گروه شمشک
الگو:چند مشکل
| گروه شمشک سن: نوریَن تا ژوراسیک پسین ۰ | |
|---|---|
| ضخامت | تا ۴۰۰۰ متر |
| موقعیت | |
| منطقه | استان البرز، استان اصفهان، استان کرمان، استان گلستان، استان خراسان جنوبی |
| کشور | ایران |
.png) | |
گروه شمشک یک گروه زمین‌شناسی متعلق به مزوزوئیک در ایران است. سن آن از نوریَن تا ژوراسیک پسین تعیین شده و ضخامت آن به ۴۰۰۰ متر می‌رسد و عمدتاً از رسوبات سیلیسی‌آواری تشکیل شده است. از نظر دیرینه‌شناسی، این گروه یکی از مهم‌ترین واحدهای مزوزوئیک ایران به‌شمار می‌رود و دارای سنگواره‌های دایناسورها، فلور گیاهی غنی همراه با ذخایر فراوان زغال‌سنگ و دیگر جانوران است.
سنگواره‌ها و دیرینه‌محیط
گروه شمشک در ایران شامل سازندهایی است که در برخی مناطق رسوبات دریایی نیز در آن‌ها باقی مانده است. این بخش همه جانوران سنگواره‌ای گزارش‌شده از این گروه را معرفی می‌کند.
جانوران خشکی‌زی:
دایناسورها
- تروپودها؛ دندان‌های سنگواره‌ای و ده‌ها ردپای سنگواره‌ای
- ساروپودها؛ چندین ردپای سنگواره‌ای
- پرنده‌وَران؛ چندین ردپای سنگواره‌ای
- استگوسوریا؛ چندین ردپای سنگواره‌ای
حشرات
- کاپیدیده؛ رِتیَن؛ استان البرز
- سوسک‌مانندها؛ رِتیَن؛ استان البرز
- سنجاقک‌سانان؛ برخی تخم‌ها؛ ژوراسیک پیشین؛ استان گیلان
- زایلییده؛ آثار تغذیه‌ای روی برگ‌ها؛ رِتیَن؛ استان البرز
- مقادیر زیادی تخم حشرات و آثار آسیب حشرات بر روی برگ‌ها
گیاهان
سنگواره‌های گیاهی گروه شمشک عمدتاً شامل سرخس‌سانان، بنتیتالس، سیکادالس، کوریستوسپرم‌سانان، کایتونیا‌لِس، جینکوآل و کاج‌سانان است. سرخس‌گیاهان، مخروطیان، بنتیتالس‌ها و دم‌اسبی‌سانان بر فلور غالب هستند که نشان می‌دهد رسوب‌گذاری این سازند در محیط‌هایی نسبتاً گرمسیری و پرباران، در جزایر، دلتاها و کناره رودخانه‌ها صورت گرفته است.
سیکادها
- نیلسونیئوپتریس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- نیلسونیا؛ ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- آنوموزامیتس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- سیتوفیلوم؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- تنیس؛ آلنین–باژوسین؛ استان خراسان جنوبی
- پتروفیلوم
- سیتوفیلوم
- تنیوپتریس
- آنتروفیوپسیس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
بنتیتالس
- زامیتس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- پتروفیلوم؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- پتیلوفیلوم؛ آلنین–باژوسین؛ استان خراسان جنوبی
- اوتوزامیتس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- ویلیامسونیا؛ رِتیَن؛ استان گلستان
سرخس‌ها
- فلبوپتریس؛ رِتیَن، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان خراسان جنوبی
- کلادوفلبیس؛ رِتیَن، ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- کلاتروپتریس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- لوبیفولیا؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- دیکتیوفیلوم؛ رِتیَن، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان خراسان جنوبی
- تودیتس؛ رِتیَن، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان خراسان جنوبی
- کونیئوپتریس؛ ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- ماراتیوپسیس؛ ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- فریزیانوپتریس؛ آلنین–باژوسین؛ استان خراسان جنوبی
- لوبیفولیا؛ آلنین–باژوسین؛ استان خراسان جنوبی
