قدیس یغیشه

سنت

یغیشه آلبانی
روشن‌کننده، روشنگر
زادهٔسده ۱ میلادی
درگذشتۀ۷۴ یا ۷۹ میلادی
گلمتس، شهرستان روتولسکی، داغستان
تکریم‌شده درکلیسای آلبانیای قفقازی

ارتدوکسی شرقی

ارتدوکسی شرقی
بزرگداشتسومین روز عید پاک (سه‌شنبه تجدید)

قدیس یغیشه، ئیلیشای، یهی‌شه، الیشه یا ئیلیشه (به ارمنی: Եղիշե) بر اساس سنت‌های محلی نخستین پاتریارک کلیسای آلبانیای قفقازی بود.

افسانه

زندگی

افسانه قدیس یغیشه اولین بار در اثر آرمنیک کلاسیک تاریخ آلبانی‌های قفقازی ذکر شده است، یغیشه به عنوان روشن‌کننده آلبانی شناخته می‌شد. افسانه مربوط به یغیشه دو نسخه دارد. در یک نسخه، او به عنوان یکی از پنج شاگرد قدیس تداوس معرفی شده است. طبق این نسخه، او پس از کشته شدن تداوس به دست ساناتروک به اورشلیم بازگشت و توسط یعقوب عادل به عنوان سرپرست کلیسا منصوب شد.[۱] با این حال، نسخه دیگری که در زمینه مناظره‌ای با کاتولیکوس ارمنی ابراهیم اول (۶۰۷–۶۱۵) ذکر شده، یغیشه را به عنوان «شاگرد پروردگار» معرفی می‌کند بدون اشاره به تداوس و یعقوب را «پاتریارک اورشلیم» می‌داند.

نسخه پیشین داستان، سفر رسول را از اورشلیم به سرزمین‌های ماسطود از طریق پارس ثبت می‌کند که به همراه سه شاگرد به ساهارن در اوتیک رسیدند. افسانه ادامه می‌یابد و به کشته شدن یکی از شاگردان و فرار دو نفر دیگر منجر می‌شود. در اینجا افسانه باز هم ادامه می‌یابد که در آن یغیشه به کیش می‌رسید و نخستین کلیسای مادر در شرق را تأسیس می‌کند. یغیشه بعدها در دشت‌های زرگُین مورد حمله قرار گرفت و بقایای او به چاهی در هومِنگ انداخته می‌شود.[۱] نسخه دوم فقط حرکت از اورشلیم به کیش و تأسیس یک کلیسا در آنجا را توصیف می‌کند. آلبانی‌ها باور داشتند که آلبانی ۲۷۰ سال قبل از ارمنستان مسیحی شد.[۲]

کشف آثار مقدس

طبق تاریخ آلبانی‌های قفقازی، آثار مقدس او پس از مدتی توسط «مردان پارسا» دوباره کشف شد. آثار مقدس او ابتدا به کلیسای اورِکان منتقل شد، سپس به صومعه جروشتیک که بعدها در دوره سلطنت واچاغان سوم به صومعه یهی‌شه آراکیا تبدیل شد، منتقل گردید.[۳]

تفسیر مجدد

برخی از محققان، از جمله ژان-پیر ماهه و زازا آلکسی‌دزه، نسخه دوم را به عنوان نسخه اصلی افسانه آلبانیایی می‌دانند، در حالی که نسخه اولیه را نسخه‌ای تدریجی از ارمنی‌شدن نسخه اصلی می‌دانند که به منظور مشروعیت بخشیدن به تابعیت کلیسای آلبانیای قفقازی از کلیسای رسولی ارمنی ایجاد شده است.[۴] اگر یغیشه شاگرد خود عیسی بوده و توسط یعقوب منصوب شده باشد، او برابر با تداوس می‌شود و بدین ترتیب کلیسای آلبانی از همان ابتدا به صورت رسولی شناخته می‌شود.[۵] گمان می‌شود که افسانه یغیشه تحت تأثیر کلیسای ارمنی تغییر یافته باشد، ماهه و آلکسی‌دزه پیشنهاد کرده‌اند که کیش، خوجاوند بعدها پایه‌ریزی شده تا افسانه را از منطقه چپ به آرتساخ ارمنی‌نشین منتقل کند.[۴] چندین نویسنده ارمنی استدلال کرده‌اند که یغیشه تنها اختراعی ذهنی از سوی راهبان آلبانی بوده است تا تسلط کلیسای ارمنی را از بین ببرند. طبق گفته الکسان هاکوبیان، افسانه توسط کاتولیکوس آلبانیای قفقازی، یحیی‌زار (۶۸۳–۶۸۹) اختراع شده تا کلیسای خود را مستقل از کلیسای ارمنی تأسیس کند.[۶]

سفر

چندین تلاش برای شناسایی نشانه‌های سفر یغیشه صورت گرفته است. هیرومونک الکسی (نیکنوروف) پیشنهاد کرده است که ساهارن را با زرِیخ، زرگُین را با یارگون و هومِنگ را با گلمتس شناسایی کنند.[۷][۴] مکار بارخوداریانتس[۸] و آراکیلیان[۹] از سوی دیگر، هومِنگ را با یک روستایی که آذری‌نشین بوده است شناسایی کرده‌اند.

