یغوث
یغوث (به عربی: یَغُوثَ، به معنای «آن که یاری می‌رساند») یکی از بت‌های پنج‌گانه‌ای است که در قرآن (سوره نوح، آیه ۲۳) از آن‌ها یاد شده‌است. بر پایه منابع اسلامی، یغوث نام مردی پارسا بود که چند نسل پیش از نوح و پس از آدم می‌زیست و پس از مرگش مردمان به فریب ابلیس او و چهار تن دیگر را به جای خدای یگانه پرستیدند.
یغوث در دوران پیش از اسلام در میان قبایل عرب نیز پرستش می‌شد. بر پایه روایت عبدالله بن عباس که در صحیح بخاری آمده، قبیله مُراد این بت را می‌پرستید. مفسران قرآن نوشته‌اند که یغوث به شکل شیر بوده‌است. افزون بر منابع اسلامی، نام این خدا در کتیبه‌های پیشااسلامی شمال شبه‌جزیره عربستان نیز دیده شده‌است.
پیشینه قرآنی
در قرآن، سوره نوح (آیه ۲۳) آمده‌است که قوم نوح به یکدیگر گفتند:[۱]
وَ قالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً
بر پایه تفسیر اسلامی، هنگامی که نوح مردم را به پرستش خدای یگانه فراخواند، قومش از رها کردن این پنج بت سر باز زدند. سرانجام قوم نوح به کیفر سرپیچی خود در طوفان بزرگ نابود شدند.[۱]
بر پایه روایت عبدالله بن عباس در صحیح بخاری، این پنج نام در آغاز نام مردانی نیکوکار بودند که پس از درگذشتشان مردم نخست تندیس‌هایشان را برای یادبود ساختند و سپس نسل‌های بعدی آن‌ها را به خدایی پرستیدند.[۲]
ریخت و نماد
مفسران اسلامی نوشته‌اند که هر یک از بت‌های پنج‌گانه شکل ویژه‌ای داشت: ود به شکل مرد، سواع به شکل زن، یغوث به شکل شیر، یعوق به شکل اسب و نسر به شکل عقاب.[۳]
ابوعثمان نهدی روایت کرده‌است: «در دوران جاهلیت یغوث را دیدم؛ بتی از سرب بود به شکل شیر که بر شتری تیزرو حمل می‌شد. چون به دره‌ای می‌رسید شتر در آنجا می‌خوابید و مردم می‌گفتند: پروردگارتان این دره را برایتان پسندیده‌است، پس در آنجا فرود آیید.»[۴]
پرستش در دوران پیش از اسلام
قبایل پرستنده
بر پایه روایت ابن‌عباس، بت‌های پنج‌گانه قوم نوح پس از طوفان زیر خاک مدفون شدند و سپس عمرو بن لحی خزاعی آن‌ها را از ساحل جده بیرون آورد و پرستش‌شان را در میان عرب رواج داد.[۵] عمرو بن لحی تندیس یغوث را به مردی به نام اَنعَم بن عمرو مُرادی سپرد و او آن را در تپه‌ای در سرزمین مذحج در یمن قرار داد. از آن پس قبیله مذحج و هم‌پیمانانش و مردم جرش یغوث را می‌پرستیدند.[۵]
بنا بر منابع، مرکز پرستش یغوث در جنوب شبه‌جزیره عربستان و به‌ویژه در نجران بود.[۶]
نزاع قبایل بر سر یغوث
سدانت (نگهبانی) یغوث بر عهده دو تیره از قبیله طی به نام‌های بنو اَنعَم و بنو اَعلی بود که در کنار قبیله مُراد زندگی می‌کردند. بزرگان مُراد گرد هم آمدند و بر آن شدند که سدانت بت را خود بر عهده گیرند. چون خبر به بنو اَنعَم و بنو اَعلی رسید، یغوث را برداشتند و به قبیله بنو حارث بن کعب (بنو الدیّان) گریختند. مُراد نمایندگانی برای بازپس‌گیری بت فرستاد اما بنو حارث از تحویل آن سر باز زدند. در پی آن مُراد لشکری بر ضد بنو حارث فرستاد. بنو حارث از قبیله همدان ساکن نجران یاری خواستند و نبردی به نام «یوم الرَّزم» درگرفت. اتحاد سه‌گانه بنو اَنعَم و اَعلی، بنو حارث و همدان بت یغوث را با خود به نبرد بردند و از او یاری جستند. این نبرد در سال ۶۲۳ میلادی روی داد و هم‌زمان با روز بدر بود. مُراد شکست خورد و یغوث نزد بنو حارث ماند.[۴]
نام‌های برگرفته از یغوث
برخی از عرب‌های دوران جاهلیت نام «عبد یغوث» را بر خود نهادند. از جمله عبدیغوث حارثی فرمانده لشکر بنو حارث در یوم الکلاب دوم، و برادر درید بن صمه که عبد یغوث نام داشت.[۴]
در کتیبه‌های پیشااسلامی
نام یغوث در کتیبه‌های عربی شمالی باستان شمال شبه‌جزیره عربستان به دو صورت دیده شده‌است: نخست به صورت «ی غ ث»[۷] و دوم به صورت «ی غ ش».[۸]
سرنوشت پس از اسلام
شگفت آنکه هیچ‌یک از راویان دربارهٔ سرنوشت نهایی این بت و چگونگی از میان رفتن پرستش آن سخنی نگفته‌اند. حتی هشام کلبی نیز در کتاب بت‌ها از این موضوع یادی نکرده و سرنوشت یغوث همچنان ناشناخته مانده‌است.[۴]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 «سوره نوح، آیه ۲۳». قرآن. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ محمد بن اسماعیل بخاری. «تفسیر سوره نوح، حدیث ۱». صحیح بخاری. ج. ۶۵.
- ↑ فخرالدین رازی. تفسیر کبیر.
- 1 2 3 4 ابن کلبی. کتاب الاصنام.
- 1 2 ابن کلبی. کتاب الاصنام.
- ↑ . ج. ۷. المکتبة الشاملة. ص. ۱۹۸.
{{cite book}}: پارامتر|عنوان= یا |title=ناموجود یا خالی (کمک) - ↑ Prioletta, Alessia (۲۰۱۸). «New research on the 'Thamudic' graffiti from the region of Ḥimā (Najrān, Saudi Arabia)». Proceedings of the Seminar for Arabian Studies. Archaeopress: ۵۳-۶۹.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «نقش SHI 22». Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Yaghūth». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «یغوث». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jagucio». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Iagute». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای پرتغالی ، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- Yaghuth در دانشنامه اساطیری
- خدایان عرب