کارل زیگبرت رهبرگ

کارل‌زیگبرت رِهبرگ
Karl-Siegbert Rehberg
رِهبرگ (راست) و نیکلاس لومان (چپ)، درسدن، ۱۹۹۶
زادهٔ۲ آوریل ۱۹۴۳
آخن، آلمان
ملیتآلمانی
پیشه(ها)جامعه‌شناس، انسان‌شناس فلسفی
شناخته‌شده
برای		جامعه‌شناسی فرهنگی، انسان‌شناسی فلسفی

کارل‌زیگبرت رِهبرگ (آلمانی: Karl-Siegbert Rehberg؛ زاده ۲ آوریل ۱۹۴۳) استاد مؤسس رشتهٔ جامعه‌شناسی در دانشگاه فنی درسدن و آخرین دستیار علمی انسان‌شناس سدهٔ بیستم، آرنولد کارل فرانتس گلن (آلمانی: Arnold Karl Franz Gehlen؛ زاده ۲۹ ژانویهٔ ۱۹۰۴) است. رهبرگ از شخصیت‌های مؤثر در گسترش و بازخوانی سنت انسان‌شناسی فلسفی و پیوند آن با جامعه‌شناسیِ فرهنگ به‌شمار می‌رود.[۱][۲]

زندگی و تحصیلات

رِهبرگ پس از دوره‌ای فعالیت در کتاب‌فروشی و کار روزنامه‌نگاری، تحصیلات خود را در رشته‌های فلسفه، جامعه‌شناسی و علوم سیاسی در دانشگاه‌های کلن و آخن آغاز کرد. او در سال ۱۹۷۳ رسالهٔ دکتری خود را زیر نظر آرنولد گلن _از بنیان‌گذاران انسان‌شناسی فلسفی قرن بیستم_ تکمیل کرد.[۳] رهبرگ سپس در زمینه نظریهٔ جامعه‌شناسی، فرهنگ و فلسفهٔ اجتماعی به تدریس پرداخت. از سال ۱۹۹۲ او نخستین کرسی «نظریهٔ جامعه‌شناسی، تاریخ نظریه و جامعه‌شناسی فرهنگی» را در دانشگاه فنی درسدن بنیاد نهاد و از سال ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۷ ریاست دانشکدهٔ فلسفهٔ این دانشگاه را برعهده داشت.[۴] وی به‌عنوان استاد مهمان در موسسه مطالعات پیشرو پاریس (École pratique des hautes études) و دانشگاه لا ساپینتسا رم نیز حضور داشت.

