ایمپکتیت
ایمپکتیت (به انگلیسی: Impactite) نوعی سنگ است که در اثر برخورد یک یا چند شهابسنگ ایجاد شده یا تغییر ساختار داده است[۱][۲]. ایمپکتیتها در دسته سنگهای دگرگونی طبقهبندی میشوند، زیرا مواد اولیه تشکیلدهنده آنها تحت تأثیر حرارت و فشار ناشی از برخورد، دستخوش تغییر شدهاند[۳]. بر روی کره زمین، ساختار اصلی ایمپکتیتها عمدتاً از مواد زمینی تغییریافته تشکیل شده است که گاهی با قطعاتی از خودِ شهابسنگ اولیه نیز همراه است[۳].
تشکیل
هنگامی که یک شهابسنگ بزرگ با یک سیاره برخورد میکند، میتواند سنگها و رگولیت (سنگپوشه) موجود در محل برخورد را دچار تغییر شکل شدید کند. حرارت، فشار و شوک حاصل از این برخورد، ماهیت این مواد را تغییر داده و به ایمپکتیت تبدیل میکند[۳]. از آنجا که تنها برخوردهای بسیار عظیم قادر به تولید حرارت و فشار لازم برای دگرگونی سنگ هستند، تشکیل ایمپکتیتها پدیدهای نادر محسوب میشود[۳].
طبقهبندی
ایمپکتیتها شامل سنگهای هدف که دچار دگرگونی شوکی شدهاند، مواد مذاب (سوئیتها - Suevites) و مخلوطی از هر دو هستند. همچنین سنگهای رسوبی که حاوی اجزای قابلتوجهی از برخورد باشند (مانند دانههای معدنی شوکدیده، تکتایتها، نشانههای ژئوشیمیایی غیرعادی و غیره) نیز در این گروه قرار میگیرند. در ژوئن ۲۰۱۵، ناسا گزارش داد که شیشههای برخوردی در سیاره مریخ شناسایی شدهاند. این مواد ممکن است حاوی نشانههای حفظ شدهای از حیات باستانی باشند (اگر حیاتی وجود داشته بوده باشد)[۴]. به طور کلی، ایمپکتیتها به سه گروه اصلی طبقهبندی میشوند: سنگهای شوکدیده (Shocked rocks)، مذاب برخوردی (Impact melt) و برشهای برخوردی (Impact breccias)[۲].
سنگهای شوکدیده
سنگهای شوکدیده موادی هستند که بر اثر دگرگونی شوکی ناشی از برخورد، تغییر ماهیت دادهاند. این سنگها شامل مخروطهای شکست (Shatter cones)شکل_2 و کانیهای فشار بالا، نظیر کوزیت (Coesite) و استیشوویت (Stishovite) میباشند. شناسایی ایمپکتیتها تنها با چشم غیرمسلح انجام نمیشود؛ بلکه مهمترین شواهد در بررسیهای میکروسکوپی و ساختار کریستالی مواد نهفته است. فشار ناشی از برخورد (Shock Pressure) باعث ایجاد عیوب بلوری خاصی میشود که در فرآیندهای زمینشناسی معمولی (مانند آتشفشان یا کوهزایی) غیرممکن است.
مخروطهای شکست
مخروطهای شکست (Shatter Cones) تنها ویژگی ماکروسکوپی (قابل دیدن با چشم) هستند که منحصراً در سنگهای برخوردی دیده میشوند. این ساختارها دارای الگوی شیاردارِ دماسبی هستند که رأس مخروط به سمتِ مرکزِ محلِ انفجار یا برخورد اشاره دارد. این مخروطها در سنگهای بستر زیرین دهانه شکل میگیرند و نشاندهنده عبور موج شوک با سرعتی بالاتر از سرعت صوت در سنگ هستند[۵].
کوارتز شوکدیده و ویژگیهای میکروسکوپی
یکی از مهمترین شاخصها در علم مواد برای تایید برخورد، وجود ویژگیهای تغییرشکل صفحهای (Planar Deformation Features - PDFs) در کانیهایی نظیر کوارتز و فلدسپات است. این ویژگیها به صورت صفحات بسیار نازک و موازی از مواد شیشهای شده در داخل دانه کریستال دیده میشوند. فاصلهی این صفحات از یکدیگر کمتر از ۲ تا ۳ میکرومتر است و تنها تحت فشارهای دینامیکی بسیار بالا (بین ۱۰ تا ۳۵ گیگاپاسکال) ایجاد میشوند.
