آخرالزمان پولس

یک مجلد ایرانی قرن هفتم که حاوی نسخه سریانی است، از کلیسای جامع حضرت یوسف

آخرالزمان پولس (Visio Pauli)، به معنای تحت‌اللفظی «مکاشفه پولس»؛ در سنت لاتین بیشتر با نام Visio Pauli یا Visio Sancti Pauli شناخته می‌شود) یک آخرالزمان غیرقانونی قرن چهارم و بخشی از اپوکریفای عهد جدید است. نسخه کامل اصلی یونانی آخرالزمان پولس گم شده، هرچند نسخه‌های پاره‌پاره‌ای همچنان موجود هستند. با استفاده از نسخه‌های متأخر و ترجمه‌ها، متن بازسازی شده، به‌ویژه از ترجمه‌های لاتینی و سریانی اثر.

این متن که منسوب به دروغ نوشته شده، ادعا می‌کند روایت مفصلی از رؤیای بهشت و دوزخ را که پولس رسول تجربه کرده ارائه می‌دهد. در حالی که این اثر در میان رهبران کلیسا پذیرفته نشد، در قرون وسطی بسیار متداول خوانده می‌شد و به شکل‌گیری باورهای بسیاری از مسیحیان دربارهٔ ماهیت زندگی پس از مرگ کمک کرد. نسخه‌های خطی بازمانده فراوان به زبان‌های گوناگون گواه محبوبیت آن است. به‌ویژه دانته آلیگیری احتمالاً با این اثر آشنا بود و آن بر کمدی الهی تأثیر گذاشت.

بر اساس این آخرالزمان، مسیحیان بلافاصله پس از مرگشان داوری می‌شوند و بر اساس گزارش اعمالشان از سوی فرشته نگهبان به بهشت یا جهنم فرستاده می‌شوند. راهبان و زاهدان توجه ویژه‌ای دریافت می‌کنند، با امکان سرنوشت‌هایی بسیار بهتر یا بسیار بدتر از مسیحیان معمولی، بسته به اینکه الهیات درستی داشته‌اند، روزه‌های مقرر را نگه داشته‌اند، به آنچه موعظه می‌کردند عمل کرده‌اند، و غیره. در پایان متن، پولس یا مریم (بسته به نسخه خطی) موفق می‌شود خدا را متقاعد کند که به همه دوزخیان هر یکشنبه یک روز مرخصی بدهد.

نویسندگی و تاریخ‌گذاری

امپراتوری روم حدود سال ۴۰۰ میلادی. نویسنده یک مسیحی یونانی‌زبان بود که خاستگاهی در نیمه شرقی امپراتوری پیشنهاد می‌کند؛ پژوهشگران مصر (استان رومی) را محتمل می‌دانند. دوران پادشاهی امپراتور تئودئوس یکم جایگاه مسیحیت را با فرمان تسالونیکی به‌شدت ارتقا داد.[۱]

نویسنده اثر ناشناخته است. اثر با یک روایت کشف آغاز می‌شود که توضیح می‌دهد در حالی که حواری پولس آن را نوشته، کتاب سپس برای قرن‌ها زیر پایه‌های خانه‌ای در طرسوس (زادگاه پولس) مدفون شد تا اینکه فرشته‌ای گردآورنده را دستور داد آن را بکند. اثر ادعا می‌کند این کشف در دوران پادشاهی امپراتور تئودئوس یکم (۳۷۹–۳۹۵ میلادی) رخ داد که تخمین خوبی از زمان ظهور روایت می‌دهد. (نویسنده مسیحی سوزومن نوشت که این ادعا را بررسی کرد و یک کشیش پیر طرسوسی هیچ خاطره‌ای از چنین رویداد عجیبی نداشت؛ بلکه این آشکارا تلاشی برای توضیح چگونگی انتشار اثر «جدیدی» از پولس بود) نویسنده ممکن است با رساله دوم به قرنتیان، فصل ۱۲ آشنا بوده باشد که پولس در آن از کسی صحبت می‌کند که از آسمان سوم دیدار کرده؛ این اثر نشان می‌دهد آن شخص خود پولس بوده است.[۲][۱]