سهم علمی

اهمیت رِهبرگ در پیوند سنت کلاسیک جامعه‌شناسی آلمان — شامل آراء ماکس وبر، گئورگ زیمل و آرنولد گلن — با مسائل فرهنگی و نمادین جهان مدرن است. وی از چهره‌های فعال در بازسازی علوم اجتماعی در آلمان شرقی پس از وحدت آلمان است و کوشید جامعه‌شناسی را بار دیگر با مبحث نهادها، فرهنگ و تاریخ اجتماعی پیوند دهد. رِهبرگ به‌عنوان ویراستار مجموعهٔ ده‌جلدی آثار گلن (Gesammelte Werke)، نقش مهمی در بازخوانی انتقادی انسان‌شناسی فلسفی در چارچوب جامعه‌شناسی فرهنگی ایفا کرد.[۵] گلن سال ۱۹۳۸ بر کرسی فلسفه دانشگاه کونیگسبرگ منصوب شده بود؛ که از نظر تاریخی با سنت انتقادی ایمانوئل کانت پیوند داشت. این نسبت، هرچند به معنی تداوم مستقیم اندیشه‌های نئوکانتی نبود، اما جایگاه آکادمیک گلن را در بستری قرار داد که حدود «کنش انسانی» در امتداد پرسش‌های کانتی دربارهٔ «امکان» مطرح شود. رِهبرگ در فرآیند گسترده و طولانی تدوین مجموعهٔ ده‌جلدی Gesammelte Werke با اندیشه‌های گلن چه در سطح مفهومی و چه در سطح تاریخی درگیر بود. ایدهٔ مرکزی «انسان به‌مثابه موجودی ناتمام» (Mängelwesen) در کتاب «Der Mensch. Seine Natur und seine Stellung in der Welt» با بررسی‌ بنیادهای انسان شناسی فلسفی-زیستی طرح شد. تحت مختصات مخصوص از جمله «تولد زودرس عادی شده normalisierte Frühgeburt»، انسان تنها از راه ساختن الگوهای تثبیت‌کنندهٔ کنش می‌تواند از فشار دائمی زمان و محرک‌های محیطی بکاهد. کتاب Moral und Hypermoral» (۱۹۶۹)» نیز نقشی کلیدی در پژوهش‌های او داشت. محور نقد اجتماعی گلن در این کتاب، مفهوم «فرااخلاق» (Hypermoral) است؛ وضعیتی که در آن احساسات عاطفی و انسان‌دوستانهٔ برآمده از افق‌های نزدیک (خانواده و فرد)، بدون توجه به محدودیت‌های نهادی، به سطحی انتزاعی تعمیم می‌یابد. رِهبرگ در پژوهش‌های خود، این اثر را نه تنها به‌عنوان صورت‌بندی نهایی پروژهٔ انسان‌شناختی گلن، بلکه به‌عنوان متنی کلیدی برای فهم پیوند میان نهادها، اخلاق اجتماعی و اشکال نمادین نظم در جامعه‌شناسی فرهنگی بازخوانی و در بستر منازعات فکری پس از ۱۹۶۸ مطرح ساخت. رِهبرگ طی چند دهه پژوهش، ضمن ویراست ده جلدی آراء گلن، این آثار را در متن منازعات نظری نیمهٔ دوم قرن بیستم بازخوانی و از رهگذر این مواجههٔ بلندمدت، نوشته‌ها و پژوهش‌های گسترده ای در حوزهٔ جامعه‌شناسی فرهنگی پدید آورد. از جمله کتاب «Symbolische Formen und gesellschaftliche Ordnung» و مطالعات او دربارهٔ تاریخ مفاهیم، پیچیدگی فرهنگی و سنت جامعه‌شناسی آلمانی که ساختارهای نهادی (نظم، حقوق، دولت، دین) را صرفاً تنظیم‌کننده‌های عملی رفتار نمی‌داند، بلکه به عنوان «صورت‌های نمادین» در معنای کاسیرری آن تحلیل می‌شوند. چارچوبی که از طریق زبان و نمادها، جهان برای انسان قابل درک و مورد پیش‌بینی می‌شود. آن‌چنان‌که در برخی آثار، از جمله در کتاب ماجراهای مدرنیته: سال‌های بزرگ جامعه‌شناسی، ۱۹۴۹ تا ۱۹۶۹ نوشتهٔ توماس واگنر (Thomas Wagner, Abenteuer der Moderne. Die großen Jahre der Soziologie 1949–1969) می‌توان رد آن را دید، مسیر علمی کارل‌زیگبرت رِهبرگ در پیوند مستقیم با دوره‌ای شکل گرفت که در آن جامعه‌شناسی آلمان در حال گذار و بازتعریف مفاهیم بنیادین خود بود. در این فضا، رِهبرگِ جوان با نوربرت الیاس[۶] که پیش تر دستیار کارل مانهایم بود، ارتباط برقرار کرد و چشم‌انداز نظری خود را در سال‌های اولیهٔ فعالیتش عمق بخشید. او با نیکلاس لومان نیز در تعامل علمی قرار داشت و بخشی از دگرگونی‌های مفهومی آن دوره را از خلال این ارتباط تجربه کرد. رِهبرگ همچنین تحولات فکری میان آدورنو و آرنت با آرنولد گلن _به‌عنوان شاگرد و دستیار علمی او_ را از نزدیک تجربه کرد و در جریان این دینامیسم نظری قرار داشت.[۷] این مجموعه تجربه‌های زنده، در کار پژوهشی رِهبرگ قابل تشخیص‌اند و در آثار او بازتابی از آن دورهٔ فکری پُرکشش دیده می‌شود و صورت پیوستهٔ این تداوم، روابط فکری رِهبرگ با یورگن هابرماس -دستیار علمی آدورنو- و اکسل هونت -جانشین فکری در مکتب فرانکفورت- در دهه‌های بعداست.

ریاست انجمن جامعه‌شناسی آلمان

رِهبرگ از ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۷، دو دوره ریاست «انجمن جامعه‌شناسی آلمان» (Deutsche Gesellschaft für Soziologie) را بر عهده داشت. او در این زمان تحلیل‌های صوری زیمل را با انسان‌شناسی فلسفی گلن و جنبه‌هایی از نظریهٔ انتقادی آدورنو و هانا آرنت پیوند داد و چشم‌انداز تازه ای برای جامعه‌شناسی آلمان در آغاز سدهٔ بیست‌ویکم فراهم آورد و به تحلیل نگاه آنان با شرایط امکان کنش انسانی در جامعهٔ مدرن پرداخت.[۸] انجمن جامعه‌شناسی آلمان که چهره‌هایی چون فردیناند تُونیس-برای یک دوره طولانی ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۳- و تئودور آدورنو از سال 1963 تا 1967 ریاست آن را بر عهده داشتند، در دورهٔ رهبِرگ، بازتاب تازه‌ای از بازخوانی و تحلیل آرای انتقادی در افق جامعه‌شناسی آلمان را نشان می داد.

حوزه‌های پژوهش

  • نظریهٔ نهادها و تاریخیت اجتماع
  • نمادها، آیین و کنش‌های نمایشی در فرهنگ
  • جامعه‌شناسی هنر و قدرت نمادین
  • انسان‌شناسی فلسفی و نسبت آن با جامعه‌شناسی معاصر

آثار منتخب

  • Rehberg, Karl-Siegbert (۲۰۱۴). Symbolische Ordnungen: Beiträge zu einer soziologischen Theorie der Institutionen. Nomos, Baden-Baden. ISBN 978-3848713374.
  • ویراستاری مجموعهٔ ده‌جلدی آثار آرنولد گلن (نشر ۹ جلد در انتشارات ویتوریو کلسترمان، فرانکفورت).

