شیجی

شی‌جی (چینی:史記) کتابی است که از سال ۱۰۹ تا ۹۱ پیش از میلاد نوشته شده‌است. این کتاب، شاهکار سیما چیان، نویسنده و تاریخ‌نگار عصر هان است. سیما چیان در این کتاب به شرح تاریخ چین از زمان امپراتور زرد تا امپراتور معاصر خودش هان وودی پرداخته‌است. این کتاب را با کتاب تاریخ هرودوت مقایسه می‌کنند. این کتاب در ممالک غربی با عنوان یادداشتهای تاریخ نگار بزرگ (Records of the Grand Historian) شناخته می‌شود.

شی‌جی (چینی: 史記؛ به معنای گزارش‌های تاریخی) که با نام‌های گزارش‌های مورخ بزرگ یا گزارش‌های دبیر بزرگ (چینی: 太史公書) نیز شناخته می‌شود، اثری تاریخی از چین باستان است که نخستین مورد از تاریخ‌های بیست و چهارگانه چین امپراتوری به‌شمار می‌رود. این کتاب در اواخر سده دوم و اوایل سده نخست پیش از میلاد توسط سیما چیان، تاریخ‌نگار سلسله هان، بر پایه طرحی که پدرش سیما تان آغاز کرده بود، نوشته شد. این اثر دوره‌ای ۲۵۰۰ ساله از زمان امپراتور زرد افسانه‌ای تا دوران سلطنت امپراتور وو (هان) در زمان حیات نویسنده را پوشش می‌دهد و جهان را آن‌گونه که برای چینی‌های هان غربی شناخته شده بود، توصیف می‌کند.^[۱]

شی‌جی را «متن بنیادین تمدن چین» نامیده‌اند.^[۲] پس از کنفوسیوس و چین شی هوانگ، «سیما چیان یکی از آفرینندگان چین امپراتوری بود؛ او با ارائه زندگی‌نامه‌های تعیین‌کننده، به شکلی مؤثر تصاویر ماندگار این دو شخصیت پیشین را شکل داد.»^[۳] شی‌جی الگوی تمام تاریخ‌های سلسله‌ای بعدی در چین شد. برخلاف سنت‌های تاریخ‌نگاری غربی، شی‌جی تاریخ را به عنوان یک «روایت پیوسته و فراگیر» تلقی نمی‌کند، بلکه آن را به واحدهای کوچک‌تر و هم‌پوشان شامل رهبران مشهور، افراد برجسته و موضوعات کلیدی تقسیم می‌کند.^[۴]

شیجی در اصل روایت پیوسته‌ای از تاریخ چین است، از روزگار افسانه‌ای فرمانروایان نخستین گرفته تا زمان زندگی خود نویسنده، یعنی دورهٔ دودمان هان. نویسنده تلاش کرده تاریخ را فقط به‌صورت فهرست پادشاهان و جنگ‌ها ننویسد، بلکه زندگی انسان‌ها را در دل تاریخ نشان بدهد. به همین خاطر، در کنار روایت رویدادهای سیاسی، سرگذشت پادشاهان، سرداران، اندیشمندان، شاعران، پزشکان و حتی راهزنان و شورشیان هم آمده است.

شی‌جی از چند بخش تشکیل شده: سال‌شمار فرمانروایان، زندگی‌نامه‌های افراد مهم، گزارش‌هایی دربارهٔ خاندان‌ها و ایالت‌ها، و بخش‌هایی که به موضوعاتی مثل اقتصاد، آیین‌ها، موسیقی، تقویم و باورهای دینی می‌پردازد. این شیوه باعث شده خواننده بتواند تاریخ را هم از نگاه حاکمان ببیند و هم از نگاه مردم و شخصیت‌های گوناگون.

سیما چیان فقط ستایشگر قدرت نیست. او در بسیاری جاها خطاها، ظلم‌ها و شکست‌های فرمانروایان را هم ثبت کرده و حتی از کسانی نوشته که در زمان خودشان مغضوب یا شکست‌خورده بوده‌اند. همین نگاه نسبتاً بی‌طرفانه و انسانی باعث شده شیجی الگویی برای تاریخ‌نویسی بعدی در چین شود.