نویسنده آخرالزمان پولس احتمالاً مصری بود.[الف] برخی پژوهشگران مانند امیلیانو فیوری استدلال کرده‌اند که این اثر به‌طور خاص در یک صومعه پاخومیان در مصر نوشته شده، هرچند پژوهشگران دیگر شواهد را ناکافی می‌دانند.[۴] کنستانتین فون تیشندورف، ام.آر. جیمز، برت ایرمان، یان برمر و دیگران همگی آن را به اواخر قرن چهارم، شاید حدود ۳۸۸–۴۰۰ میلادی تاریخ‌گذاری می‌کنند.[۴][۵] این متن باید تا سال ۴۱۵ موجود بوده باشد، زیرا آگوستین در رساله‌هایش دربارهٔ انجیل یوحنا نظر تحقیرآمیزی دربارهٔ آن بیان می‌کند.[۶][۳] برخی پژوهشگران اندک تاریخ کتاب را زودتر، به اواسط قرن سوم، می‌دانند و پیشنهاد می‌کنند که تنها مقدمه در اواخر قرن چهارم در «ویرایش دوم» اثر نوشته شده است.[۷]

تأثیرات پیشین

نویسنده به نظر می‌رسد با «کتاب ناظران» در سفر خنوخ، آخرالزمان صفنیا، و آخرالزمان پطرس به‌عنوان تأثیرات بر این اثر آشنا بوده است. با این حال، روایات بهشت و جهنم در آخرالزمان پولس در برخی جهات مهم با پیشینیانش تفاوت دارد. آخرالزمان پطرس در دوره‌ای نوشته شد که مسیحیان اقلیتی بودند که برای جذب پیروان تلاش می‌کردند و تنش‌ها با مشرکان و یهودیان موضوع اصلی بود. آخرالزمان پولس بسیار دیرتر نوشته شد، زمانی که مسیحیت دین پذیرفته‌شده و اکثریت امپراتوری روم شده بود. از این رو، بخش زیادی از تمرکزش نه بر مسائل خارجی، بلکه بر مسائل داخلی مسیحیت است. مسیحیان متدین‌تر و زاهدتر در بهشت پاداش اضافی دریافت می‌کنند فراتر از آنچه به مسیحیان منفعل‌تر داده می‌شود؛ مسیحیانی که به نوعی خطا می‌کنند، چه از طریق بدعت یا عدم پایبندی به سوگندهای زاهدانه، به جهنم محکوم می‌شوند. متن بحث کمی یا هیچ‌گونه بحثی دربارهٔ غیرمسیحیان ندارد و آن‌ها را ظاهراً بی‌ربط می‌داند؛ جهنم آن جایی برای مجازات مسیحیان ناقص است.[۶][۸]

به‌عنوان اثری نوشته‌شده به یونانی، نویسنده احتمالاً از فضای فرهنگی عمومی فلسفه هلنیستی آن دوره تأثیر پذیرفته بود. ساختار جهان آن‌گونه که توصیف شده نشان می‌دهد بهشت در آن سوی اقیانوس پهناوری در لبه‌های جهان است و ایده‌های مشابهی در دیگر آثار یونانی دیده می‌شود. به‌طور کلی‌تر، داستان‌های شگفت‌انگیز دربارهٔ خدایان یونانی اغلب در آن سوی دریاها جریان داشت به‌عنوان مکان‌هایی که می‌توانست داستان‌های تأییدنشدنی در آن‌ها اتفاق بیفتد، مانند آثار هومر (ادیسه)، تیمائوس افلاطون (که داستان آتلانتیس را دربردارد)، و داستان واقعی طنزآمیز لوکیانوس از قرن دوم. آخرالزمان پولس را می‌توان نوعی به‌روزرسانی مسیحی از این گونه ادبی دانست، هرچند در صحت مکاشفاتش بسیار مطمئن‌تر از موضع کمتر قطعی آثار یونانی پیشین است.[۹]

نویسنده احتمالاً با نامه‌های پائولین آشنا بود، به‌ویژه نامه دوم به قرنتیان به دلیل اشاره‌اش به کسی که از آسمان سوم دیدار کرده، اما همچنین با دیگر نامه‌های پولس. برخی ایده‌ها، مانند مفهوم پولس از «بدن» (soma) پاک‌شده برای پارسایان، آشکارا بر این آخرالزمان تأثیر گذاشته‌اند. با این حال، الهیات آخرالزمان پولس همیشه با رساله‌های قرن اول کاملاً مطابقت ندارد، به‌ویژه در بخش فرشته‌شناسی. آثار پولس هیچ سخنی از فرشتگان به‌عنوان نگهبانان روح‌ها در آخرت نمی‌گوید و در عوض نشان می‌دهد که مؤمنان خود در آینده داوران فرشتگان خواهند بود. نام‌های فرشتگان در آخرالزمان پولس احتمالاً از آخرالزمان پطرس تأثیر پذیرفته‌اند، از جمله تملوخوس و تارتاروخی.[۱۰]

