ارغنون (کتاب)

ارگانون (به انگلیسی: The Organon، به یونانی: όργανον به معنای «ابزار و وسیله») نامی است که شاگردان ارسطو بر شش رساله از تألیفات او در دانش منطق نهادند.

گردآوری این رساله‌ها بدینگونه، در زمان امپراتوری روم شرقی انجامید. این شش رساله چنین‌اند:

• «مقولات» یا «قاطیغوریاس» (لاتین: Categoriae، از اصل یونانی: Κατηγορίαι، Katēgoriai) در آن ارسطو همه‌ی آنچه را که پدید دارد به ده دسته تقسیم میکند؛ که آن را مقولات عشره خوانند.^[۱]
• «تعبیرات» یا «عبارت» یا «قضایا» یا «باری ارمینیاس» (لاتین: De Interpretatione، از اصل یونانی: Περὶ Ἑρμηνείας، Peri Hermeneias)
• «قیاس» یا «تحلیل القیاس» یا «آنالوطیقای اول» (لاتین: Analytica Priora)
• «برهان» یا «آنالوطیقای دوم» (لاتین: Analytica Posteriora)
• «جدل» یا «طوبیقا» (لاتین: Topica)
• «مغالطه» یا «سوفسطیقا» (لاتین: De sophisticis elenchis)

پس‌تر، برخی از شارحان ارسطو دو کتاب دیگر او را نیز بر آن افزودند:

• «خطابه» یا «ریطوریقا» (لاتین: Ars Rhetorica از اصل یونانی: Τέχνης Ρητορικής، Technēs Rhtorikēs)
• «شعر» یا «بوطیقا» (لاتین: Poetica از اصل یونانی: Περὶ ποιητικῆς)

«ایساغوجی»^[۲] رساله دیگری است که با اقتباس از دو رساله برهان و جدل در جایگاه مدخلی برای منطق ارسطو درنگریسته شد.^[۳] ارغنون از چند رساله برآمده، که نامهای آن در مأخذ اسلامی در بالا یاد شد و یکی در تحلیل که آن دو رساله درباره‌ی قیاس و برهان است. یکی در جدل، یکی در سفسطه و مغالطه. نامهای رساله‌های یادگشته در یونانی کمابیش به‌مانند نامهای بالاست و واژه و نام قاطیغوریاس در منابع یونانی «کاتگوریای» است که دارای همان مقولات عشر یعنی مقوله جوهر و ۹ مقوله عرض است.^[۴]

انتشار برگردان فارسی این کتاب بر پایه‌ی متن یونانی آن در سال ‍۱۳۷۸ بدست میرشمس‌الدین ادیب سلطانی با عنوان «منطق ارسطو (ارگانون)» انجامید.^[۵]

عنوان رساله‌های فارسی کتاب در این برگردان بدینگونه است:

1. م‍ق‍ول‍ه‌ه‍ا
2. در پ‍ی‍رام‍ون گ‍زارش
3. آن‍اک‍اوی‍ک ن‍خ‍س‍ت
4. آن‍اک‍اوی‍ک دوم
5. ج‍ای‍گ‍اهه‍ای ب‍ح‍ث
6. در پ‍ی‍رام‍ون اب‍طالهای س‍وف‍ی‍س‍ت‍ی.^[۶]