کاظم رجوی (شاعر)

کاظم رجوی
پرتره‌ای از کاظم رجوی، حوالی دهۀ ۱۳۳۰ش/ ۱۹۵۰م
نام هنگام تولد	کاظم بن عباسعلی دیلمقانی
زادهٔ	۱۲۹۱ش ۱۹۱۲ م دیلمقان، ایالت آذربایجان، دولت عِلیّۀ ایران
درگذشت	۱۳۷۵ش ۱۹۹۶ (۸۳−۸۴ سال)م تهران، استان تهران، ایران
آرامگاه	امامزاده طاهر
ملیت	ایرانی
پیشه(ها)	شاعر، نویسنده، معلم، مترجم ادبی
سال‌های فعالیت	۱۳۰۷–۱۳۷۵

کاظم رجوی با تخلُّص ایزد (۱۲۹۱ – ۱۳۷۵) شاعر و نویسندهٔ ایرانی بود. از نوجوانی به شعر و نویسندگی روی آورد و اشعار او بیشتر درون‌مایه‌های اجتماعی، انتقادی، تاریخی و فلسفی دارند. نخستین مجموعهٔ شعرش با عنوان بادهٔ کهن در سال ۱۳۴۴ منتشر شد. رجوی به زبان‌های عربی، ترکی آذری، ترکی استانبولی و فرانسوی تسلط داشت و دربارهٔ زبان‌های پهلوی، فارسی باستان و اوستایی نیز آگاهی گسترده‌ای داشت. او با نشریات متعددی در داخل و خارج از ایران همکاری می‌کرد. پس از فراغت از تحصیل در دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و سال‌ها در دبیرستان‌های تهران و دانشکدهٔ افسری به تدریس پرداخت. او از مؤسسان انجمن ادبی فرهنگستان ایران بود. از سال ۱۳۴۳ نیز در دانشگاه ملی ایران (دانشگاه شهید بهشتی کنونی) به تدریس ادبیات فارسی اشتغال داشت. کاظم رجوی در تهران به سن ۸۴ سالگی درگذشت و در آرامگاه امامزاده طاهر به خاک سپرده شد. به جز مجموعه‌های شعر، حدود ۲۵ کتاب چاپ‌شده و نشده از او در موضوعات گوناگون بر جای مانده است.^{[۱][۲][۳][۴][۵] [۶][۷][۸]}

کاظم رجوی، فرزند عباسعلی دیلمقانی، در سال ۱۲۹۱ شمسی / ۱۹۱۲ میلادی در دیلمقان (مرکز شهرستان شاپور، سلماس کنونی) در ایالت آذربایجان (استان آذربایجان غربی) زاده شد. از دو سالگی از زادگاه خود دور افتاد و در تبریز و تهران اقامت گزید. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را تا سال ۱۳۱۰ در تبریز گذراند و سپس از ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۳ در دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران تحصیل کرد. او در رشته‌های ادبیات فارسی، فلسفه و علوم تربیتی موفق به دریافت مدرک لیسانس شد. رجوی در سال‌های ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۴ ضمن انجام خدمت نظام وظیفه در دانشکدهٔ افسری، دورهٔ مهندسی نظامی را نیز گذراند.^[۱]

پس از پایان خدمت نظام، از سال ۱۳۱۴ به فعالیت در آموزش و پرورش پرداخت و در دبیرستان‌های آذربایجان شرقی به تدریس دروس ادبی، فلسفی و تربیتی مشغول شد. مدتی نیز به عنوان بازرس فنی، کفیل و رئیس دانشسرای پسران تبریز و دبیرستان وابسته به آن خدمت کرد. از جمله سمت‌های اداری و آموزشی او می‌توان به تدریس در دبیرستان‌های تهران (۱۳۱۸–۱۳۲۲)، بازرسی فنی و وزارتی (۱۳۲۲–۱۳۲۵)، تدریس در دبیرستان‌های مرکز (۱۳۲۵–۱۳۲۹)، بازرسی فنی (۱۳۲۹–۱۳۳۸) و از سال ۱۳۳۸ بازرسی عالی وزارت فرهنگ، اشاره کرد. در کنار این سمت‌ها و مسئولیت‌ها، از سال ۱۳۱۸ به مدت حدود بیست سال دروس ادبی، تاریخی و فلسفی را در دبیرستان‌های نظام تدریس کرد و استاد ادبیات و روان‌شناسی رهبری و فرماندهی در دانشکدهٔ افسری بود.^[۱]

رجوی در مأموریت‌های فرهنگی و مطالعاتی خود چندین بار به استان‌های شمالی و شمال‌غربی ایران، به‌ویژه آذربایجان، سفر کرد. از جمله همراه با وزیر فرهنگ وقت، عبدالحمید زنگنه، به آذربایجان غربی سفر کرد. هدف او از این سفر، درمان بیماری رماتیسم و سیاتیک با آب دریاچهٔ رضائیه بود که مدتی طولانی از آن رنج می‌برد. در جریان این سفر، رجوی در هر شهری از آذربایجان غربی که توقف می‌کرد، منظومه‌ای می‌سرود و آن را در نشست‌ها و محافل فرهنگی قرائت می‌نمود؛ سروده‌هایی که با استقبال و توجه اهل ادب روبه‌رو شد. مجموعهٔ این اشعار در شهریور ۱۳۲۸ به‌کوشش ادارهٔ فرهنگ رضائیه به مناسبت جشن مهرگان به چاپ رسید.^[۳] سپس در سال ۱۳۲۹ برای درمان از راه ترکیه به اروپا رفت و پس از بهبودی، مدتی در استانبول اقامت داشت. تأثیر این سفرها در اشعار و نوشته‌های او مشهود است. در آذر ۱۳۴۲ به دعوت دولت ترکیه برای شرکت در جشن‌های سالانهٔ بزرگداشت مولانا جلال‌الدین بلخی و ایراد سخنرانی در دانشگاه‌های آنکارا و استانبول به ترکیه سفر کرد و پس از حدود پنجاه روز به ایران بازگشت.^[۱] در ۱۳۴۳ در دانشگاه ملی (دانشگاه شهید بهشتی کنونی) به تدریس ادبیات فارسی پرداخت. او با مجلات سهند تبریز، ارمغان، ماهتاب، مهر، سپید و سیاه، خراسان و مجلات کشورهای پاکستان، ترکیه، هندوستان، عراق و کانادا همکاری داشت و مقالات و اشعار بسیاری از او در این مطبوعات چاپ شد.^[۲]