• 
  صفحاتی از جلد یازدهم نسخه چاپی سلسله مینگ از کتاب شی‌جی

شی‌جی حدود ۵۲۶٬۵۰۰ نویسه چینی طول دارد که آن را چهار برابر طولانی‌تر از کتاب «تاریخ جنگ‌های پلوپونزی» اثر توسیدید می‌کند.^[۷] نسخه اصلی بر روی لوح‌های بامبو نوشته شده بود. طبق محاسبات، این اثر احتمالاً شامل ۴۶۶ تا ۷۰۰ بسته لوح بوده که وزن کل آن‌ها بین ۴۰ تا ۶۰ کیلوگرم تخمین زده می‌شود.

سیما چیان فصل‌های کتاب را در پنج دسته سازماندهی کرده است:

• سالنامه‌های پایه (Běnjì 本紀): ۱۲ فصل اول که مشابه سوابق سالشمارانه دربار باستان مانند کتاب سالنامه بهار و پاییز است.^[۸]
• جداول (Biǎo 表): فصل‌های ۱۳ تا ۲۲ شامل جداول نسب‌شناسی و گاه‌شماری برای درک بهتر خطوط حکومتی همزمان.^[۸]
• رساله‌ها (Shū 書): ۸ فصل (۲۳ تا ۳۰) درباره تکامل تاریخی آیین‌ها، موسیقی، تقویم، نجوم، اقتصاد و آب‌راه‌ها.^[۸]
• خاندان‌های موروثی (Shìjiā 世家): فصل‌های ۳۱ تا ۶۰ که تاریخ ایالت‌های برجسته دوران سلسله ژو و زندگی‌نامه‌های دوران هان را در بر می‌گیرد.^[۸]
• زندگی‌نامه‌های ردیف‌شده (Lièzhuàn 列傳): بزرگ‌ترین بخش شامل ۷۰ فصل (۶۱ تا ۱۳۰) که ۴۲٪ کل اثر را تشکیل می‌دهد و شامل زندگی‌نامه ۱۳۰ مرد برجسته چینی از دوران باستان تا معاصران سیما چیان است.^[۸]

• 
  سیما چیان، نویسنده کتاب شی‌جی

برخلاف متون تاریخی رسمی بعدی که دکترین کنفوسیوسی را پذیرفتند و حق الهی امپراتوران را تبلیغ کردند، نثر لیبرال و عینی سیما چیان توسط شاعران و رمان‌نویسان ستوده شده است. او برای حفظ دقت تاریخی، به دنبال داستان‌هایی از کسانی بود که آگاهی نزدیک‌تری از رویدادها داشتند؛ برای نمونه، روایت تلاش جینگ که برای ترور پادشاه کین، شامل مشاهدات عینی پزشک پادشاه است که توسط شاهدان به سیما چیان منتقل شده است.^[۹]

سیما چیان به بایگانی‌ها، احکام و سوابق اوایل سلسله هان دسترسی داشت. او مورخی روشمند و شکاک بود که نه تنها از اسناد امپراتوری استفاده می‌کرد، بلکه با مردم مصاحبه می‌کرد و برای تأیید اطلاعات به سراسر چین سفر می‌نمود. او در فصل اول خود می‌نویسد: > «من خود به غرب تا کوه‌های کونگ‌تونگ، به شمال فراتر از ژوآلو، به شرق تا دریا سفر کرده‌ام و در جنوب بر رودخانه‌های یانگ‌تسه و هوآی کشتی رانده‌ام... به طور کلی آن دسته از روایت‌های بزرگان که با متون باستانی تفاوتی ندارند، به حقیقت نزدیک‌تر به نظر می‌رسند.»^[۱۰]

سیما چیان از کتاب‌هایی چون کتاب مستندات، سالنامه بهار و پاییز و گوئویو به عنوان منابع خود یاد کرده است. او همچنین به مشکلات منابع ناقص و متناقض اشاره کرده و خاطرنشان ساخته که بسیاری از سوابق ایالت‌های سلسله ژو در جریان کتاب‌سوزان چین شی هوانگ نابود شده‌اند.

پس از حدود سال ۹۱ پیش از میلاد، دست‌نوشته تقریباً تکمیل‌شده برای جلوگیری از نابودی در دوران امپراتور وو و جانشین بلافاصله‌اش امپراتور ژائو، در اقامتگاه دختر نویسنده، سیما یینگ (司馬英)، پنهان شد. کتاب شی‌جی سرانجام در دوران سلطنت امپراتور شوان توسط نوه سیما چیان (از طریق دخترش)، یانگ یون (楊惲)، پس از وقفه‌ای حدوداً بیست ساله منتشر شد.

