کتیبه دوزبانه کاراتپه
| کتیبه دوزبانه کاراتپه | |
|---|---|
 نمونه‌ای از متن الفبای فنیقی در موزه فضای باز کاراتپه-آسلانتاش | |
| نوع | کتیبه دوزبانه |
| مواد | سنگ |
| نوشته | فنیقی (الفبای فنیقی) و لووی (هیروگلیف آناتولی) |
| خلق‌شده | سدهٔ هشتم پیش از میلاد |
| کشف‌شده | ۱۹۴۶ کاراتپه، جنوب ترکیه |
| کاشف | هلموت تئودور بوسرت و هاله چامبل |
| مکان کنونی | موزه فضای باز کاراتپه-آسلانتاش |
| طبقه‌بندی | کتیبه |
| زبان | فنیقی و لووی |
کتیبه دوزبانه آذاتیواتایا (سدهٔ هشتم پیش از میلاد)، که با نام کتیبه آزاتیواتا نیز شناخته می‌شود، یک کتیبه دوزبانه بر روی تخته‌سنگ‌هاست که متنی به زبان فنیقی و متنی به زبان لووی را در بر می‌گیرد و امکان رمزگشایی هیروگلیف‌های آناتولی را فراهم کرد. این اشیاء در سال ۱۹۴۶ در آذاتیواتایا، جنوب ترکیه توسط باستان‌شناسان هلموت تئودور بوسرت (۱۸۸۹–۱۹۶۱) و هاله چامبل (۱۹۱۶–۲۰۱۴) کشف شدند.[۱]
این کتیبه همچون سنگ روزتا برای رمزگشایی هیروگلیف‌های لووی به کار باستان‌شناسان آمده است.[۲] این کتیبه با شمارهٔ KAI 26 شناخته می‌شود.
محتوا
این کتیبه فعالیت‌های شاهان آدانا از «خاندان موپسوس» را بازتاب می‌دهد، که در لووی هیروگلیفی به صورت mu-ka-sa- (اغلب «موکسوس») و در فنیقی به شکل mpš آمده است. این کتیبه ابتدا به فنیقی نوشته شده و سپس به لووی هیروگلیفی ترجمه شده است.[۳]
این منطقهٔ جغرافیایی از کیلیکیه در دوره‌های مختلف تاریخی با نام‌های کووه (Que)، لووی Adanawa، Hiyawa و در دورهٔ کلاسیک «کیلیکیه دشت» شناخته می‌شد. آدانا شهر امروزی در این منطقه است.
چنان‌که از کتیبه برمی‌آید، نویسندهٔ آن آزاتیواتا (یا آزاتیوادا)، فرمانروای شهر آزاتیواتایا است. او همچنین بنیان‌گذار این شهر بود و کتیبه یادبود بنیان‌گذاری آن را گرامی می‌دارد. به نظر می‌رسد آزاتیواتایا یکی از شهرهای مرزی آداناوا بوده است.
به گفتهٔ ایلیا یاکوبوویچ، فرمانروایان کووه ادعای تبار یونانی داشتند اما در مقطعی زبان فنیقی را پذیرفتند. استفادهٔ آن‌ها از لووی امتیازی به جمعیت بومی کووه بود.
پس از فراموشی خط یونانی خط ب، این مستعمره‌نشینان یونانی استفاده از خط فنیقی را آغاز کردند و این نخستین گام به سوی ایجاد الفبای یونانی بود.[۴]
آزاتیواتا
آزاتیواتا فرمانروایی محلی در کیلیکیه بود. او به فرمانروایی آواریکو (اوریکی)، شاه آداناوا (آدانا) که در سال‌های ۷۳۸–۷۳۲ پیش از میلاد سلطنت می‌کرد، منصوب شد. این سرزمین‌ها به تیگلات-پیلسر سوم خراج می‌دادند.
متن کتیبه گزارشی از خدمات آزاتیواتا به پادشاهی آداناست که بنا بر آن، او بعدها نوادگان آواریکو را بر تخت نشاند. تاریخ این کتیبه پس از مرگ او در ۷۰۹ پیش از میلاد فرض می‌شود. این تاریخ‌گذاری با تحلیل‌های سبکی متن فنیقی و هیروگلیف‌ها پشتیبانی می‌شود.