جوایز

  • ۱۹۹۲ – جایزهٔ فریدریش ویلهلم، دانشگاه RWTH آخن
  • ۲۰۱۱ – جایزهٔ بنیاد Aby-Warburg؛ نشان «شوالیهٔ نخل‌های آکادمیک»
  • ۲۰۲۲ – جایزهٔ دستاوردهای برجسته در اثرگذاری عمومی جامعه‌شناسی از سوی انجمن جامعه‌شناسی آلمان

ادبیات

یواخیم فیشر و هانس یواس. «هنر، قدرت و نهاد: پژوهش‌هایی در انسان‌شناسی فلسفی، نظریهٔ جامعه‌شناختی و جامعه‌شناسی فرهنگ در دوران مدرن». گزیده‌مقالاتی برای گرامیداشت کارل‌-زیگبرت رهبرگ،انتشارات Campus، فرانکفورت آم‌ ماین، ۲۰۰۳. (Kunst, Macht und Institution. Studien zur Philosophischen Anthropologie, soziologischen Theorie und Kultursoziologie der Moderne)

پیوند به بیرون

جستارهای وابسته

  • آرنولد گلن
  • گئورگ زیمل
  • ماکس وبر
  • جامعه‌شناسی فرهنگی

منابع

  1. ↑ Fischer, Joachim (2023). ‘‘Der Dresdner Soziologe Karl-Siegbert Rehberg wird 80’’, Frankfurter Allgemeine Zeitung.
  2. ↑ «Biografie – Prof. em. Dr. Karl-Siegbert Rehberg», Technische Universität Dresden.
  3. ↑ Fischer & Joas (eds.). Kunst, Macht und Institution. Campus Verlag, Frankfurt am Main, 2003.
  4. ↑ «History of the Institute and Professorships – TU Dresden Institute of Sociology».
  5. ↑ «Arnold Gehlen – Gesamtausgabe (Editionsplan)». Vittorio Klostermann Verlag.
  6. ↑ به نقل از همکار ایرانی او؛ پس از بازگشت نوربرت الیاس به آلمان، رِهبرگ ارتباطی نزدیک و انسانی با او داشت. نشانهٔ این پیوند، جشن سالروز تولد ۷۰ سالگی الیاس -سال ۱۹۶۷- در خانهٔ رِهبرگ بود که مصادف با جشن سالروز تولد ۲۴ سالگی خود او بود؛ یک ملاقات صمیمی که به‌طور نمادین تقاطع نسل‌های دانشگاهی و انتقال سنت‌های جامعه‌شناسی مدرن را در زندگی شخصی و علمی او منعکس می‌کرد. وجه جالب این موظوع به نقل قولی از دکتر یزدان کیخسرو دولتیاری در مقاله ای با عنوان «مسئله زمان و ایرانیان در آلمان» برمیگردد که از گفتگوهای میان خود و رهبرگ یاد می کند: «در یک کنفرانس دانشگاهی که به افتخار ماکس وبر برگزار شده بود، استادی از ماینتس ادعا کرده بود که الیاس را در آکرا دیده است (مربوط به زمانی که الیاس ناچار به ترک آلمان شد و ابتدا به انگلستان و سپس گویا بعدها به عنوان استاد مهمان در این شهر حضور داشت). با این حال، بسیاری از جامعه‌شناسان آلمانی قاطعانه پاسخ داده بودند: «نه، این درست نیست؛ او مرده است». به نقل از کیخسرو، رهبرگ این خاطره را به عنوان «تصویر کوچکی از بازتاب دوره شکوفایی از جامعه شناسی آلمان می دید که متعاقب تحولات سیاسی؛ عبور، بازگشت و تنش را تجربه میکرد». در زمان نگارش یک پژوهش ادبی-تحقیقی چهارجلدی که به عنصر سنتز در تاریخ تطبیقی ایران-آلمان می‌پرداخت _با عنوان اختصار «گلستان الست»_ (در موضوع کشش‌ «درون و صورت بیرون»، که در تعاقب معرفی آیین از سوی دیگران صورت میدهد)، کیخسرو در سال ۲۰۲۳ به عنوان محقق به دانشگاه فنی درسدن دعوت شد. این دعوت، آغاز دوستی و همکاری نزدیک میان او و کارل‌زیگبرت رِهبرگ به عنوان دستیار علمی بود و زمینهٔ پرداختن به برخی مباحث انسان‌شناختی و جنبه‌های تطبیقی تاریخ ایران و آلمان را فراهم آورد.https://tu-dresden.de/gsw/phil/iso/mak/die-professur/gastwissenschaftlerinnen/dr-yazdan-keikhosrou-doulatyari
  7. ↑ Wagner, Thomas (2022): Abenteuer der Moderne. Die großen Jahre der Soziologie 1949–1969. Stuttgart: Hirzel Verlag. ISBN 978-3-7776-3150-2.
  8. ↑ «Ritterschlag für alt-Vorsitzenden der DGS». Soziologie.de, 2011.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.