محتوا

متن عمدتاً بر روایت مفصل بهشت و دوزخ متمرکز است. فصل‌های نسخه خطی لاتینی متن که در پاریس یافت شده به‌طور تقریبی چنین سازمان‌دهی شده‌اند:[۱۱]

فصل‌های ۱–۲: کشف مکاشفه. فصل‌های ۳–۶: مقدمه: فریاد خلقت به درگاه خدا علیه گناه انسان. فصل‌های ۷–۱۰: گزارش فرشتگان به خدا دربارهٔ اعمال نیک و بد انسان‌ها. فصل‌های ۱۱–۱۸: مرگ و داوری پارسایان و بدکاران. فصل‌های ۱۹–۳۰: اولین رؤیای بهشت. فصل‌های ۳۱–۴۴: جهنم. پولس برای دوزخیان روز استراحت یکشنبه به دست می‌آورد. فصل‌های ۴۵–۵۱: دومین رؤیای بهشت.

نسخه‌های خطی دیگر تفاوت دارند، مانند اینکه توضیح مقدماتی کشف را در بر نمی‌گیرند یا دومین رؤیای بهشت را حذف می‌کنند.[۱۱]

مقدمه: گناهکاری انسان

پس از روایت کشف که توضیح می‌دهد اثر زیر خانه‌ای در طرسوس یافت شده، پولس از آسمان سوم دیدار می‌کند. در آنجا، خورشید، ماه، ستارگان، دریا و زمین از گناهکاری انسان نزد خدا شکایت می‌کنند. خدا تنها به خاطر اینکه بشر توبه و بازگشت کند، بردباری نشان داده است. فرشتگان نگهبان بر انسان‌ها نظارت می‌کنند و هر صبح و شب این فعالیت‌های انسانی را به خدا گزارش می‌دهند. پولس نظاره می‌کند که هم یک مرد پارسا و هم یک گناهکار می‌میرند و گزارش‌های فرشته نگهبان گناهکار مرده علیه او به کار می‌رود. پولس سپس به سمت دروازه‌ها می‌رود و توسط فرشته به آسمان سوم هدایت می‌شود، جایی که با پیامبران الیاس و اخنوخ دیدار می‌کند و از آنجا گشتی می‌زند.[۲]

بهشت

آخرالزمان پولس جزئیات بسیار بیشتری نسبت به آخرالزمان پطرس دربارهٔ ماهیت بهشت ارائه می‌دهد. در فصل‌های ۲۰–۳۰، بهشت سه بخش دارد. «فردوس» آسمان سوم است و جایی است که پولس ابتدا می‌رسد، ولی به‌دقت توصیف نشده. پولس سپس به آسمان دوم فرود می‌آید، «سرزمین موعود» — بازتفسیری از «سرزمین شیر و عسل» (در بهشت، نه سرزمین اسرائیل) — که ظاهراً محل نگهداری قدیسان درگذشته است که در انتظار ظهور دوم و عصر مسیحایی هستند.

پولس سپس رودخانه یا دریاچه‌ای می‌یابد — دریاچه آخِروزیا — جایی که میکائیل گناهکاران توبه‌کار را پیش از اجازه دادن به پیشرفتشان پاک می‌کند. پولس با قایقی با تزئینات غنی از فلزات و سنگ‌های قیمتی از آن عبور می‌کند تا به آسمان اول — «شهر مسیح» — برسد. این‌جایی است که برگزیدگان تا ابد در آن خواهند زیست. شهر با چهار رودخانه احاطه شده: رودخانه‌ای از عسل، رودخانه‌ای از شیر، رودخانه‌ای از شراب، و رودخانه‌ای از روغن.[ب] پولس برخی را می‌یابد که از قبل در شهر ساکن هستند، مانند پیامبران کتاب مقدسی یهودیت و پدران دوازده قبیله. در بیرون از شهر زاهدانی هستند که گریه می‌کنند چون به زهدشان افتخار می‌کردند و مجبورند منتظر ورود بمانند تا مسیح بازگردد و تکبرشان به‌درستی تنبیه شود.[۴][۶]

