کاروانسرای هجیب

کاروانسرای هجیب
نام	کاروانسرای هجیب
کشور	ایران
استان	استان قزوین
شهرستان	شهرستان بوئین‌زهرا
اطلاعات اثر
کاربری	کاروان‌سرا، سرای
دیرینگی	دوره صفوی
دورهٔ ساخت اثر	دوره صفوی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت	۱۱۸۷
تاریخ ثبت ملی	۱۴ مهر ۱۳۵۴
	کاروانسرای هجیب مکان در ایران

کاروانسرای هجیب یا کاروانسرای بیگم کاروانسرای بزرگی در مسیر کاروان روی قزوین – اصفهان و ۳۳ کیلومتری جادهٔ بوئین زهرا به ساوه است.

مکان

کاروانسرای هجیب در دوران صفوی، در روستای هجیب ساخته شده است. مساحت زمین ۵۶۰۰ متر مربع^[۱] و زیربنای آن حدود ۴۰۰۰ متر مربع است و دارای ۳۶ حجره می‌باشد؛ وسعتی کم‌نظیر که اهمیت این کاروانسرا را نشان می‌دهد، به‌ویژه در روزگاری که قزوین به دلیل ویژگی‌های خاص جغرافیایی، مسیر عبوری کاروان‌های تجاری از نقاط مختلف کشور بود.

ویژگی‌های کاروانسرا

پس از ورود از درب جنوبی این کاروانسرای مادرشاهی، به فضایی مربعی شکل می‌رسید که سرای اصلی بنا را تشکیل می‌دهد. در تقاطع چهار ضلع خارجی آن، برج‌های مدور^[۲] به صورت نیم‌ستون دیده می‌شوند. داخل طاق‌نماهای ورودی با قوس جناغی پوشیده شده و رسمی‌بندی با آجرکاری رنگی، یکی از مهم‌ترین تزئینات آن به شمار می‌رود.^[۳] گنبد ایوان ورودی دارای رسمی‌بندی باریک است که در بسیاری از بناهای دوره اسلامی به چشم می‌خورد.

پس از هشتی ورودی، فضای وسیعی قرار دارد که سقف آن به شکل گنبدی مدور ساخته شده است. در دو سوی هشتی، اتاق‌هایی برای نگهبانان در نظر گرفته شده که با راه‌پله‌ای به پشت‌بام راه دارند.

با گذر از هشتی، به حیاط مربع شکل کاروانسرا می‌رسید که دور تا دور آن را حجره‌هایی با پایه سنگی و فاصله نیم متر از کف حیاط فرا گرفته‌اند. در اضلاع چهارگانه این حیاط، که ابعاد تقریبی ۴۰ در ۴۳ متر دارد، چهار ایوان قرار گرفته است که طاق‌نماهایی به ارتفاع شش متر دارند و پشت آن‌ها اتاق‌های بنا واقع شده که مساحتشان از ۹ تا ۱۳٫۵ متر مربع متغیر است.

در مرکز حیاط، بنایی آجری به شکل هشت‌ضلعی ساخته شده که از دو چهارطاقی متصل به هم با قوس جناغی باز تشکیل شده و دارای گنبدی عرقچینی با آجرکاری زیبا است. این بنا علاوه بر سرداب، کاربری‌هایی چون رختشوی‌خانه نیز داشته است.

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ این کاروانسرا، وجود پایه‌های سنگی در تمامی قسمت‌های بناست که استحکام آن را بیش از پیش تضمین می‌کند. پشت اتاق‌ها و در چهار سوی کاروانسرا، راهرویی سراسری با طاق‌نماهایی عمیق به شکل طاق تویزه وجود دارد که در دو طرف آن، سکوهایی به ارتفاع تقریبی یک متر از کف قرار گرفته است و به منظور بارانداز از آن استفاده می‌شده است. این راهروها توسط اتاق‌های میانجی به حیاط متصل می‌شوند.

سر در رفیع و با شکوه ورودی بنا در ضلع غربی واقع است و دو طرف آن دو طبقه ساخته شده و با طاق‌نماهای جناغی تزئین گردیده‌اند.

علاوه بر معماری زیبا، این کاروانسرا دارای امکانات دیگری نیز بوده است، از جمله حمام، آب انبار و باغ‌هایی که برای تأمین هزینه‌های نگهداری کاروانسرا وقف شده بودند. همچنین درگاه‌های ورودی حجره‌ها با ارتفاع کم طراحی شده‌اند تا مسافران را در برابر سرما، گرمای کویری، گردبادها و توفان‌های منطقه محافظت کنند. در ضلع جنوبی خارجی، ۱۶ طاق‌نما برای داد و ستد بازرگانان و استقرار نعلبندان، پالاندوزان و فروشندگان ساز و برگ چهارپایان وجود دارد.

مرمت

کاروانسرای هجیب در سال‌های اخیر تحت عملیات مرمت و بازسازی قرار گرفته است.^[۴] این مرمت شامل بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده بنا، تقویت پایه‌های سنگی و تعمیر سقف‌های گنبدی کاروانسرا می‌شود.^[۴] همچنین به منظور حفظ ارزش تاریخی و معماری کاروانسرا، تزئینات آجری و رسمی‌بندی‌های ورودی مورد بازسازی قرار گرفته‌اند.^[۴] برنامه‌های مرمت با هدف آماده‌سازی بنا برای بازدید عموم و ارتقای ایمنی آن انجام می‌شوند.^[۴]