آتش‌کشتی
آتش‌کشتی یا کشتی آتش‌زا کشتی چوبی بزرگی است که پس از بارگیری مواد آتش‌زا یا انفجاری، عمداً به آتش کشیده می‌شد تا در جریان حمله به کشتی‌های دشمن برخورد کند و آن‌ها را بسوزاند. آتش‌کشتی‌ها از دوران باستان تا پیدایش کشتی‌های بدنه فلزی در سده نوزدهم میلادی به‌طور گسترده در جنگ‌های دریایی به کار می‌رفتند و نقش مهمی در ایجاد وحشت و برهم‌زدن نظم ناوگان دشمن داشتند. این کشتی‌ها گاه به‌طور ویژه برای همین کاربرد ساخته می‌شدند و گاه از کشتی‌های فرسوده یا مازاد بازسازی می‌گشتند و با باروت و دیگر مواد سوختنی انباشته می‌شدند.
گونه‌های ویژه‌ای از آتش‌کشتی‌ها نیز وجود داشت؛ از جمله «کشتی‌های جهنمی» هلندی که مجهز به انبارهای بزرگ مواد منفجره بودند و هنگام برخورد با دشمن منفجر می‌شدند. آتش‌کشتی‌ها در نبردهای مهمی همچون نبرد صخره‌های سرخ به فرماندهی هوانگ گای، حمله ناوگان انگلیسی علیه آرمادای اسپانیایی در نبرد گراولین و نبردهای جنگ استقلال یونان به کار گرفته شدند.
پیشینه
دوران باستان
نخستین کاربردهای شناخته‌شده آتش‌کشتی به دوران باستان بازمی‌گردد. توسیدید گزارش می‌دهد که سیراکوزی‌ها در جریان لشکرکشی آتنی‌ها به سیسیل (۴۱۵–۴۱۳ پیش از میلاد) یک کشتی باربری کهنه پر از هیزم و بوته‌های کاج آتش‌زده را به سوی ناوگان آتنی روانه کردند، هرچند آتنی‌ها توانستند آتش را خاموش کنند.[۱]
در محاصره صور (۳۳۲ پیش از میلاد)، مدافعان صوری یک آتش‌کشتی را به سوی برج‌های محاصره مقدونی فرستادند و دو برج محاصره و دیگر ابزارهای محاصره اسکندر را ویران کردند.[۲]
در جریان سومین جنگ پونی، آتش‌کشتی‌های کارتاژی بسیاری از کشتی‌های رومی را در نبرد دریاچه تونس در ۱۴۹ پیش از میلاد نابود کردند و نزدیک بود کل ناوگان رومی را بسوزانند.[۳]
در اواخر سلسله هان، در نبرد صخره‌های سرخ (۲۰۸ میلادی) بر روی رود یانگ‌تسه، هوانگ گای با آتش‌کشتی پر از بسته‌های هیزم، نی خشک و روغن به نیروی دریایی سائو سائو حمله برد.[۴]
وندال‌ها نیز در نبرد دماغه بون (۴۶۸ میلادی) آتش‌کشتی‌ها را با پیامدی سرنوشت‌ساز علیه ناوگان امپراتوری روم شرقی به کار گرفتند.[۳]
اختراع آتش یونانی در سال ۶۷۳ میلادی کاربرد آتش‌کشتی‌ها را گسترش داد؛ نخست یونانیان و سپس دیگر ملت‌ها پس از دستیابی به راز ساخت این ماده از آن بهره بردند.[۳]
عصر کشتی‌های بادبانی جنگی
گرچه آتش‌کشتی‌ها در دوره میانه نیز به‌ویژه در جنگ‌های صلیبی به کار می‌رفتند، اما کاربرد آن‌ها بیشتر موردی و بداهه بود. دوره آتش‌کشتی نوین به‌عنوان گونه‌ای تخصصی از کشتی جنگی با شکست ناوگان اسپانیایی آرمادا در ۱۵۸۸ آغاز شد و تا پیروزی متفقین بر عثمانیان در نبرد ناوارینو در ۱۸۲۷ ادامه یافت.[۳]