مذابهای برخوردی
هنگامی که یک شهابسنگ به سطح سیاره برخورد میکند، انرژی آزاد شده از برخورد میتواند سنگ و رگولیت را ذوب کرده و به مایع تبدیل کند[۲]. وقتی این مایع سریع سرد شود، جامدی را تشکیل میدهد که به آن مذاب برخوردی میگویند.
_14.jpg)
شیشه برخوردی
اگر انجماد مایع به سرعت انجام شود، پیش از آنکه اتمها فرصت آرایش یافتن در یک شبکه کریستالی (Crystal Lattice) را داشته باشند، مادهای به نام شیشه برخوردی (Impact glass) تشکیل میشود. شیشههای برخوردی میتوانند به رنگ قهوهای تیره، تقریباً سیاه و نیمهشفاف باشند[۶]. گاهی اوقات، مایع سرد شده موفق به تشکیل ساختار کریستالی میشود؛ در این حالت، ماده حاصل همچنان یک مذاب برخوردی محسوب میشود، اما دیگر در دسته شیشههای برخوردی قرار نمیگیرد[۲].
تکتیتها
تکتیتها (Tektites) اجسامی به اندازه شن تا سنگریزه هستند که از شیشه طبیعیِ سیاه، سبز، قهوهای یا خاکستری تشکیل شدهاند. این اجسام در اثر پرتاب شدنِ بقایای زمینی به جو در حین برخورد شهابسنگ شکل میگیرند. نام تکتایت از واژه یونانی Tektos به معنای ذوب شده گرفته شده است.
خواص فیزیکی و شیمیایی از نظر ترکیب مواد، تکتیتها ویژگیهای منحصربهفردی دارند که آنها را از سایر شیشههای طبیعی (مانند ابسیدین که آتشفشانی است) متمایز میکند. مهمترین ویژگی آنها بیآب بودن شدید آنهاست؛ میزان آب موجود در تکتایتها اغلب کمتر از ۰.۰۰۵ درصد وزن آنهاست که نشاندهنده حرارت و خشکی فوقالعاده محیط تشکیل آنها میباشد. همچنین، حبابهای موجود در این شیشهها معمولاً حاوی فشاری کمتر از فشار اتمسفر هستند که نشان میدهد در ارتفاعات بالای جو شکل گرفتهاند. یکی از نشانههای تشخیص تکتیتها در علم مواد، وجود ذرات لوشاتلیه (Lechatelierite) در آنهاست. لوشاتلیه در واقع کوارتزِ ذوب شده با دمای بسیار بالا است که در شیشههای معمولی یا آتشفشانی دیده نمیشود و تنها در شوکهای حرارتی لحظهای (مثل صاعقه یا برخورد شهابسنگ) پدید میآید[۷][۸][۹].
شکلشناسی (Morphology) تکتیتها معمولاً دارای شکلهای آیرودینامیک و متقارن هستند. شکلهایی نظیر قطره اشک، دمبل، دکمهای و کُروی در آنها رایج است. این اشکال عجیب حاصل چرخش سریع ماده مذاب در حین پرواز در جو و سرد شدن سریع آن پیش از رسیدن به زمین است[۵].
پهنههای پراکنش (Strewnfields) تکتیتها به صورت تصادفی در همه جا یافت نمیشوند، بلکه در مناطق جغرافیایی وسیعی به نام پهنههای پراکنش متمرکز هستند. چهار پهنه اصلی شناخته شده در جهان عبارتند از: پهنه استرالزی (بزرگترین پهنه)، پهنه آمریکای شمالی، پهنه ساحل عاج و پهنه اروپای مرکزی[۸].
برشهای برخوردی
[توضیح تصویر]: نمونهای از برش برخوردی به دست آمده از ساختار برخوردی کارا در روسیه.
