کامل مجموعه ادامه دارد.^[۱۲]

آثار تاریخی در محوطه کارخانه

بزرگ‌ترین نقش‌برجسته کشور با ۱۲ متر ارتفاع و ۱۸ متر پهنا در نزدیکی این کارخانه است. این نقش‌برجسته تصویری از صحنه شکار شیر توسط فتحعلی‌شاه قاجار را در حالی که نیزه بلندی به گرده شیر فرو می‌نماید نشان می‌دهد. گویا کارخانه سیمان در سال ۱۳۲۸ش تعمیر و مرمتی در این نقش تاریخی انجام داد، اما طبق گزارش کریمان، این نقش بر اثر کوه‌بری کارخانه سیمان از جای کنده شده و به پای تپه سقوط کرد. حدود ۱۰ درصد نمای سطح اثر، که چند کتیبه به خط نستعلیق و یک بخش از دم شیر شکارشده در آن مشخص است، در ساختمان متروکه کارخانه سیمان ری پیدا شد و اکنون در معرض بازدیدکنندگان قرار گرفته است.^[۱۳]