نخستین آتش‌کشتی‌های نوین در اوایل سده هفدهم در نبردهای دریایی هلندی و اسپانیایی در جنگ سی‌ساله به کار رفتند. بهره‌گیری از آن‌ها در طول آن سده افزایش یافت و آتش‌کشتی‌های ساخته‌شده برای همین منظور بخش دائمی بسیاری از ناوگان‌ها شدند. در آغاز، کشتی‌های جنگی کوچک و فرسوده به آتش‌کشتی تبدیل می‌شدند، اما تا حدود ۱۷۰۰ کشتی‌هایی با ویژگی‌های ویژه برای این نقش ساخته می‌شدند.[۳] بیشتر آن‌ها بر پایه کشتی‌های جنگی کوچک روزگار خود—بریگ‌ها یا اسلوپ‌های جنگی با ۱۰ تا ۱۶ توپ—طراحی می‌شدند.[۳]
ویژگی‌های طراحی آتش‌کشتی‌های ویژه‌ساز دربرمی‌گرفت: عرشه کاذب مشبک زیر تخته‌های عرشه اصلی که مواد سوختنی و انفجاری روی آن چیده می‌شد و جریان هوا را تضمین می‌کرد؛ چندین دودکش مربعی در دماغه و پاشنه کشتی برای تقویت جریان هوا؛ دریچه‌های توپ که از پایین لولا می‌شدند تا با نیروی گرانش باز بمانند و طناب‌های نگهدارنده‌شان در آتش نسوزند. در مقابل، پایه دکل‌ها با «سدهای محافظ» پوشانده می‌شد تا آتش زودتر از موعد دکل‌ها را سرنگون نکند. قلاب‌های اتصال (به انگلیسی: grappling hooks) بر سر دکل‌ها نصب می‌شد تا آتش‌کشتی در بادبان‌بندی کشتی هدف گیر کند. یک درِ بزرگ خروج در عقب کشتی تعبیه می‌شد تا خدمه پس از آتش‌زدن بتوانند فرار کنند و قایق نجات با زنجیر—نه طناب که ممکن بود بسوزد—به آنجا بسته می‌شد.[۳]
در جنگ‌های اواخر سده هفدهم، کاربرد نظام‌مند آتش‌کشتی‌ها به اوج خود رسید. در حالی که بیست سال پیش‌تر یک ناوگان شش تا هفت آتش‌کشتی داشت، در نبرد سولبی (۱۶۷۲) هر دو ناوگان هلندی و انگلیسی معمولاً بین ۲۰ تا ۳۰ آتش‌کشتی به کار می‌بردند.[۵] با این حال، فرماندهان دریایی تا آن زمان با محدودیت‌های حملات آتش‌کشتی آشنا شده و راه‌های گریز از آن‌ها را آموخته بودند. شمار زیادی آتش‌کشتی در جنگ سوم هلند بدون نابودی کشتی‌های جنگی دشمن مصرف شد و آتش‌کشتی بیشتر به ابزاری برای آزار دشمن تبدیل شده بود تا نابودی آن.[۶]
کاربرد موفق آتش‌کشتی‌ها در نبرد لاهوگ و شربورگ در ۱۶۹۲ هم بزرگ‌ترین دستاورد حمله آتش‌کشتی پس از آرمادای اسپانیایی و هم آخرین موفقیت چشمگیر آن‌ها بود؛ ۱۵ کشتی خطی فرانسوی در این نبرد نابود شدند.[۷] آتش‌کشتی‌ها همچنان بخشی از نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا بودند اما تا اواسط سده هجدهم تنها پنج تا شش آتش‌کشتی بریتانیایی در دریا حضور داشت و نیروی دریایی سلطنتی بین ۱۶۹۷ و ۱۸۰۰ تنها چهار حمله با آتش‌کشتی نوین انجام داد.[۸] آخرین آتش‌کشتی نوین در نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا کشتی «ثایس» بود که در ۱۸۰۸ به اسلوپ جنگی تبدیل شد.[۹]
کشتی‌های جنگی عصر دریانوردی بسیار آسیب‌پذیر در برابر آتش بودند. ساخته‌شده از چوب، با درزهای قیراندود، طناب‌های چرب‌شده و انبارهای باروت، تقریباً هیچ بخشی از آن‌ها نسوختنی نبود. با وزش باد از سوی درست، آتش‌کشتی را می‌شد رها کرد تا به سوی هدف برود، اما در بیشتر نبردها خدمه‌ای اندک‌شمار کشتی را تا نزدیکی هدف هدایت می‌کردند و در آخرین لحظه با قایق فرار می‌کردند.[۳] آتش‌کشتی‌ها بیش از همه علیه ناوگان‌هایی که لنگر انداخته بودند یا توان مانور محدودی داشتند ویرانگر بودند.[۳]