بِرِش (Breccia) در زمینشناسی به سنگی گفته میشود که از قطعات و خردهسنگهای زاویهدار تشکیل شده که توسط یک ماده زمینه (سیمان) به هم چسبیدهاند[۱۰]. برش برخوردی زمانی شکل میگیرد که برخورد شهابسنگ باعث خرد شدن سنگهای منطقه شده و سپس این قطعات خرد شده مجدداً به هم جوش خورده و سیمانی میشوند. برخی از برشهای برخوردی ممکن است حاوی ذرات مذاب ناشی از برخورد نیز باشند[۳].
نمونههایی از ایمپکتیت
[توضیح تصویر]: دهانه الگا در مریخ؛ پس از شناسایی ذخایر شیشه برخوردی در این ناحیه، به عنوان محلی احتمالی برای یافتن آثار حیات باستانی حفظشده در نظر گرفته میشود. سنگهای ایمپکتیت در بسیاری از دهانهها و ساختارهای برخوردی یافت شدهاند. برخی از مهمترین نمونهها عبارتند از:
- برخوردشهابسنگ آلامو (مربوط به اواخر دوره دوونین)، نوادا، ایالات متحده آمریکا
- دهانه الگا در سیاره مریخ[۴]
- دهانه بارینجر، آریزونا، ایالات متحده آمریکا[۱۱]
- ساختار برخوردی شارلوا، کبک، کانادا
- دهانه داروین، تاسمانی (منبع اصلی شیشههای داروین)
- دریاچه لاپایاروی، فنلاند (منبع سنگ کارنائیت)
- ساختار برخوردی مانیکواگان، کبک، کانادا
- دهانه نیوگروند، استونی
- دهانه نوردلینگر ریس، آلمان
- ساختار برخوردی روشهشوار، فرانسه
- عضو استک فادا، اسکاتلند
- دهانههای وابار، عربستان سعودی
منابع
- ↑ Stöffler, D.; Grieve, R. a. F. "Classification and Nomenclature of Impact Metamorphic Rocks: A Proposal to the IUGS Subcommission on the Systematics of Metamorphic Rocks". Lunar and Planetary Science Conference (به انگلیسی): 1347.
- 1 2 3 4 bcgwebdesign. "Defunct DOI". Crossref (به انگلیسی). doi:10.1017/cbo9780511628917.003. Retrieved 2025-11-28.
- 1 2 3 4 5 «Impactites: Impact Breccia, Tektites, Moldavites, Shattercones». geology.com. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۱-۲۸.
- 1 2 «Spectral Signals Indicating Impact Glass on Mars - NASA Science» (به انگلیسی). ۲۰۱۵-۰۶-۰۸. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۱-۲۸.
- 1 2 Sagy, Amir; Fineberg, Jay; Reches, Ze'ev (2004). "Shatter cones: Branched, rapid fractures formed by shock impact". Journal of Geophysical Research: Solid Earth (به انگلیسی). 109 (B10). doi:10.1029/2004JB003016. ISSN 2156-2202.
- ↑ Temming, Maria. "Exotic Glass Could Help Unravel Mysteries of Mars". Scientific American (به انگلیسی). Retrieved 2025-11-28.
- ↑ Glass, B. P.; Pizzuto, J. E. "Geographic variation in Australasian microtektite concentrations: Implications concerning the location and size of the source crater". Journal of Geophysical Research (به انگلیسی). 99 (E9): 19075–19082. doi:10.1029/94JE01866. ISSN 0148-0227.
- 1 2 Kaiserl. Akademie der Wissenschaften in Wien. "Anzeiger der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-Naturwissenschaftliche Classe": 51 v.
{{cite journal}}: Cite journal requires|journal=(help) - ↑ "BETVISA | Trang chủ Bet Visa tại Việt Nam | Tải app Betvisa chính thống". hobbyhorse.uk.com (به ویتنامی). Retrieved 2025-11-28.
- ↑ Koeberl, Christian (2024-05-22). "Tektites". Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190647926.013.263. ISBN 978-0-19-064792-6.
- ↑ Tobin، James (۲۰۱۷-۰۱-۰۲). «Meteor Crater Bomblets -» (به انگلیسی). دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۱-۲۸.