رجوی به مهارت در زبان‌شناسی شهرت داشت و علاوه بر فارسی و آذری، با زبان‌های ترکی، فرانسوی، عربی و انگلیسی آشنا بود. او همچنین دربارهٔ زبان‌های باستانی ایران مانند اوستایی، فارسی باستان و پهلوی دانش گسترده‌ای داشت و به بررسی لهجه‌های محلی علاقه نشان می‌داد. تخلّص ادبی او «ایزد» بود که از واژه‌ای کهن به معنای «ستوده» گرفته شده است. هرچند تا سال ۱۳۳۶، با همان نام خانوادگی خود در شعر تخلص می‌کرد، ولی برای هم‌نام بودنش با کاظم رجوی سیاستمدار، ناچار شد نام شعری خود را عوض کند.^[۱] او از نوجوانی (۱۵ یا ۱۶ سالگی) به سرودن شعر و تألیف آثار پرداخت. نخستین کتابش دربارهٔ لگاریتم بود که در دوران دبیرستان نگاشت و چاپ کرد. در محافل ادبی، به‌ویژه در تهران، شناخته‌شده بود و از اعضای مؤسس برخی از انجمن‌های ادبی به‌شمار می‌رفت. او عضو پیوستهٔ انجمن ادبی فرهنگستان ایران نیز بود. بیشتر اشعارش به زبان فارسی سروده شده، اما قطعاتی به زبان‌های ترکی آذری و فرانسوی نیز از او باقی مانده است. وی از زبان‌های عربی، ترکی، فرانسوی، انگلیسی و ایتالیایی ترجمه‌های منظومی به فارسی دارد. موضوعات اشعارش متنوع است و از غزل‌های عاشقانهٔ جوانی تا سروده‌های میهنی، اجتماعی، فلسفی و عرفانی در آثارش دیده می‌شود.^[۱]

کاظم رجوی در ۱۳۷۵ش / ۱۹۹۶م در تهران درگذشت و در امامزاده طاهر به خاک سپرده شد.^[۲] فرزندانش در ۱۳۸۷ش کتابخانهٔ شخصی او را را که بالغ بر ۱۵۷۹ جلد کتاب و مجله بود، به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اهدا کردند.^[۲]

از جمله آثار چاپ شدهٔ او:^[۱]

• «قواعد لگاریتمی: اصول استعمال جداول لگاریتمی»، کتابخانهٔ ادبیه، مطبعهٔ تقی‌زاده، ۱۳۰۷، تبریز^[۹]
• «ترانهٔ پیروزی یا نامهٔ پیروزی»، ترجمهٔ منظوم ظفرنامهٔ بزرگمهر، کتابخانهٔ ادبیه، ۱۳۱۰، تبریز^[۱۰][۱۱]
• «تاریخ و جغرافیای سلماس و تاریخچهٔ ادبی آنجا»، ۱۳۰۹–۱۳۱۰، ضمیمهٔ روزنامهٔ سهند تبریز
• «خرد پژوهی»، ۱۳۱۰، تبریز
• «فارابی و فلسفهٔ او»، ۱۳۱۲، تهران
• «روش نگارش»، ۱۳۱۵، تبریز
• «وراثت روحانی»، ۱۳۱۷، تبریز
• «پرورش خانوادگی»، نمایشنامه، ۱۳۱۸، تبریز
• «روزگار خونین»، مجموعه اشعار، روزنامهٔ امید، ۱۳۲۲، تهران ^[۱۲]
• «ارمغان آذربایجان»، مجموعه اشعار، ۱۳۲۸، رضائیه
• «پیروزی نامه»، چاپ دوم نامهٔ پیروزی، ۱۳۳۳، تهران
• «ترجمهٔ خطبهٔ توحیدیهٔ ابن سینا»، از عربی به فرانسه، ۱۳۳۳ تهران
• «ارمغان ایران به مردم همکیش و همزبان پاکستان»، نظم و نثر، ۱۳۳۴، تهران^[۱۳]
• «بهترین روش در آموزش نگارش»، دو جلد، ۱۳۳۵ تهران

از آثار چاپ‌نشدهٔ او:^[۱]

• «زبان‌شناسی ایرانی»، ۳ جلد
• «هستهٔ هستی در یکتاپرستی»
• «رهنمای دبیران در نگارش»
• «رهبر دانش‌آموزان در نگارش»
• «خصایص ادبیات فرانسه»
• «کلیات اشعار»، ۵ جلد
• «صد برگ (صد قطعهٔ نو)»
• «رساله‌ای دربارهٔ آثار و افکار سعدی»
• «زادیگ»، ترجمه از ولتر
• «فرهنگ ترکیهٔ نوین»
• «ترانه‌های بومی»
• «رباعیات قدس»، به سه زبان فارسی، ترکی و انگلیسی
• «رباعیات فؤاد»، به دو زبان فارسی و ترکی