یوکو تاوادا

یوکو تاوادا
یوکو تاوادا، ۲۰۲۵
نام اصلی	多和田 葉子
زاده	توکیو، ژاپن
پیشه	نویسنده، شاعر، نمایشنامه‌نویس، جستارنویس
زبان(ها)	ژاپنی، آلمانی
ملیت	ژاپنی
تحصیلات	دانشگاه واسدا، دانشگاه هامبورگ، دانشگاه زوریخ
وبگاه
https://yokotawada.de

یوکو تاوادا (به ژاپنی: 多和田 葉子؛ زادهٔ ۲۳ مارس ۱۹۶۰) نویسنده، شاعر و جستارنویس ژاپنی است که از سال ۲۰۰۶ در برلین زندگی می‌کند و آثار خود را به دو زبان ژاپنی و آلمانی می‌نویسد. او از برجسته‌ترین نویسندگان دوزبانهٔ معاصر به‌شمار می‌رود و آثارش به موضوعاتی چون زبان، مهاجرت، ترجمه، هویت، مرزهای فرهنگی و رابطهٔ انسان با جهان غیرانسانی می‌پردازد. تاوادا در طول فعالیت ادبی خود جوایز مهمی همچون جایزهٔ آکوتاگاوا، جایزهٔ تانیزاکی، مدال گوته، جایزهٔ کلایست، جایزهٔ کتاب ملی آمریکا در بخش ادبیات ترجمه و جایزهٔ نلی زاکس را دریافت کرده است.

زندگی

یوکو تاوادا در توکیو به دنیا آمد. پدرش کتاب‌فروش و مترجم بود و همین موضوع از کودکی او را با ادبیات و زبان‌های خارجی آشنا کرد. او در دانشگاه واسدا ادبیات روسی خواند و پس از پایان تحصیل، در سال ۱۹۸۲ به آلمان مهاجرت کرد و در هامبورگ ساکن شد. تاوادا سپس در دانشگاه هامبورگ کارشناسی ارشد ادبیات آلمانی گرفت و بعدها دکترای ادبیات آلمانی خود را از دانشگاه زوریخ دریافت کرد.

او از سال ۲۰۰۶ در برلین زندگی می‌کند. تاوادا علاوه بر نویسندگی، در دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی گوناگون از جمله مؤسسهٔ فناوری ماساچوست (MIT)، دانشگاه استنفورد و دانشگاه نیویورک به‌عنوان نویسندهٔ مدعو یا استاد مهمان فعالیت داشته است. وی از سال ۲۰۲۴ عضو بخش ادبیات آکادمی هنر برلین است.

فعالیت ادبی

تاوادا نویسندگی را در دههٔ ۱۹۸۰ با انتشار شعر آغاز کرد و نخستین کتابش، مجموعهٔ دوزبانهٔ Nur da wo du bist da ist nichts / あなたのいるところだけ何もない، در سال ۱۹۸۷ منتشر شد. او از همان آغاز فعالیت ادبی، نوشتن به دو زبان ژاپنی و آلمانی را تجربه کرد و به‌تدریج به یکی از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان دوزبانهٔ جهان تبدیل شد.

شهرت بین‌المللی تاوادا با دریافت جایزهٔ آکوتاگاوا برای رمان کوتاه داماد سگ (Inu muko iri) در سال ۱۹۹۳ آغاز شد. او در سال‌های بعد مجموعه‌ای از رمان‌ها، داستان‌های کوتاه، نمایشنامه‌ها، شعرها و جستارهایی منتشر کرد که بسیاری از آن‌ها به زبان‌های گوناگون ترجمه شده‌اند.