کاربرد در جنگ استقلال یونان
در جنگ استقلال یونان (۱۸۲۱–۱۸۳۲)، بهره‌گیری گسترده یونانیان از آتش‌کشتی‌ها به آنان امکان داد تا برتری دریایی عثمانی در اندازه کشتی‌ها و توان توپخانه‌ای را جبران کنند.[۱۰] آتش‌کشتی‌های کوچک یونانی بسیار چابک‌تر از کشتی‌های خطی دشمن بودند، به‌ویژه در آب‌های دریای اژه که جزیره‌ها، صخره‌ها و تنگه‌ها مانور کشتی‌های بزرگ را دشوار می‌ساخت.[۱۰] بسیاری از نبردهای دریایی این جنگ با آتش‌کشتی به پیروزی رسید، به‌ویژه سوزاندن ناو پرچم عثمانی در نزدیکی خیوس در ژوئن ۱۸۲۲.[۱۱] ابتکار بهره‌گیری از آتش‌کشتی‌ها در ناوگان مستقل یونان از سوی یاکوووس تومبازیس، نخستین دریاسالار این ناوگان، صورت گرفت.
سده‌های نوزدهم و بیستم: منسوخ شدن
از آغاز سده نوزدهم، گسترش پیشرانه بخار و کاربرد آهن به‌جای چوب در کشتی‌سازی، آتش‌کشتی‌ها را به‌تدریج منسوخ کرد.[۳]
در جریان جنگ داخلی آمریکا، نیروی دریایی ایالات مؤتلفه آمریکا گاهی از کلک‌های آتش‌زا بر روی رود می‌سی‌سی‌پی بهره می‌برد. این‌ها قایق‌های تخت بارشده با مواد آتش‌زا مانند چوب کاج و کلوفان بودند.[۱۲] این کلک‌ها یا با جریان رود به سوی دشمن رها می‌شدند[۱۲] یا با یدک‌کش به کشتی‌های اتحادیه کوبیده می‌شدند.[۱۳]
در جنگ جهانی دوم، در سپتامبر ۱۹۴۰، بریتانیا عملیاتی با نام رمز «عملیات لوسید» طراحی کرد تا نفت‌کش‌های قدیمی را به بندرهای فرانسوی بفرستد و بارج‌های آماده‌شده برای تهاجم آلمان به بریتانیا را نابود کند، اما هر دو نفت‌کش خراب شدند و عملیات لغو گردید.[۱۴] با این حال، کشتی‌ها یا قایق‌های انباشته از مواد منفجره همچنان می‌توانستند کارآمد باشند. در عملیات شاریو (۱۹۴۲)، ناوشکن قدیمی اچ‌ام‌اس کمپبلتاون پر از مواد منفجره شد و به خشک‌اندازِ سن-نزر در فرانسه کوبیده شد تا نبردناو تیرپیتس از آن بهره نبرد.[۱۴] در مدیترانه، نیروی دریایی سلطنتی ایتالیا از قایق‌های تندرو پر از مواد منفجره (موسوم به MTM) بهره گسترده‌ای برد که هر یک ۳۰۰ کیلوگرم ماده انفجاری در سینه خود داشت. شناخته‌شده‌ترین عملیات آن‌ها حمله ۱۹۴۱ به خلیج سودا بود که رزمناو اچ‌ام‌اس یورک و نفت‌کش نروژی پریکلز (۸٬۳۰۰ تن) را نابود کرد.[۱۵][۱۶]
حمله سال ۲۰۰۰ شورشیان یمنی با قایق تندرو پر از مواد منفجره به ناوشکن موشک‌انداز یواس‌اس کول (انفجار یواس‌اس کول) را می‌توان گسترشی از مفهوم آتش‌کشتی دانست.[۱۷] در آوریل ۲۰۰۴ نیز در جریان جنگ عراق، سه قایق موتوری بارشده از مواد منفجره به پایانه نفتی خور العمایه در خلیج فارس حمله کردند و در یک حمله انتحاری، یک قایق بادی سخت‌تنه آمریکایی را غرق کردند و دو نفر از نیروی دریایی و یکی از گارد ساحلی آمریکا کشته شدند.[۱۷]
