کتیبه زبد
کتیبه زَبَد (یا زِبِد) یک کتیبه سهزبانه است که به زبانهای یونانی، سریانی و عربی باستانی در روستای زبد واقع در شمال سوریه نوشته شده است. این کتیبه که تاریخ آن به ۵۱۲ میلادی بازمیگردد، بخشی از یک زیارتگاه مسیحی (شهیدمزار) است که به افتخار قدیس سرجیوس ساخته شده بود و روی سردر ورودی آن قرار دارد.
کتیبه زبد، نیکوکاریهای انجامشده توسط مسیحیان عربزبان در امپراتوری روم را ثبت کرده است. با وجود اینکه این کتیبه «سهزبانه» خوانده میشود، اما بخشهای یونانی، سریانی و عربی آن صرفاً ترجمه یکدیگر نیستند، بلکه منعکسکننده علایق متفاوت جوامع زبانی مختلفی هستند که در نگارش آن دخیل بودهاند. تنها بخش یونانی کتیبه به صراحت به زیارتگاه و قدیس اشاره میکند. افراد نامبرده شده در کتیبه ناشناس هستند، اما نقش مهمی در تأمین مالی و ساخت این بنا داشتهاند. اگرچه زمانی تصور میشد که این سه کتیبه در زمانهای مختلفی ساخته شدهاند، اما پژوهشهای اخیر نشان میدهند که همه آنها به صورت همزمان حک شدهاند.
تصمیم برای گنجاندن بخش عربی در کتیبه را میتوان بازتابی از تمایل به بیان هویت فرهنگی نویسنده دانست؛ زیرا زبان یونانی زبان امپراتوری بود و زبان سریانی زبان کلیسای میافیزیت بود که توسط غسانیان حمایت میشد و آنها نیز با فرقه قدیس سرجیوس ارتباط نزدیکی داشتند.
امروزه، این کتیبه در موزه هنر و تاریخ بروکسل نگهداری میشود.
نام
اگرچه امروزه این کتیبه با نام «زَبَد» شناخته میشود، انتشارات قدیمیتر به آن «زِبِد» میگفتند که به تلفظ محلی آن نزدیکتر است.
تاریخ
بخشهای یونانی و سریانی این کتیبه نشان میدهند که ساخت بنا در سال ۸۲۳ دوره سلوکی (بر اساس تقویمی که در آن زمان در سوریه استفاده میشد) یا ۵۱۲ میلادی آغاز شده است.
متن
ترجمههای زیر از جورج بوان است.
یونانی
در سال ۸۲۳ در روز ۲۴ ماه گورپیائوس، زیارتگاه قدیس سرجیوس از پی ساخته شد، در زمان اسقف سیار یوحنا و آنئوس پسر بورکئوس و سرجیوس پسر سرجیوس پسر سرجیوس. سیمئون پسر امراس پسر الیاس و لئونتیوس معمارانی بودند که آن را ساختند. آمین. ساتورنینوس عزیزو. عزیزو پسر سرجیوس و عزیزو مارا بارکا (هدایایی) دادند.
سریانی
مجد باد بر پدر و پسر و روحالقدس. در سال ۸۲۳ در ماه ایلول، پیها گذاشته شد و یوحنای اسقف سیار، که یادش گرامی باد، اولین سنگ را گذاشت و مارا کسی بود که (کتیبه را) نوشت، و آنا و انطاکیه بنیانگذاران بودند. (در حاشیه) ابوسرجیوس.
عربی
خداوند به یاد داشته باشد سرگو پسر عبدمناف و ح/ن ی پسر مارا القیس و سرگو پسر سادو و سیگو و س… یگو
(سریانی، پس از متن عربی)
ابوسرجیوس و انطاکیه و مقیم بر تیمای و ماری آن را بازسازی کردند.
کشف و تاریخچه
کتیبه زبد در نیمه دوم قرن نوزدهم در زَبَد، سوریه، توسط یوهان گاتفرید وتیساشتاین کشف شد. ادوارد ساخائو برای اولین بار آن را در سال ۱۸۷۹ ثبت و در نهایت در سال ۱۸۸۱ منتشر کرد. بر اساس مستندات آدولف بارتلمی در سال ۱۸۹۴، کتیبه همچنان در مکان اصلی خود بود، اما در سال ۱۸۹۸، مارک لیدزبارسکی گزارش داد که به دست یک دلال در حلب افتاده است. با این حال، به دنبال درخواست هنری لمنس، در سال ۱۹۰۴ توسط موزه هنر و تاریخ، که یک موزه عمومی در بروکسل است، خریداری شد.
تفسیر
هر کتیبه فهرستی از اسامی پدران را ارائه میدهد. هر دو متن یونانی و سریانی ماه نگارش را ذکر میکنند، اما بخش یونانی از نام ماه مقدونی و بخش سریانی از نام ماه سوری استفاده کرده است. متن یونانی بیشتر به جنبههای مدیریتی پروژه، از جمله نام بنا، نام دو معمار اصلی (سیمئون و لئونتیوس) و سه اهداکننده میپردازد. متن سریانی نام فردی که کتیبه را نوشته، مارا، را ذکر میکند.
هر دو کتیبه زبد و DaJ144PAr 1 (با تاریخ ۵۴۸–۵۴۹) که یک کتیبه عربی باستان دیگر است، یک صلیب دارند. استفاده از عبارت «خداوند به یاد داشته باشد» در کتیبه زبد نیز در کتیبه DaJ144PAr 1 و کتیبه دوره اسلامی یزید یافت میشود.
زبانشناسی
این کتیبه شبیه دو کتیبه عربی باستان دیگر در قرن ششم است: کتیبه حَرَّان واقع در ترکیه کنونی که آن نیز در یک زیارتگاه یافت شده، و کتیبه امالجمال. با این حال، کتیبه زبد قدیمیترین از این سه و همچنین قدیمیترین کتیبه تأییدشده به خط عربی باستان است. این سه کتیبه به روشن شدن روند تکامل خط نبطی عربی به خط عربی باستان و همچنین گسترش جغرافیایی خط عربی باستان کمک میکنند.
در مقایسه با سایر کتیبههای عربی باستان، شکل حرف دال تنها در کتیبه زبد متفاوت است. به همین ترتیب، فقط در کتیبه زبد است که حرفها در ابتدای یک کلمه یافت میشود، و شکل حرف «ها» در زبد در کتیبههای دوره اسلامی وجود ندارد.
منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Zabad inscription». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵.