کنار روزی

هنگامی که یک ستاره یا سیاره پس از مدتی پنهان بودن در نزدیکی خورشید، دوباره برای اولین بار درست پیش از طلوع خورشید در آسمان صبحگاهی دیده می‌شود، به آن «طلوع بامدادی» (به انگلیسی heliacal rising) آن ستاره یا سیاره گفته می‌شود.

به آن در انگلیسی Heliacal می‌گویند چون واژهٔ یونانی hēlios (ἥλιος) به معنی «خورشید» است. یعنی این طلوع ویژه به موقعیت آن جرم آسمانی نسبت به خورشید مربوط است.

طلوع بامدادی به نخستین روزی از سال گفته می‌شود که یک ستاره یا خوشه پس از دوره‌ای غیبت، برای لحظاتی کوتاه در سپیده‌دم و درست پیش از طلوع خورشید در افق شرق پدیدار می‌شود و بلافاصله در نور فزایندۀ خورشید ناپدید می‌گردد.

چگونگی رخداد: تصور کنید ستاره برای هفته‌ها در آسمان روز همراه با خورشید بوده و به همین دلیل نور خورشید مانع از دیده‌شدن آن می‌شده است. طلوع بامدادی لحظه‌ای است که ستاره در حرکت سالانۀ خود به اندازۀ کافی از خورشید «پیشی» می‌گیرد و برای اولین بار موفق می‌شود قبل از خودِ خورشید، سر از افق برآورد.

اهمیت نمادین: این پدیده همواره نماد تولد دوباره، آغازی نو و بازگشت بوده است. برای بسیاری از فرهنگ‌ها، از جمله مائوری‌های نیوزیلند (که جشن سال نوی آن‌ها «ماتاریکی» نام دارد)، طلوع بامدادی خوشۀ پروین به معنای آغاز سال نو بود. برای مصریان باستان، طلوع بامدادی ستارۀ شباهنگ نویدبخش طغیان رود نیل و آغاز فصل باروری و کشاورزی بود.

در همین ارتباط، کنار روزی یا تشریق صبحگاهی یا طلوع سالانه به نخستین زمان دیده شدن یک ستاره یا سیاره برای نخستین‌بار در سال گفته می‌شود. این دیدار، همیشه لحظه‌هایی پیش از طلوع خورشید و کمی بالای افق شرقی اتفاق می‌افتد.^[۱] آنگاه ستاره تا زمان تغریب (غروب سالانه) هر شب در آسمان دیده خواهد شد.

از دید ناظر زمینی، خورشید نسبت به ستاره‌های دیگر، هر روز حدود یک درجه به سمت شرق بر روی مسیری که به آن دائرةالبروج می‌گویند حرکت می‌کند. وقتی خورشید از ستاره‌ای بگذرد، دیگر نمی‌توان آن ستاره را دید چرا که ستاره در آسمان روز بالای افق قرار می‌گیرد. کنار روزی زمانی اتفاق می‌افتد که خورشید آن قدر از ستاره گذشته باشد که ستاره پیش از طلوع خورشید، از افق شرقی اندکی بالا آمده و قابل دیدن باشد. هر روز پس از کنار روزی، ستاره کمی زودتر طلوع می‌کند و پیش از آن که نور روز آن را ناپدید کند، زودتر در آسمان دیده می‌شود.^[۲]

طلوع شامگاهی (به انگلیسی Acronitic rising) به نخستین روزی از سال گفته می‌شود که یک ستاره یا خوشه درست همزمان با غروب خورشید، از افق شرق طلوع می‌کند. در این حالت، آن جرم آسمانی تمام شب در آسمان قابل رؤیت خواهد بود.

چگونگی رخداد: در این وضعیت، ستاره دقیقاً در نقطۀ مقابل خورشید در آسمان قرار دارد. به محض اینکه آخرین ذرۀ نور خورشید در غرب ناپدید می‌شود، ستاره در شرق پدیدار می‌گردد و تا سپیده‌دم روز بعد که خورشید دوباره طلوع کند، در آسمان می‌درخشد.

اهمیت نمادین: این پدیده نشانۀ اوج، کمال و میانه سال بود. این طلوع، که تقریباً شش ماه پس از طلوع بامدادی رخ می‌دهد، چرخۀ سال را به دو نیم تقسیم می‌کرد. برای نیاکان پلی‌نزیایی، این رویداد نشانۀ آغاز فصل بارانی و زمان برداشت محصول اصلی‌شان یعنی سیب‌زمینی شیرین (یَم) بود. از این رو، آن را آغازگر «فصل فراوانی» می‌دانستند.

طلوع شامگاهی یک ستاره یا سیاره به برخاستن آن از افق مشرق هنگام غروب خورشید گفته می‌شود. برای سیاره‌های بیرونی، ظهور شامگاهی در مقابله رخ می‌دهد. به همین ترتیب، ظهور شامگاهی ماه هنگامی که ماه تقریباً کامل است رخ می‌دهد، که در اندکی از موارد ممکن است همراه با ماه‌گرفتگی باشد.

• کنار شبی

• Kirch, Patrick Vinton, and Roger C. Green. Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology. Cambridge University Press, 2001. Chapter 9, “Gods, ancestors, seasons, and rituals.”