از شاه آواریکو همچنین کتیبه چینکوی به دست آمده که آن نیز دوزبانه فنیقی-لووی است.
آواریکو همچنین در کتیبه حسن‌بیلی ذکر شده است، که از منطقهٔ نزدیک تپه زنجیرلی به دست آمده است.
متن کتیبه
سنگ‌های حاوی کتیبه دوزبانه آذاتیواتایا که در دروازه‌های دژ قرار داده شده‌اند، «ندای آزاتیواتا» را با متن زیر ارائه می‌کنند:[۵]
- من به‌راستی آزاتیواتا هستم،
- مرد خورشیدم، خدمتگزار خدای تندر،
- که آواریکو او را برتر ساخت، و فرمانروای آداناوا،
- خدای تندر مرا مادر و پدر شهر آداناوا کرد، و
- من کسی هستم که شهر آداناوا را توسعه دادم،
- و کشور آداناوا را هم به سوی غرب و هم شرق گسترش دادم،
- و در دوران فرمانروایی‌ام، به شهر آداناوا طعم رفاه، سیری و آسایش چشاندم، و انبارهای غله را پر کردم،
- اسب بر اسب، سپر بر سپر، ارتش بر ارتش افزودم، همه برای خدای تندر و ایزدان،
- حیلهٔ حیله‌گران را شکست دادم،
- مردان بد کشور را بیرون راندم،
- برای خود کاخ‌ها ساختم، خانواده‌ام را آسوده کردم، و بر تخت پدرم نشستم، با همهٔ شاهان صلح کردم،
- همچنین شاهان مرا به خاطر دادگری، خرد و دل مهربانم به عنوان نیاکان احترام کردند،
- در همهٔ مرزهایم استحکامات نیرومند ساختم، جایی که مردان بد و سران باندها بودند،
- من، آزاتیواتا، همهٔ مردمی را که از خاندان موپسوس فرمان نمی‌بردند، زیر پا گذاشتم،
- استحکامات آنجا را ویران کردم، استحکاماتی ساختم تا مردم آداناوا در آرامش و آسایش زندگی کنند،
- پادشاهی‌های نیرومندی را در غرب بستم که پیشینیانم نتوانسته بودند،
- من، آزاتیواتا، آن‌ها را بستم، آن‌ها را خراجگزار خود کردم، و در مرزهای شرقی‌ام اسکان دادم،
- و در دوران فرمانروایی‌ام، مرزهای آداناوا را هم به سوی غرب و هم شرق گسترش دادم،
- چنان‌که اکنون زنان در مسیرهای دورافتاده به چرخ‌ریسی پرسه می‌زنند، جایی که مردان در گذشته از رفتن می‌ترسیدند،
- و در دوران فرمانروایی‌ام، رفاه، سیری، آرامش و آسایش بود،
- و آداناوا و کشور آداناوا در صلح زندگی می‌کردند،
- و من این دژ را ساختم و نامش را آزاتیوادایا نهادم،
- خدای تندر و ایزدان مرا به این کار هدایت کردند تا این دژ نگهبان دشت آدانا و خاندان موپسوس باشد،
- در دوران فرمانروایی‌ام، رفاه و صلح در قلمرو دشت آدانا بود، هیچ‌کس از مردم آداناوا در دوران فرمانروایی‌ام شمشیر نخورد،
- و من این دژ را ساختم و نامش را آزاتیوادایا نهادم،
- خدای تندر را در آنجا قرار دادم و قربانی‌ها به او پیشکش کردم،
- هر سال یک گاو قربانی کردم، یک گوسفند در زمان شخم‌زنی و یک گوسفند در پاییز،
- خدای تندر را ستایش کردم، او به من روزهای بلند، سال‌های بی‌شمار و قدرتی عظیم بر همهٔ شاهان عطا کرد،
- و مردمی که در این سرزمین ساکن شدند، گاو، گله، غذا و نوشیدنی داشتند، فرزندان بسیار آوردند، و به لطف خدای تندر و ایزدان، خدمتگزار آزاتیواتا و خاندان موپسوس شدند،
- هرگاه شاهی از شاهان، شاهزاده‌ای از شاهزادگان یا بزرگی از بزرگان نام آزاتیواتا را از این دروازه پاک کند، نام دیگری حک کند؛ به این شهر طمع ورزد، این دروازه ساختهٔ آزاتیواتا را ویران کند، دروازهٔ دیگری به جایش بسازد و نام خود را بر آن حک کند، این دروازه را به قصد طمع، کینه یا اهانت ویران کند، آنگاه ایزد آسمان، ایزد طبیعت و خورشید جهان و نسل‌های همهٔ ایزدان این شاه، این شاهزاده یا این بزرگ را از روی زمین محو خواهند کرد،
- تنها نام آزاتیواتا جاودانه است، برای همیشه مانند نام خورشید و ماه.