جهنم

در جهنم، کسانی که مجازات می‌شوند مسیحیانی هستند که خطا کرده‌اند. در حالی که برخی گناهان معمول مانند رباخواری، زنای محصنه و سکس قبل ازدواج محکوم می‌شوند، آخرالزمان پولس فراتر از این می‌رود. مسیحیان مختلفی که به نوعی خطا کرده‌اند مجبور می‌شوند در رودخانه‌ای از آتش بایستند، از جمله مسیحیانی که کلیسا را ترک کرده و جدل کرده‌اند؛ مسیحیانی که عشای ربانی را دریافت کرده اما سپس زنا کرده‌اند؛ و مسیحیانی که در کلیسا مسیحیان دیگر را «تهمت زده‌اند». مسیحیانی که به خداوند اعتماد نکردند در چاه‌های عمیق مدفون می‌شوند. مسیحیانی که هنگام خواندن کلام خدا در کلیسا توجه نکردند مجبورند تا ابد زبانشان را بجوند. رهبران کلیسا و متکلمانی که آموزه نادرست موعظه کرده‌اند یا صرفاً در موقعیتشان ناکفایت بوده‌اند با شکنجه مجازات می‌شوند. بدترین مجازات‌ها («هفت برابر بدتر» از آنچه تا کنون توصیف شده) برای مسیحیان منحرف از نظر الهیاتی ذخیره شده است.[۶]

یک ویژگی الهیاتی جالب اینست که متن مسیحیان، فرشتگان و پولس را از خدا دلسوزتر نشان می‌دهد. پولس برای کسانی که در جهنم رنج می‌کشند ترحم ابراز می‌کند، ولی عیسی او را سرزنش می‌کند و می‌گوید همه در جهنم واقعاً مستحق مجازاتشان هستند. در پاسخ به خواهش‌های پولس (یا مریم باکره در آخرالزمان باکره)، میکائیل، بزرگان و مسیحیان زنده روی زمین، عیسی موافقت می‌کند در روز رستاخیزش — احتمالاً هر یکشنبه — دوزخیان را از رنجشان رها کند.[۶][۱۲][۴]

زهد

سوزومن نوشت که این متن در میان راهبان محبوب بود، که با توجه به تمرکز تیز اثر بر آن‌ها و تفاوت سرنوشتشان با مسیحیان معمولی منطقی است.[۲] کسانی که با موفقیت سبک زندگی زاهدانه‌ای دارند بسیار فراتر از مسیحیان معمولی پاداش می‌گیرند؛ کسانی که سبک زندگی زاهدانه دارند ولی بیش از حد به آن افتخار می‌کنند مجبورند منتظر پاداش خود بمانند؛ و کسانی که سعی می‌کنند اما در سبک زندگی زاهدانه شکست می‌خورند با شکنجه ابدی مجازات می‌شوند.[۶]

نسخه‌های خطی و ترجمه‌ها

یک مجلد فرانسوی قرن هشتم یا نهم که حاوی نسخه لاتینی است. عنوان می‌خواند: INCIPT VISIO SANCTI PAVLI APOSTOLI. این نسخه خطی پاریس به‌عنوان پایه ترجمه و تحلیل ام.آر. جیمز استفاده شد.

در مقایسه با بسیاری از آثار اپوکریفی، آخرالزمان پولس تعداد غیرمعمول زیادی نسخه خطی دارد که محبوبیتش را نشان می‌دهد. با این حال، نسخه‌های یونانی متن نادرند؛ آنچه موجود است حاوی حذفیات زیادی است. از نسخه‌های شرقی — سریانی، قبطی، امهری، گرجی و کَرشونی (عربی) — نسخه‌های سریانی معتبرترین تلقی می‌شوند. نسخه اتیوپیایی از اثر وجود دارد که مریم را به‌جای پولس رسول به‌عنوان دریافت‌کننده رؤیا نشان می‌دهد، که به «آخرالزمان باکره» معروف است.[۲] قدیمی‌ترین نسخه خطی بازمانده یک مجلد سریانی ایرانی قرن هفتم است که به Fonds Issayi 18 معروف است.[۱۳]

