گلشن مراد
| نویسنده(ها) | ابوالحسن مستوفی غفاری |
|---|---|
| کشور | ایران |
| زبان | فارسی |
| موضوع(ها) | تاریخ ایران، زندیان |
| ناشر | زرین (چاپ تصحیح‌شده) |
تاریخ نشر | ۱۳۶۹ خورشیدی |
گلشن مراد کتابی تاریخی به زبان فارسی، نوشتهٔ میرزا محمد ابوالحسن مستوفی غفاری کاشانی، دربارهٔ رویدادهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در روزگار زندیان است. غفاری، که خود از دبیران و کارگزاران دستگاه زندیه بود، نگارش کتاب را در ۱۱۹۴ قمری آغاز کرد و پس از وقفه‌ای چندساله، در زمان فرمانروایی علیمرادخان زند آن را از سر گرفت. نام گلشن مراد نیز به مناسبت حمایت علیمرادخان از تألیف اثر بر آن نهاده شد.[۱]
گلشن مراد از مهم‌ترین منابع دست‌اول برای بررسی دورهٔ زندیه به‌شمار می‌رود. جان پری آن را مفصل‌ترین و، در مجموع، معتبرترین وقایع‌نامهٔ زندیه برای رویدادهای پس از ۱۱۶۸ قمری/۱۷۵۵ میلادی دانسته است؛ هرچند در گزارش برخی وقایع سال‌های پایانی حکومت کریم‌خان زند خطاهایی در آن دیده می‌شود.[۱] بخش تذکره‌مانند کتاب دربارهٔ عالمان، ادیبان، شاعران و دیگر شخصیت‌های معاصر نیز از منابع مهم شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران در سدهٔ دوازدهم هجری است.[۱]
مؤلف
میرزا محمد ابوالحسن غفاری از خاندان غفاری کاشان بود. پدر او، میرزا معزالدین محمد غفاری، در دورهٔ کریم‌خان زند حکومت کاشان و قم را بر عهده داشت. ابوالحسن در آغاز به فراگیری نقاشی پرداخت و شماری از آثار نقاشی او با رقم «المستوفی» باقی مانده است، اما بعدها به امور دیوانی، دبیری و استیفا روی آورد.[۱]
خاندان غفاری در نسل‌های بعد نیز شماری از نقاشان برجستهٔ ایران، از جمله صنیع‌الملک و کمال‌الملک، را پرورش داد.[۱]
حضور غفاری در دستگاه اداری زندیه و آشنایی او با رجال سیاسی آن دوره سبب شد که بخش مهمی از گزارش‌های گلشن مراد بر اطلاعات نزدیک به زمان وقوع رویدادها استوار باشد. با این حال، او در سال‌های پایانی حکومت کریم‌خان ظاهراً در کاشان به سر می‌برد و از مرکز حکومت در شیراز دور بود؛ موضوعی که احتمالاً سبب برخی کاستی‌ها و اشتباه‌های جزئی گزارش‌های آن سال‌ها شده است.[۱]
تألیف
غفاری تألیف کتاب را در سال ۱۱۹۴ قمری/۱۷۸۰ میلادی آغاز کرد. کار او مدتی متوقف شد و در ۱۱۹۸ قمری/۱۷۸۳–۱۷۸۴، هنگامی که علیمرادخان زند مرکز حکومت خود را در اصفهان قرار داد، دوباره نگارش کتاب را ادامه داد.[۱]
بخش نخست اثر به دوران حکومت کریم‌خان زند اختصاص دارد. غفاری این بخش را همراه با فصلی دربارهٔ رجال علمی، ادبی و فرهنگی عصر خود پیش از مرگش، که احتمالاً در ۱۲۰۶ یا ۱۲۰۷ قمری رخ داد، به پایان رساند.[۱]
پس از مرگ او، پسرش میرزا محمدباقر غفاری بخش دیگری بر کتاب افزود که رویدادهای مربوط به فرمانروایی علیمرادخان و کشمکش مدعیان حکومت زند تا حدود سال ۱۱۹۹ قمری/۱۷۸۵ میلادی را دربر می‌گیرد.[۱]
برخی منابع فارسی متأخر تکمیل کتاب را به محمدعلی‌خان شیرازی نسبت داده‌اند،[۲] اما بررسی جان پری بر پایهٔ پژوهش‌های نسخه‌شناختی، ادامهٔ اثر را نوشتهٔ میرزا محمدباقر غفاری، پسر مؤلف، می‌داند.[۱]
محتوا
بخش اصلی گلشن مراد به شرح تحولات سیاسی ایران از دورهٔ تثبیت قدرت زندیان می‌پردازد. در این کتاب، علاوه بر حکومت کریم‌خان، رقابت‌های سیاسی و نظامی خاندان زند، روابط آنان با حکام محلی و طوایف، لشکرکشی‌ها، انتصاب حکام و وضعیت شهرها و ولایات مختلف ایران گزارش شده است.[۳]
از جمله رویدادهایی که کتاب اطلاعات مفصلی دربارهٔ آن‌ها ارائه می‌کند، کشمکش کریم‌خان با رقبای داخلی، تحولات آذربایجان، زنجان و نواحی غربی ایران، مناسبات حکومت زند با حکام محلی، و منازعات پس از مرگ کریم‌خان است.