از مهم‌ترین آثار داستانی او می‌توان به چشم برهنه (Das nackte Auge)، خاطرات یک خرس قطبی (Etüden im Schnee / Memoirs of a Polar Bear)، فرستاده (Kentōshi؛ با عنوان انگلیسی The Emissary) و سه‌گانهٔ علمی‌تخیلی پراکنده در سراسر زمین اشاره کرد. رمان فرستاده در سال ۲۰۱۸ جایزهٔ کتاب ملی آمریکا در بخش ادبیات ترجمه را برای تاوادا و مترجمش مارگارت میتسوتانی به ارمغان آورد.

آثار تاوادا در مرز میان رمان، شعر، جستار و روایت‌های تجربی حرکت می‌کنند و بسیاری از آن‌ها به‌طور مستقل به دو زبان ژاپنی و آلمانی نوشته شده‌اند، نه آن‌که صرفاً ترجمهٔ یکدیگر باشند. او این فرایند را «ترجمهٔ پیوسته» (Continuous Translation) می‌نامد؛ روشی که در آن هر نسخه از اثر در زبان مقصد، بازآفرینی مستقلی از متن است.

سبک و اندیشه

مهم‌ترین ویژگی آثار تاوادا، نوشتن میان دو زبان و دو سنت ادبی است. او از مفهوم «اگزوفونی» (Exophony) برای توصیف نوشتن بیرون از زبان مادری استفاده می‌کند و معتقد است که ورود به زبان دیگر، نه صرفاً تغییر ابزار بیان، بلکه دگرگون شدن شیوهٔ اندیشیدن و تجربهٔ جهان است.

در آثار تاوادا، زبان موجودیتی زنده و مستقل است؛ واژه‌ها، صداها و حتی خط‌های نوشتاری می‌توانند هویت شخصیت‌ها را دگرگون کنند یا مرز میان واقعیت و خیال را از میان بردارند. به همین دلیل، بازی‌های زبانی، چندمعنایی، طنز، رؤیا و دگردیسی از عناصر تکرارشوندهٔ آثار او به‌شمار می‌روند.

موضوعاتی مانند مهاجرت، بیگانگی، ترجمه، بدن، حیوانات، حافظه، مرزهای ملی و نسبت انسان با طبیعت نیز در بیشتر نوشته‌های او حضور دارند. تاوادا بارها تأکید کرده است که زبان پدیده‌ای «طبیعی» نیست، بلکه ساختاری فرهنگی و تخیلی است که امکان‌های تازه‌ای برای تجربهٔ جهان فراهم می‌کند.

منتقدان و پژوهشگران، تاوادا را از مهم‌ترین نویسندگان ادبیات اگزوفونیک، فراملی و چندزبانهٔ معاصر دانسته‌اند. آثار او به‌ویژه از منظر رابطهٔ زبان، ترجمه، هویت و مفهوم «زبان مادری» به‌طور گسترده در مطالعات ادبی و ترجمه بررسی شده‌اند.

آثار

یوکو تاوادا آثار خود را به دو زبان ژاپنی و آلمانی می‌نویسد و بسیاری از آن‌ها را به‌صورت مستقل در هر دو زبان بازآفرینی می‌کند. آثار او شامل رمان، داستان کوتاه، شعر، نمایشنامه و جستار است.

رمان‌ها

• داماد سگ (Inu muko iri) (۱۹۹۳)
• چشم برهنه (Das nackte Auge) (۲۰۰۴)
• خاطرات یک خرس قطبی (Etüden im Schnee / Yuki no renshūsei) (۲۰۱۱/۲۰۱۴)
• فرستاده (Kentōshi؛ با عنوان انگلیسی The Emissary و The Last Children of Tokyo) (۲۰۱۴)
• پراکنده در سراسر زمین (Chikyū ni chiribamerarete) (۲۰۱۸)
• اشاره‌شده در ستارگان (Hoshi ni honomekasarete) (۲۰۲۰)
• مجمع‌الجزایر خورشید (Taiyō shotō) (۲۰۲۲)
• ماجرایی بدون انسان (Eine Affäre ohne Menschen) (۲۰۲۵)