اصل یونانی گمشده به لاتینی به‌عنوان Visio Pauli ترجمه شد و به‌طور گسترده با تنوع زیادی کپی شد؛ تا قرن یازدهم احتمالاً سه ویرایش مستقل اصلی از متن وجود داشت. از این متون لاتینی متنوع، بسیاری از نسخه‌های بومی به اکثر زبان‌های اروپایی ترجمه شدند، به‌ویژه آلمانی و چکی.[۱۴]

پذیرش و تأثیر

نویسندگان باستانی عموماً با آخرالزمان مخالف بودند. آگوستین آن را جعلی خواند که کلیسای حقیقی نمی‌پذیرد؛ سوزومن نوشت که شخصاً آن را بررسی کرد و غیراصیل یافت؛ و فرمان ژلاسیوسی قرن ششم آن را به‌عنوان نوشته اپوکریفای مردودی فهرست می‌کند. با این حال، Visio Pauli محبوبیتش را حفظ کرد — از این رو تعداد زیادی نسخه، به‌ویژه لاتینی. اهمیتش در قرون هشتم تا پانزدهم بسیار زیاد بود و یکی از تأثیرگذارترین منابع اندیشه قرون وسطایی دربارهٔ ماهیت آخرت بود.[۲][۳][۱۱]

این آخرالزمان بخشی از تحولی در نگرش مسیحیان دربارهٔ داوری آخر بود. در آثار قدیمی‌تر مانند آخرالزمان یوحنا (بهتر شناخته‌شده با نام مکاشفه یوحنا) و آخرالزمان پطرس، ظهور دوم قریب‌الوقوع تلقی می‌شد و داوری همه روح‌ها در آن زمان رخ می‌داد. مفهوم آخرالزمان پولس از داوری خاص که در آن مسیحیان بلافاصله پس از مرگشان داوری می‌شوند محبوب‌تر و ماندگارتر شد؛ آنتونی هیلهورست می‌نویسد این تغییر «موفقیت دوازده قرنه [آخرالزمان پولس] در جهان مسیحی را توضیح می‌دهد».[۱۱]

Visio Pauli همچنین بر طیفی از متون دیگر تأثیر گذاشت. به‌ویژه به خاطر تأثیرش بر کمدی الهی دانته آلیگیری که به نظر می‌رسد با اثر آشنا بود مشهور است.[۳] Visio همچنین بر توصیف خانه گرندل در شعر انگلیسی کهن بیوولف تأثیر گذاشته تلقی می‌شود. افسانه برزخ سنت پاتریک به نظر می‌رسد از آخرالزمان پولس برگرفته شده، که خود سپس بر آثار جفری چاوسر تأثیر گذاشت.[۳]

تاماش آدامیک تأثیرات دیگری بر ادبیات شگفت‌انگیز قرون وسطایی پیشنهاد کرده است. گفتگوهای گرگوری بزرگ، نوشته‌شده در سال ۵۹۳، ممکن است پاسخی به آخرالزمان پولس اما با الهیاتی «ارتدکس‌تر» بوده باشد.[۱۵]

ترجمه‌ها

برخی ترجمه‌های انگلیسی مدرن از نسخه خطی لاتینی پاریس آخرالزمان پولس (پرمطالعه‌ترین نسخه خطی) را می‌توان در این منابع یافت:[۱۶]

  • Duensing, Hugo; Santos Otero, Aurelio de (2003) [1989]. "Apocalypse of Paul". In Schneemelcher, Wilhelm (ed.). New Testament Apocrypha: Volume Two. Translated by Wilson, Robert McLachlan (Revised ed.). Louisville: Westminster Press. pp. 712–748. ISBN 0-664-22722-8.
  • Elliott, James Keith (1993). The Apocryphal New Testament. Oxford University Press. pp. 616–644. ISBN 0-19-826182-9.
  • Gardiner, Eileen (1989). Visions of Heaven and Hell Before Dante. New York: Italica Press. pp. 13–46. ISBN 978-0-934977-14-2.

یادداشت‌ها

  1. ↑ کنستانتین فون تیشندورف استدلال کرد که ممکن است از اورشلیم یا فلسطین باشد؛ کارل هرمان کرالینگ سوریه را به‌عنوان احتمال پیشنهاد داد. تئودور سیلوراستین هر دو این احتمال‌ها را بعید می‌داند.[۳] یان برمر نیز مصر را محتمل‌ترین خاستگاه می‌داند.[۴]
  2. ↑ شاید این تحت تأثیر روایت آفرینش باشد که چهار رودخانه در باغ عدن توصیف می‌کند.