کتاب تنها یک وقایع‌نامهٔ سیاسی نیست. غفاری مطالبی دربارهٔ اوضاع شهرها، رجال دیوانی، خانواده‌های صاحب‌نفوذ، بناها، موقوفات و زندگی فرهنگی عصر خود نیز آورده است. به همین دلیل، از گلشن مراد در پژوهش‌های مربوط به تاریخ محلی شهرهایی چون اصفهان، تهران، کاشان و زنجان نیز استفاده شده است.
بخش تذکره‌ای
یکی از بخش‌های متمایز گلشن مراد مجموعه‌ای از شرح‌حال‌های عالمان، عارفان، شاعران، نویسندگان و دیگر شخصیت‌های عصر مؤلف است. این بخش در چاپ غلامرضا طباطبایی مجد در صفحات ۳۸۷ تا ۴۶۱ قرار دارد.[۱]
جان پری این قسمت را از ارزشمندترین بخش‌های کتاب برای مطالعهٔ تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران در دورهٔ زندیه دانسته است.[۱] اهمیت این بخش از آن جهت است که اطلاعاتی دربارهٔ شخصیت‌هایی ارائه می‌کند که بسیاری از آنان در وقایع‌نامه‌های صرفاً سیاسی آن دوره کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.
ارزش تاریخی
گلشن مراد در کنار آثاری چون تاریخ گیتی‌گشا، مجمل‌التواریخ پس از نادری و گزارش‌های میرزا محمد کلانتر فارس از منابع اصلی تاریخ زندیه است.
پری گلشن مراد را «مفصل‌ترین و به‌طور کلی معتبرترین» وقایع‌نامهٔ زندیه برای دورهٔ پس از ۱۱۶۸ قمری/۱۷۵۵ میلادی ارزیابی کرده است.[۱] ارزش اثر تا حد زیادی ناشی از نزدیکی زمانی مؤلف به حوادث و ارتباط خانوادگی و اداری او با دستگاه حکومت زند است.
با این حال، کتاب منبعی بی‌خطا نیست. به‌ویژه اطلاعات مربوط به سال‌های پایانی حکومت کریم‌خان در مواردی با منابع دیگر اختلاف دارد. غفاری در آن دوره بیشتر در کاشان حضور داشت و از دربار شیراز دور بود؛ از همین رو گزارش‌های او دربارهٔ بعضی رویدادها احتمالاً بر اخبار غیرمستقیم استوار بوده است.[۱]
همچنین وابستگی مؤلف به دستگاه زندیه و حمایت علیمرادخان از تألیف کتاب باید در ارزیابی گزارش‌های او دربارهٔ درگیری‌های درونی خاندان زند و مخالفان آنان در نظر گرفته شود.
نثر و شیوهٔ تاریخ‌نگاری
نثر گلشن مراد نمونه‌ای از نثر تاریخی مصنوع و دیوانی اواخر سدهٔ دوازدهم هجری است. مؤلف در بسیاری از بخش‌ها از تشبیه، استعاره، عبارت‌های مسجع و ترکیبات ادبی استفاده کرده و گاه شرح رویدادهای ساده را با عبارت‌پردازی‌های طولانی همراه ساخته است.[۴]
در عین حال، جزئیات فراوان تاریخی و اداری اثر، از جمله ذکر نام اشخاص، مناصب، ولایات و ترتیب برخی وقایع، آن را به یکی از منابع اصلی پژوهش دربارهٔ ساختار سیاسی و اجتماعی ایران در دورهٔ زندیه تبدیل کرده است.