سده بیست‌ویکم: احیا با شناورهای بدون سرنشین
در اکتبر ۲۰۲۲، در جریان حمله ۲۰۲۲ روسیه به اوکراین، چندین شناور سطحی بدون سرنشین انتحاری علیه کشتی‌های جنگی روسیه در پایگاه دریایی سواستوپول به کار رفت.[۱۸] همچنین در جریان عملیات نگهبان رفاه، حوثی‌ها از شناورهای سطحی بدون سرنشین انتحاری برای حمله به کشتی‌ها در دریای سرخ بهره بردند.[۱۸]
ساختار و عملکرد
گزینش و آماده‌سازی کشتی
معمولاً کشتی‌های کوچک و فرسوده مانند بریگ‌ها یا اسلوپ‌ها برای تبدیل به آتش‌کشتی برگزیده می‌شدند. خرید کشتی‌های بازرگانی ارزان‌قیمت نیز رایج بود.[۳] یکی از ایرادهای اصلی آتش‌کشتی‌ها کُندی آن‌ها بود که به دشمن فرصت گریز می‌داد؛ از این رو، برخی کشورها کشتی‌هایی را ویژه این نقش با ویژگی‌های بادبانی خوب می‌ساختند.[۳]
آماده‌سازی بدنه
یک دیواره ضخیم فضای عقب کشتی (محل خدمه) را از بخش جلویی که مواد آتش‌زا در آن انبار می‌شد جدا می‌کرد.[۱۹] در بخش جلویی، بسته‌های نی، الیاف کنف، خرده‌چوب و بوته آغشته به مایعات آتش‌زا چیده می‌شد. روی داربست‌هایی در سراسر این فضا، ناوه‌های چوبی یا حلبی پر از مخلوطی از باروت، شوره، صمغ و گوگرد کار گذاشته می‌شد که آتش را سریعاً پخش می‌کرد.[۱۹]
دریچه‌های توپ به‌گونه‌ای اصلاح می‌شدند که به‌جای بالا، از پایین لولا شوند تا با سوختن طناب‌ها باز بمانند و جریان هوا تأمین گردد. لوله‌های عمودی زیر مهارهای دکل اصلی نصب می‌شد تا آتش از طریق آن‌ها به بادبان‌بندی برسد، در حالی که پایه دکل‌ها با پوشش‌های ضخیم محافظت می‌شد تا زود فرو نیفتند.[۱۹]
بار آتش‌زا
آتش‌کشتی‌ها با انواع مواد سوختنی و انفجاری انباشته می‌شدند. از جمله مواد رایج می‌توان به «بشکه‌های آتش‌زا» اشاره کرد که شامل مخلوطی از گَرد باروت، قیر خشک، قطران، پیه و شوره بودند.[۲۰] «سنگ آتش» نیز ترکیبی جامد از گوگرد ذوب‌شده، گَرد باروت، شوره و کافور بود که حتی زیر آب هم می‌سوخت.[۲۰] توپ‌های کشتی نیز در صورت وجود، با گلوله و ترکش پر می‌شدند تا در اثر حرارت آتش شلیک شوند و ویرانی بیشتری ایجاد کنند.[۲۰]
خدمه و فرماندهی
خدمه آتش‌کشتی اندک‌شمار بود و معمولاً بین ۱۰ تا ۵۵ ملوان را دربرمی‌گرفت.[۲۰] به دلیل خطر بالای این مأموریت، ملوانان حقوق دوبرابر دریافت می‌کردند.[۱۹] در نیروی دریایی بریتانیا، خدمه آتش‌کشتی‌ای که کشتی دشمن با ۴۰ توپ یا بیشتر را بسوزاند، پاداش نقدی و ناخدا مدال طلا دریافت می‌کرد؛ اگر کشتی سوخته ناو پرچم دشمن بود، پاداش دو برابر می‌شد.[۲۰]
در نیروی دریایی فرانسه، درجه «ناخدای آتش‌کشتی» (به فرانسوی: capitaine de brûlot) از دوره لویی چهاردهم وجود داشت و تقریباً هم‌تراز ناوبان بود.[۲۰] گفته می‌شد ناخدای آتش‌کشتی‌ای که به اسارت دشمن درمی‌آمد به دار آویخته می‌شد.[۲۰]