جینکوپسیدا
- جینکوئیتس؛ ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- بایرا؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- استاکیوپیتیس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- سفنو‌بایرا؛ ژوراسیک میانی؛ استان اصفهان
مخروطیان
- پودوزامیتس؛ رِتیَن، ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- شامتاکسوس؛ رِتیَن؛ استان گلستان
- الئاتوکِلادوس؛ ژوراسیک میانی؛ استان اصفهان
- الئاتیدس؛ ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- سیپارسیسیدیوم؛ ژوراسیک میانی؛ استان اصفهان
- کلوکیا؛ آلنین–باژوسین؛ استان خراسان جنوبی
سرخس‌بذرها
- سفنُپتریس؛ رِتیَن، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان خراسان جنوبی
- کایتونانثوس
- پاکی‌پتریس
دم‌اسبیان
- اکویزتیتس؛ رِتیَن، ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- نئوکالامیتس؛ رِتیَن، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان خراسان جنوبی
- آنولاریوپسیس؛ ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- بانی؛ ژوراسیک میانی؛ استان اصفهان
گیاهان دیگر
- تنیوپتریس؛ رِتیَن، ژوراسیک میانی، آلنین–باژوسین؛ استان گلستان، استان اصفهان، استان خراسان جنوبی
- شامتاکسوس؛ ژوراسیک میانی؛ استان اصفهان
- ریزوموپتریس؛ آلنین–باژوسین؛ استان خراسان جنوبی
جانوران دیگر
- دکتیلیوسراس؛ ژوراسیک پسین؛ استان تهران
- لایوسراس؛ ژوراسیک پسین؛ استان سمنان
- اینُپرنا؛ ژوراسیک پسین؛ استان سمنان
- پتروتریگونیا؛ ژوراسیک؛ استان خراسان شمالی
- تریگونیا؛ ژوراسیک؛ استان خراسان شمالی
- جورالینا؛ ژوراسیک پسین؛ استان تهران
توصیف و چگونگی شکل‌گیری
در تریاس، ایران در نتیجه نیروهای زمین‌ساختی یک کوه‌زایی بزرگ موسوم به کیمریایی پسین، شرایط و نوع حوضه‌های رسوبی آن زمان را تغییر داد. در نتیجه نیروهای زمین‌ساختی، دریای جوان تتیس در حال گسترش بود و صفحه ایران از صفحه زاگرس–شبه‌جزیره عربستان دور می‌شد. این حرکت به سوی شمال باعث برخورد صفحه ایران و توران و بسته‌شدن اقیانوس تتیس قدیمی در تریاس پسین شد. این کوه‌زایی با بالاآمدگی عمومی پوسته زمین همراه بود و تا میانه ژوراسیک میانی، یعنی حدود ۱۷۰ میلیون سال پیش، موجب شکل‌گیری توده‌های خشکی مرتفع در مرکز ایران و بلوک لوت شد.
در البرز، فرایندهای گسترش‌یافتگی با فرونشست فراوان و پیشروی و پس‌روی دریا همراه بود؛ اما در تریاس پسین، با پیشروی دریا در البرز، این منطقه به خلیجی نسبتاً باریک تبدیل شد که به سوی شرق گسترش داشت و از غرب به دریای آزاد متصل بود. در این خلیج، فرونشست بستر زیاد بود و شرایط برای انباشت مقدار قابل‌توجهی گل کاملاً فراهم شد. در این زمان، با پس‌روی دریا، البرز ابتدا به یک دشت آبرفتی–دلتايی و سپس به یک دشت آبرفتی تبدیل شد که در آن گاه تالاب‌های تورب‌دار شکل می‌گرفتند. به دلیل شرایط جغرافیایی و اقلیمی آن زمان، رسوبات نسبتاً همگن شیل و ماسه‌سنگ همراه با لایه‌های زغال‌سنگ در این محیط‌های باتلاقی–تالابی شروع به تشکیل کردند و تا ژوراسیک میانی، حدود ۱۷۰ میلیون سال پیش، ادامه یافتند. این یکنواختی در رسوب‌گذاری از تریاس پسین تا ژوراسیک میانی به اندازه‌ای است که امکان جداسازی این رسوبات بر اساس سن وجود ندارد و در بسیاری از بخش‌های البرز نیز از یکدیگر تفکیک نشده‌اند.
در برش معیار سازند شمشک، ۱۰۲۷ متر ضخامت اندازه‌گیری شده است، اما تغییرات جانبی ضخامت در بخش‌های مختلف البرز بسیار زیاد است و تا حدود ۴۰۰۰ متر نیز می‌رسد.