تغییرات در دست‌نوشته شی‌جی طی این دوره وقفه، همواره مورد اختلاف محققان بوده است. اینکه متن تا حدود سال ۹۱ پیش از میلاد کم‌وبیش کامل بوده، در «نامه به رن آن» (報任安書) که در عصر ژنگ‌هه از سلطنت امپراتور وو نگاشته شده، تأیید شده است. سیما چیان در این نامه کار خود را این‌گونه توصیف می‌کند: «از زمان امپراتور زرد تا عصر حاضر را در بر می‌گیرد و شامل ده جدول، دوازده سالنامه پایه، هشت رساله، سی فصل درباره خاندان‌های موروثی و هفتاد زندگی‌نامه است که در مجموع ۱۳۰ فصل می‌شود.»^[۱۱] این اعداد به همین ترتیب در پس‌گفتار شی‌جی نیز آمده است.^[۱۲]

پس از مرگ او (که احتمالاً تنها چند سال بعد رخ داد)، افراد کمی فرصت دیدن کل اثر را داشتند. با این حال، افزوده‌های مختلفی همچنان به آن الحاق شد. لیو ژی‌جی، تاریخ‌نگار چینی، نام پانزده محقق را گزارش کرده که گمان می‌رود در دوره پس از مرگ سیما چیان، مطالبی را به شی‌جی افزوده باشند. تنها افزوده‌های چو شائوسون (褚少孫، حدود ۱۰۵ – ۳۰ پیش از میلاد) با عبارت «آقای چو فرمود» (Chu xiansheng yue، 褚先生曰) به وضوح مشخص شده است. در همان قرن اول میلادی، بان بیائو و بان گو ادعا کردند که ده فصل از شی‌جی مفقود شده است. تعداد زیادی از فصول مربوط به قرن اول سلسله هان (یعنی قرن دوم پیش از میلاد) دقیقاً با فصول مربوطه در «کتاب هان» (Hanshu) مطابقت دارند. مشخص نیست که آیا آن فصول ابتدا در شی‌جی بوده‌اند یا در کتاب هان. پژوهشگرانی چون ایو هرووئه و ای. اف. پی. هولسوه استدلال کرده‌اند که نسخه‌های اصلی آن فصول از شی‌جی گم شده و بعداً با استفاده از فصول مشابه در کتاب هان بازسازی شده‌اند.^[۱۳]

قدیمی‌ترین نسخه باقی‌مانده از شی‌جی که به صورت خطی است، در دوره سلسله‌های شمالی و جنوبی (۴۲۰–۵۸۹ میلادی) تهیه شده است. قدیمی‌ترین نسخه چاپی با عنوان شی‌جی جی‌جیه (史記集解، به معنای: گزارش‌های دبیر، مجموعه تفاسیر) در دوران سلسله سونگ شمالی منتشر شد. نسخه هوانگ شانفو که در دوران سلسله سونگ جنوبی به چاپ رسید، قدیمی‌ترین مجموعه از تفاسیر «سان‌جیا ژو» (Sanjia zhu) بر کتاب شی‌جی (三家注، به معنای لغوی: تفاسیر ترکیبی سه متخصص) است.

در دوران مدرن، انتشارات جونگهوا در پکن این کتاب را هم به چینی ساده‌شده برای استفاده عموم و هم به چینی سنتی برای مطالعات علمی منتشر کرده است. نسخه «سان‌جیا ژو» سال ۱۹۵۹ (چاپ دوم، ۱۹۸۲) به چینی سنتی (بر اساس نسخه انتشارات جین‌لینگ) که حاوی تفاسیر پراکنده در میان متن اصلی است، یک نسخه مدرن معتبر محسوب می‌شود.

شناخته‌شده‌ترین نسخه‌های شی‌جی (که همگی با چاپ قالبی منتشر شده‌اند) عبارتند از:

• تاریخ چین، شسنو ژان، محمد پارسیپور، نشر علم، ۱۳۷۴
• دودمانهای شاهی چین، مین لوهوئی، نشر امیرکبیر، ۱۳۵۴