منابع

  1. 1 2 Piovanelli, Pierluigi (2007). "The Miraculous Discovery of the Hidden Manuscript". In Bremmer, Jan N.; Czachesz, István (eds.). The Visio Pauli and the Gnostic Apocalypse of Paul. Studies on Early Christian Apocrypha 9. Leuven: Peeters. pp. 23-49. ISBN 9789042918511.
  2. 1 2 3 4 5 Duensing, Hugo (1965) [1964]. Schneemelcher, Wilhelm (ed.). New Testament Apocrypha: Volume Two: Writings Relating to the Apostles; Apocalypses and Related Subjects. Translated by Wilson, Robert McLachlan. Philadelphia: Westminster Press. pp. 755–759.
  3. 1 2 3 4 5 Silverstein, Theodore (1935). Visio Sancti Pauli: The history of the Apocalypse in Latin, together with nine texts. London: Christophers. pp. 3–5, 91.
  4. 1 2 3 4 5 Bremmer, Jan N. (2022). "Apocalypse of Paul". In Edwards, J. Christopher (ed.). Early New Testament Apocrypha. Zondervan Academic. pp. 427–445. ISBN 978-0-310-09971-0.
  5. ↑ Ehrman, Bart (2003). Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. Oxford University Press. p. xiv. ISBN 978-0-19-518249-1.
  6. 1 2 3 4 5 6 Ehrman, Bart (2022). Journeys to Heaven and Hell: Tours of the Afterlife in the Early Christian Tradition. New Haven and London: Yale University Press. pp. 95–110. ISBN 978-0-300-25700-7.
  7. ↑ Casey, Robert P. (1933). "The Apocalypse of Paul". The Journal of Theological Studies. 34 (133): 1–32. doi:10.1093/jts/os-XXXIV.133.1. JSTOR 23955004.
  8. ↑ Czachesz, István (2007). "Torture in Hell and Reality: The Visio Pauli". In Bremmer, Jan N. (ed.). The Visio Pauli and the Gnostic Apocalypse of Paul. Studies on Early Christian Apocrypha 9. Leuven: Peeters. pp. 130-143. ISBN 9789042918511.
  9. ↑ Copeland, Kirsti B. (2007). "Thinking with Oceans". In Bremmer, Jan N. (ed.). The Visio Pauli and the Gnostic Apocalypse of Paul. Studies on Early Christian Apocrypha 9. Leuven: Peeters. pp. 77-104. ISBN 9789042918511.
  10. ↑ Hogeterp, Albert L. A. (2007). "The Relation Between Body and Soul in the Apocalypse of Paul". In Bremmer, Jan N. (ed.). The Visio Pauli and the Gnostic Apocalypse of Paul. Studies on Early Christian Apocrypha 9. Leuven: Peeters. pp. 105-129. ISBN 9789042918511.
  11. 1 2 3 4 Hilhorst, Anthony (2007). "The Apocalypse of Paul: Previous history and afterlife". In Bremmer, Jan N. (ed.). The Visio Pauli and the Gnostic Apocalypse of Paul. Studies on Early Christian Apocrypha 9. Leuven: Peeters. pp. 1-22. ISBN 9789042918511.
  12. ↑ Bauckham, Richard B. (1998). The Fate of the Dead: Studies on the Jewish and Christian Apocalypses. Brill Publishing. pp. 141–142, 337. ISBN 90-04-11203-0.
  13. ↑ Desreumaux, Alain (1994). "Un manuscrit syriaque de Téhéran contenant des apocryphes". Apocrypha (in French). 5: 137–164. doi:10.1484/J.APOCRA.2.301175. ISSN 1155-3316.
  14. ↑ Maier, Harry O. (2007). "Review of Die Visio Pauli". Speculum. 82 (4): 1000–1002. doi:10.1017/S0038713400011647. JSTOR 20466112.
  15. ↑ Adamik, Tamás (2007). "The Apocalypse of Paul and Fantastic Literature". In Bremmer, Jan N. (ed.). The Visio Pauli and the Gnostic Apocalypse of Paul. Studies on Early Christian Apocrypha 9. Leuven: Peeters. pp. 144-157. ISBN 9789042918511.
  16. ↑ Hopkins, Stephen C. E. (January 2024). "Apocalypse of Paul". e-Clavis: Christian Apocrypha. NASSCAL. Retrieved January 11, 2025.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آخرالزمان پولس موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.