مکان
سنگ‌های حاوی کتیبه دوزبانه آذاتیواتایا به همراه بسیاری مجسمه‌ها و نقش‌برجسته‌های سنگی دیگر در موزه فضای باز کاراتپه-آسلانتاش قرار دارند که خود بخشی از پارک ملی کاراتیپی اسلانتاز است.[۶][۷]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ «Karatepe». Hittite Monuments. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۴-۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ J. D. Hawkins and A. Morpurgo Davies, On the Problems of Karatepe: The Hieroglyphic Text, Anatolian Studies, vol. 28, pp. 103–119, 1978
- ↑ Ilya Yakubovich (2015). "Phoenician and Luwian in Early Iron Age Cilicia". Anatolian Studies. 65: 35–53. doi:10.1017/s0066154615000010. S2CID 162771440.
- ↑ Ilya Yakubovich (2015). "Phoenician and Luwian in Early Iron Age Cilicia". Anatolian Studies. 65: 35–53. doi:10.1017/s0066154615000010. S2CID 162771440.
- ↑ "Karatepe-Aslantaş Azatawitaya ve Halet Çanbel" (in ترکی). Arkeoloji Dünyası. Retrieved 2016-04-26.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ Scham، Sandra (۲۰۰۸). «Off the Grid». Archaeology. ۶۱ (۴). دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۴-۲۸.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Mazzoni, Stefania (اکتبر ۲۰۰۸). «Karatepe-Aslantaş: Azatiwataya. Die Bildwerke». American Journal of Archaeology. ۱۱۲ (۴). doi:10.3764/ajaonline1124.Mazzoni.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
پیوند به بیرون
- Gordon، Cyrus H. (۱۹۴۸). «Phoenician Inscriptions from Karatepe». The Jewish Quarterly Review. ۳۹ (۱): ۴۱–۵۰. doi:10.2307/1453086. جی‌استور 1453086.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Barnett، R. D.؛ Leveen، J.؛ Moss، C. (۱۹۴۸). «A Phœnician Inscription from Eastern Cilicia». Iraq. ۱۰ (۱): ۵۶–۷۱. doi:10.2307/4241675. جی‌استور 4241675. S2CID 193071508.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - O'Callaghan، Roger T. (۱۹۴۹). «The Great Phoenician Portal Inscription from Karatepe». Orientalia. ۱۸ (۲): ۱۷۳–۲۰۵. جی‌استور 43072624.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Çambel, Halet & Asli Özyar (۲۰۰۳). Karatepe-Aslantaş: Azatiwataya. Die Bildwerke. Mainz: Verlag Philipp von Zabern. ص. ۱۶۴. شابک ۳-۸۰۵۳-۳۰۸۵-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Hawkins, John David & Halet Çambel (۱۹۹۹). Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions: Karatepe-Aslantaş: the inscriptions. Walter de Gruyter. ص. ۱۲۲. شابک ۹۷۸-۳۱۱-۰۱۴-۸۷۰۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Kopanias، Konstantinos (۲۰۱۸). «Cilicia and Pamphylia during the Early Iron Age: Hiyawa, Mopsos and the Foundation of the Greek Cities». AURA. ۱: ۶۹–۹۵. دریافت‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۵.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- اشیاء سنگی
- ترکیه
- اکتشافات باستانشناسی ۱۹۴۶ (میلادی)
- سده هشتم (پیش از میلاد)
- دستساختههای باستانشناسی
- اکتشافات باستانشناسی در ترکیه