مجموعه‌داستان

• افسانهٔ یک قدیس (Seijo densetsu)
• مردی با دو دهان (Futakuchi otoko)
• در مورد چای بابونه (Hinagiku no ocha no baai)

شعر

• تنها آنجا که تو هستی، هیچ نیست (Nur da wo du bist da ist nichts / あなたのいるところだけ何もない) (۱۹۸۷)

جستارها

• اگزوفونی؛ سفر به بیرون از زبان مادری (Exophony)
• پل سلان و فرشتهٔ چینی (Paul Celan und der chinesische Engel)
• پرتره‌ای از یک زبان (Portrait of a Tongue)

آثار ترجمه‌شده به فارسی

• ارواح ملیت ندارند: تجربهٔ زندگی میان زبان‌های ژاپنی و آلمانی، ترجمهٔ ستاره نوتاج، نشر اطراف، ۱۴۰۲.

این کتاب مجموعه‌ای از جستارهای تاواداست که به تجربهٔ زیستن میان دو زبان، مفهوم اگزوفونی، ترجمه، مهاجرت و مواجهه با فرهنگ‌های گوناگون می‌پردازد. این اثر نخستین کتاب مستقل یوکو تاواداست که به زبان فارسی منتشر شده است.

جوایز و افتخارات

• جایزهٔ گونزو برای نویسندگان جوان (۱۹۹۱)
• جایزهٔ آکوتاگاوا (۱۹۹۳)
• جایزهٔ آدلبرت فون شامیسو (۱۹۹۶)
• جایزهٔ ایزومی کیوکا (۲۰۰۰)
• جایزهٔ تانیزاکی (۲۰۰۳)
• مدال گوته (۲۰۰۵)
• جایزهٔ ادبی نوما (۲۰۱۱)
• جایزهٔ یومیوری (۲۰۱۲)
• جایزهٔ کلایست (۲۰۱۶)
• جایزهٔ کتاب ملی آمریکا در بخش ادبیات ترجمه (۲۰۱۸، مشترک با مترجم اثر)
• مدال روبان بنفش ژاپن (۲۰۲۰)
• دکترای افتخاری دانشگاه مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا (SOAS) لندن (۲۰۲۲)
• عضویت در آکادمی هنر برلین (۲۰۲۴)
• جایزهٔ نلی زاکس (۲۰۲۵)

بازتاب و تأثیر

یوکو تاوادا از مهم‌ترین نویسندگان ادبیات فراملی و چندزبانهٔ معاصر به‌شمار می‌رود. پژوهشگران آثار او را از نمونه‌های شاخص «ادبیات اگزوفونیک» دانسته‌اند؛ آثاری که در آن‌ها نویسنده بیرون از زبان مادری می‌نویسد و از فاصلهٔ میان زبان‌ها به‌عنوان امکانی برای آفرینش ادبی بهره می‌گیرد.

آثار تاوادا در حوزه‌های مطالعات ادبی، ترجمه، مهاجرت، چندزبانگی و مطالعات فرهنگی به‌طور گسترده بررسی شده‌اند و دربارهٔ آن‌ها کتاب‌ها و مجموعه‌مقاله‌های متعددی منتشر شده است. از جمله می‌توان به کتاب Yoko Tawada: Voices from Everywhere اشاره کرد که به بررسی جنبه‌های گوناگون اندیشه و شیوهٔ نویسندگی او می‌پردازد.

خود تاوادا نیز در جستارهایش از مفهوم «اگزوفونی» برای توصیف نوشتن بیرون از زبان مادری استفاده کرده است؛ مفهومی که بعدها به یکی از اصطلاحات پرکاربرد در پژوهش‌های ادبیات چندزبانه تبدیل شد.

پیوند به بیرون

• وبگاه رسمی یوکو تاوادا
• صفحهٔ نویسنده در انتشارات New Directions
• صفحهٔ یوکو تاوادا در بنیاد جایزهٔ کتاب ملی آمریکا
• صفحهٔ یوکو تاوادا در آکادمی هنر برلین