شیوه کاربرد در نبرد
آتش‌کشتی‌ها در آغاز پشت خط کشتی‌های خودی جای می‌گرفتند تا از تیراندازی دشمن در امان باشند. قلاب‌های اتصال بر سر دکل‌ها نصب شده بود و کشتی در جریان نبرد از میان خطوط خودی به سوی هدف حرکت می‌کرد. در حالت ایدئال، آتش‌کشتی سینه‌به‌سینه به کشتی دشمن قلاب می‌زد، ناخدا فتیله را روشن می‌کرد و خدمه از دریچه عقبی به قایق نجات می‌پریدند و دور می‌شدند.[۱۹]
برای دفاع در برابر آتش‌کشتی، کشتی‌های مورد حمله تیرهای بلند یا اسپارهایی را از دریچه‌های توپ بیرون می‌آوردند تا آتش‌کشتی را دور نگه دارند. کارآمدترین شیوه دفاعی اعزام قایق‌های مسلح برای تصرف آتش‌کشتی یا قایق فرار خدمه آن بود.[۱۹]
گونه‌های ویژه
کشتی‌های جهنمی
«کشتی‌های جهنمی» هلندی (به هلندی: hellebrander) که «آتش آنتورپ» نیز نامیده می‌شدند، نخستین بار در سقوط آنتورپ به کار رفتند. این کشتی‌ها که مهندس ایتالیایی فدریگو جامبلی طراحی کرده بود، افزون بر مواد آتش‌زای معمول، مقادیر عظیمی باروت سیاه (تا ۱۸ تن) حمل می‌کردند و با سازوکار تأخیری ساعتی منفجر می‌شدند.[۱۹] تکه‌های فلز قراضه، سنگ قبر و گوی‌های مرمری نیز در آن‌ها جاسازی شده بود که همچون ترکش عمل می‌کردند. در ۵ آوریل ۱۵۸۵، یکی از این کشتی‌ها در نزدیکی پل بندری اسپانیایی‌ها بر رود اسخلده منفجر شد و نزدیک به ۱۰۰۰ سرباز را کشت.[۱۹] برخی مورخان این سلاح را یکی از نخستین ابزارهای کشتار جمعی دانسته‌اند.[۱۹]
انگلیسی‌ها نیز بر پایه الگوی هلندی، «ماشین‌های جهنمی» (به انگلیسی: infernal machine) زره‌پوشی ساختند که در ۱۶۹۳ در سن‌مالو و دیپ به کار رفتند.[۱۹]
نمونه‌های برجسته
- حمله هوانگ گای به سائو سائو در نبرد صخره‌های سرخ (۲۰۸ م).[۴]
- کاربرد آتش‌کشتی توسط صوری‌ها در محاصره صور (۳۳۲ پ. م).[۲]
- کاربرد مؤثر آتش‌کشتی توسط وندال‌ها در نبرد دماغه بون (۴۶۸ م).[۳]
- حمله فرانسیس دریک به ناوگان اسپانیایی آرمادا در گراولین (۱۵۸۸).[۳]
- نابودی ناوگان اسپانیایی توسط مارتن ترومپ در نبرد داونز (۱۶۳۹).[۳]
- حمله هلندی‌ها به مدوی (۱۶۶۷) با ۱۲ آتش‌کشتی.[۳]
- سوختن اچ‌ام‌اس رویال جیمز در نبرد سولبی (۱۶۷۲).[۵]
- نابودی ۱۵ کشتی خطی فرانسوی پس از نبرد لاهوگ (۱۶۹۲).[۷]
- حمله روسیه به ناوگان عثمانی در نبرد چشمه (۱۷۷۰).[۳]
- حمله نیروی دریایی آمریکا به طرابلس در جنگ اول بربری (۱۸۰۴).[۳]
- حمله توماس کوکرین به فرانسویان در نبرد جاده‌های باسک (۱۸۰۹).[۳]
- سوزاندن ناو پرچم عثمانی در نزدیکی خیوس توسط کنستانتین کاناریس (۱۸۲۲) و دیگر حملات موفق یونانی در جنگ استقلال یونان.[۱۱]
- حمله هنری مورگان با آتش‌کشتی به آرمادای اسپانیایی در دریاچه ماراکایبو (۱۶۶۹).[۳]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ توسیدید، جنگ پلوپونز، کتاب هفتم، بند ۵۳.