نسخه‌های خطی
بر اساس گزارش ایرانیکا، دو نسخهٔ خطی شناخته‌شده و مهم از گلشن مراد وجود دارد:[۱]
- نسخهٔ کتابخانه و موزه ملی ملک در تهران، به شمارهٔ ۴۳۳۳، که تاریخ کتابت آن ۱۲۱۰ قمری/۱۷۹۶ میلادی است. در برخی فهرست‌های قدیمی تاریخ این نسخه به اشتباه ۱۲۰۱ قمری ثبت شده بود.
- نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا به شمارهٔ اورینتال ۳۵۹۲.
نسخهٔ کتابخانهٔ ملک از نسخه‌های اساسی برای شناخت متن اثر به‌شمار می‌رود و رضا ناروند در مقاله‌ای مستقل به معرفی و بررسی آن پرداخته است.[۱]
چاپ
گلشن مراد نخستین‌بار به‌صورت تصحیح‌شده در سال ۱۳۶۹ خورشیدی به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد از سوی انتشارات زرین در تهران منتشر شد.[۵]
این چاپ ۹۱۱ صفحه دارد و افزون بر متن اثر، دارای یادداشت‌های کتاب‌شناختی، فهرست منابع و نمایه‌هاست. صفحات ۸۴۴ تا ۸۴۸ آن به منابع کتاب اختصاص یافته است.[۵] در این چاپ همچنین یادداشتی از ایرج افشار و مقالهٔ رضا ناروند دربارهٔ نسخهٔ خطی گلشن مراد درج شده است.[۱]
مشخصات چاپ چنین است:
- غفاری کاشانی، ابوالحسن. گلشن مراد (تاریخ زندیه). به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: انتشارات زرین، ۱۳۶۹، ۹۱۱ صفحه.[۵]
جستارهای وابسته
- زندیان
- کریم‌خان زند
- علیمرادخان زند
- تاریخ گیتی‌گشا
- تاریخ‌نگاری در ایران
- ابوالحسن مستوفی غفاری
پانویس
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 پری, جان (2001). "گلشن مراد". دانشنامه ایرانیکا (in English). Retrieved 21 شهریور 1405.
- ↑ «گلشن مراد». دانشنامه آزاد پارسی. دریافت‌شده در ۲۱ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ پری, جان (1979). کریم‌خان زند: تاریخ ایران، 1747–1779 (in English). انتشارات دانشگاه شیکاگو. pp. 304–305. ISBN 978-0226660981.
- ↑ «گلشن مراد». دانشنامه آزاد پارسی. دریافت‌شده در ۲۱ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 "گلشن مراد". فهرست کتابخانه‌های دانشگاهی ژاپن (in English). Retrieved 21 شهریور 1405.
منابع
- غفاری کاشانی، ابوالحسن (۱۳۶۹). گلشن مراد (تاریخ زندیه). به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: زرین.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - پری, جان (1979). کریم‌خان زند: تاریخ ایران، 1747–1779 (in English). انتشارات دانشگاه شیکاگو. ISBN 978-0226660981.
- پری, جان (2001). "گلشن مراد". دانشنامه ایرانیکا (in English).
- ناروند، رضا. «معرفی نسخهٔ خطی کتاب گلشن مراد». مجله دانشکده ادبیات تبریز، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۵۴، صص ۳۵۲–۳۵۹.
- هدایتی، هادی. «مختصری دربارهٔ وقایع‌نگاری و نسخ خطی فارسی مربوط به تاریخ قرن دوازدهم هجری». مجله دانشکده ادبیات تبریز، شمارهٔ ۲، ۱۳۳۴، ص ۳۵.
پیوند به بیرون
- کتابهای تاریخی درباره ایران
- کتابهای تاریخی سده ۱۸ (میلادی)
- کتابهای فارسی
- زندیان
- کتابهای ایرانی
- کتابهای زبان فارسی سده ۱۸ (میلادی)