گروه شمشک در واقع یک چرخه رسوبی است که رسوبات آن نشان‌دهنده وجود دشت‌های گسترده، حوضه‌های مردابی–رودخانه‌ای و گاه دریاهای کم‌عمق هستند. این واحد سنگی چینه‌ای یکی از برجسته‌ترین واحدهای چینه‌ای ایران است که عموماً ظاهری هوازده و رنگی تیره دارد. وجود مقادیر فراوان زغال‌سنگ و سنگواره‌های جانوری و گیاهی باعث شده است که مطالعات بسیاری درباره آن انجام شود. در برش معیار این سازند که آسرِتو در بالادست دره روت، در شمال گردنه لاسم، انتخاب کرده بود، سازند شمشک را به چهار بخش سنگی تقسیم کرد:
- ماسه‌سنگ زیرین: به ضخامت ۷۰ تا ۱۰۰ متر، شامل تناوبی از ماسه‌سنگ‌های کوارتزی سفیدرنگ همراه با لایه‌های نازک شیل و شیل‌های زغال‌دار.
- مجموعه زغال‌سنگ زیرین: شامل ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر شیل و آرژیلیت همراه با لایه‌های زغال‌سنگ قابل استخراج.
- ماسه‌سنگ بالایی: شامل ۵۰۰ تا ۶۰۰ متر ماسه‌سنگ‌های رویی همراه با لایه‌های سیلتی میکادار و در برخی مناطق افق‌های شیل و سنگ‌آهک آمونیت‌دار.
- مجموعه زغال‌سنگ بالایی: رسوبات رسی و لایه‌های زغال‌سنگ که زغال‌سنگ در بخش زیرین فراوان است و در بخش بالایی، سیلت، مارن و شیل خاکستری فراوان‌تر هستند.
نام‌گذاری و سن
در سال ۱۹۶۳، دانشمندی به نام آسرِتو این ردیف رسوبی را مطالعه کرد و مجموعه رسوبی زغال‌دار البرز را «سازند شمشک» نامید و سن آن را از ژوراسیک پیشین تا میانه ژوراسیک در نظر گرفت؛ اما یافته‌های بعدی نشان دادند که سازند شمشک در واقع یک واحد رسوبی گسترده است که می‌تواند از چندین سازند تشکیل شده باشد و سن آن از تریاس پسین تا ژوراسیک پسین امتداد دارد؛ بنابراین نام «گروه شمشک» برای آن انتخاب شد.
سازندها
- سازند دانسیریت
- سازند کلاریز
- سازند نایبند
- سازند شمشک
- سازند بادامو
- سازند هجدک
جستارهای وابسته
- فهرست سازندهای سنگی دارای دایناسور
- زمین‌شناسی ایران
- فهرست واحدهای چینه‌ای دارای ردپای تروپودها
منابع
- فورسیش، فرانتس تئودور؛ ویلمسن، مارکوس؛ سیدامامی، کاظم؛ مجیدی‌فرد، محمودرضا (۲۰۰۹). «چینه‌شناسی سنگی گروه شمشک از تریاس پسین تا ژوراسیک میانی در شمال ایران». انتشارات ویژه انجمن زمین‌شناسی لندن، جلد ۳۱۲، شماره ۱، صص. ۱۲۹–۱۶۰. شناسه دیجیتال: ۱۰٫۱۱۴۴/SP312.6.
- وایشامپل، دیوید ب.؛ دادسون، پیتر؛ و اوسملسکا، هالسکا، ویراستاران (۲۰۰۴). «دایناسوریا»، ویرایش دوم. برکلی: انتشارات دانشگاه کالیفرنیا. ۸۶۱ صفحه. شابک ۰-۵۲۰-۲۴۲۰۹-۲.
- «گیاهان تریاس و ژوراسیک و اقلیم شرق مرکزی ایران».
- «سنگواره‌های بزرگ گیاهی معدن زغال‌سنگ تخت مینودشت، تعیین سن، فراوانی نسبی و شاخص فلوری آن و مقایسه با دیگر فلورهای ایران و اوراسیا».
- «سنگواره‌های بزرگ گیاهی ژوراسیک میانی و ریزسنگواره‌های منطقه شهرضا، جنوب‌غرب اصفهان مرکزی ایران: تأثیرات دیرینه‌اقلیمی».
- سازندهای زمین‌شناسی ایران