- 1 2 Chinnock، E. J. (۱۸۹۳). Life and Writings of Arrian.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Coggeshall، James (۱۹۹۷). The Fireship and its Role in the Royal Navy. Texas A&M University.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 de Crespigny، Rafe (۱۹۶۹). The Last of the Han: being the chronicle of the years ۱۸۱–۲۲۰ AD. Australian National University, Centre of Oriental Studies.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Coggeshall، James (۱۹۹۷). The Fireship and its Role in the Royal Navy. Texas A&M University. ص. ۱۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Coggeshall، James (۱۹۹۷). The Fireship and its Role in the Royal Navy. Texas A&M University. ص. ۱۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Coggeshall، James (۱۹۹۷). The Fireship and its Role in the Royal Navy. Texas A&M University. ص. ۱۶–۱۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Coggeshall، James (۱۹۹۷). The Fireship and its Role in the Royal Navy. Texas A&M University. ص. ۱۷–۱۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Coggeshall، James (۱۹۹۷). The Fireship and its Role in the Royal Navy. Texas A&M University. ص. ۱۸–۱۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Brewer، David (۲۰۰۳). The Greek War of Independence: The Struggle for Freedom from Ottoman Oppression and the Birth of the Modern Greek Nation. Overlook Press. ص. ۹۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Anderson، Roger C. Naval Wars in the Levant ۱۵۵۹–۱۸۵۳. Princeton University Press. ص. ۴۸۷–۴۸۸.
- 1 2 Foote، Shelby (۲۰۱۱). The Civil War: A Narrative: Volume ۱: Fort Sumter to Perryville. Knopf Doubleday Publishing Group. ص. ۳۵۵. شابک ۹۷۸۰۳۰۷۷۴۴۶۷۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Tucker، Spencer (۲۰۰۲). A Short History of the Civil War at Sea. Rowman & Littlefield. شابک ۹۷۸۰۸۴۲۰۲۸۶۸۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Kindell، Don. «Battle of Britain, September 1940». naval-history.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۲۰.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Greene، Jack (۱۹۹۸). The Naval War in the Mediterranean, ۱۹۴۰–۱۹۴۳. Chatham Publishing. ص. ۱۴۱. شابک ۱-۸۶۱۷۶-۰۵۷-۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Sadkovich، James (۱۹۹۴). The Italian Navy in World War II. Greenwood Press. ص. ۲۵. شابک ۰-۳۱۳-۲۸۷۹۷-X.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Helmer، Kendra (۲۷ آوریل ۲۰۰۴). «Suicide bombing attack claims first Coast Guardsman since Vietnam War». استارز اند استرایپس (روزنامه). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۲۰.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 «Brander». ویکی‌پدیای آلمانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 «Brûlot (navire)». ویکی‌پدیای فرانسوی. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Fire ship». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Brûlot (navire)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Brander». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «حراقة (سفینة)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
پرونده‌های رسانه‌ای مربوط به Fire ships در ویکی‌انبار
- سلاحهای آتش‌زا