تصویر قدیس الیشع در کلیسای جامع مربه‌دستان مقدس

پرستش

پرستش یغیشه پیروان زیادی در مناطق مسکونی اوودی داشت. در نامه‌ای مورخ ۲۰ مارس ۱۷۲۴ که توسط مردم اوودی شکی به پتر اول ارسال شد، او به عنوان روشنگر «ملت آلبانی» شناخته شد.[۱۰] شاگردان او، ولَس شهید و کومراد نیز مورد احترام بودند. بر اساس افسانه، کلیسای سنت یغیشه در نیج در سال ۱۸۲۳ بر روی قبر ولَس ساخته شد.[۱۱] دیگر کلیساهایی که به نام یغیشه نام‌گذاری شده بودند، شامل کلیسای کیش،[۱۲] کلیسای سنت یغیشه در ورتاشن و سنت یغیشه از خوشکشِن بودند. جشن یغیشه در همان روز پنج‌شنبه صعود برگزار می‌شد، در حالی که جشن کومراد سه روز بعد بود. با این حال، در روستای بوم آذربایجان، جشن یک هفته بعد برگزار می‌شد.[۱۳]

برخلاف کرانه چپ رودخانه کورا، پرستش یغیشه در قره‌باغ به گستردگی یافت نشد. در کرانه راست، تنها دو مکان مذهبی مسیحی نام او را بر دوش دارند: صومعه یغیشه آرکیال و صومعه یغیشه آرکل از گیشی. طبق یکی از دیدگاه‌ها، نام صومعه نخست به اشتباه به معنای عامیانه است و در واقع صومعه به نام یک مرد شجاع جوان به نام یغیش نام‌گذاری شده که توسط یک حاکم محلی در حالی که برای دفاع از آبرویش با همسرش می‌جنگید، کشته شد.[۹]

منابع

  1. 1 2 "Record | The Cult of Saints". csla.history.ox.ac.uk. Retrieved 2022-04-28.
  2. ↑ Vacca, Alison (2017-09-21). Non-Muslim Provinces under Early Islam: Islamic Rule and Iranian Legitimacy in Armenia and Caucasian Albania (به انگلیسی). Cambridge University Press. p. 55. ISBN 978-1-107-18851-8.
  3. ↑ naleksidze (2014-11-01). "E00130: The History of the Albanians, written in Armenian, recounts the discovery and burial of the relics of *Ełiša (student of Apostle Thaddeus and missionary to Albania, S00594), and the erection of a pillar where the relics were found. Written probably in Caucasian Albania, possibly in the 6th c. or 7th c." figshare (به انگلیسی). doi:10.25446/oxford.13741978.v1. Retrieved 2022-04-30.
  4. 1 2 3 Aleksidze, Zaza; Gippert, Jost; Schulze, Wolfgang; Mahé, Jean-Pierre (2008–2010). The Caucasian Albanian palimpsests of Mt. Sinai. Turnhout: Brepols. pp. xii–xiii. ISBN 978-2-503-53116-8. OCLC 319126785.
  5. ↑ Rapp, Stephen H. (2014-09-28). The Sasanian World through Georgian Eyes: Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature. Ashgate Publishing. p. 116. ISBN 978-1-4724-2552-2.
  6. ↑ Hakobyan, А. А. (1987). Албания-Алуанк в греко-латинских и древнеармянских источниках [Albania-Aluank in the Greek-Latin and Ancient Greek Sources] (به روسی). Yerevan: Publishing House of the Academy of Sciences of Arm. SSR. pp. 196–199.
  7. ↑ Nikonorov, Aleksij (2021). История Церкви Кавказской Албании по Моисею Калантакуйскому [The History of the Caucasian Albanian Church According to Moses Kalankatuatsi] (به روسی). Moscow: Institute of Oriental Studies of the Russian Academy of Sciences. pp. 72–84. ISBN 978-5-907384-41-5. OCLC 1303907595.
  8. ↑ Barkhudaryants 1893, p. 254–256.
  9. 1 2 Arakelyan, H. S. (1991). Եղիշե առաքյալի պաշտամունքն ուդիների մեջ և ուտի գավառի հարցի շուրջ [Yeghishe the Apostle's cult among Udis and the questioո of the province of Utik]. Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (به ارمنی). 6 (6): 69–86. ISSN 0320-8117.
  10. ↑ Schulze, Wolfgang; Sallaberger, Walther (2018), Mumm, Peter-Arnold (ed.), "Caucasian Albanian and the Question of Language and Ethnicity", Sprachen, Völker und Phantome, Sprach- und kulturwissenschaftliche Studien zur Ethnizität (1 ed.), De Gruyter, pp. 275–312, JSTOR j.ctvbkk3np.11, retrieved 2022-04-30
  11. ↑ Yeghiazariants, Vardan (1887). "Some Information on the Uti" (PDF). Ardzagank' (به ارمنی).
  12. ↑ Karapetian, Samvel. "Kish". Research on Armenian Architecture. Retrieved 2009-06-20.
  13. ↑ "Nor Dar" (PDF) (به ارمنی). 1888. p. 3.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.