آقاسلیم آتاکشی اف
آقاسلیم آتاکیشییف | |
|---|---|
Ağasəlim İbrahim oğlu Atakişiyev | |
 آقاسلیم آتاکیشییف، حدود دههٔ ۱۹۴۰ | |
| زادهٔ | ۱۹۰۳ |
| درگذشت | ۱۹۷۰ |
| ملیت | اتحاد شوروی |
| پیشه(ها) | نظامی، مقام امنیتی، سیاستمدار |
| سالهای فعالیت | ۱۹۲۱–۱۹۵۴ |
| عنوان | وزیر کشور جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی |
آقاسلیم آتاکیشییف (آذربایجانی: Ağasəlim İbrahim oğlu Atakişiyev؛ روسی: Ага Салим Ибрагим оглы Атакишиев؛ ۱۹۰۳–۱۹۷۰) نظامی، مقام امنیتی و سیاستمدار اتحاد شوروی بود که در ساختارهای امنیتی این کشور خدمت کرد و در دههٔ ۱۹۴۰ نقش کلیدی در اجرای سیاستهای استالین در قبال ایران ایفا نمود. او از سال ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳ وزیر امور داخله (وزیر کشور) جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی بود و به درجهٔ سرلشکر (Major General) دست یافت.[۱]
زندگی و پیشینه
آتاکیشییف در سال ۱۹۰۳ در باکو در خانوادهای کارگری زاده شد؛ پدر او ملوان کشتی بود. او پیش از پیوستن به نهادهای امنیتی، مدتی در یک چاپخانه کار میکرد. وی از سال ۱۹۲۴ وارد نهادهای امنیتی مانند ان.کا.وه.ده. (NKVD) شد. آتاکیشییف از معتمدان و مهرههای کلیدی میرجعفر باقروف (معروف به استالین قفقاز) محسوب میشد؛ صعود سریع او در سلسلهمراتب قدرت تحت حمایت مستقیم و نفوذ باقروف صورت گرفت.[۱]
در دوران پاکسازی بزرگ (۱۹۳۷–۱۹۳۸)، او به عنوان یکی از اعضای فعال تروییکا (هیئتهای سهنفره سرکوب) (به روسی: Тройка НКВД)[۲] در آذربایجان شوروی در سرکوبهای سیاسی مشارکت داشت. این هیئتها وظیفه صدور سریع احکام خارج از نوبت قضایی را برای مخالفان سیاسی بر عهده داشتند و آتاکیشییف در این جایگاه، نقش مستقیمی در تصفیههای سیاسی آن دوران ایفا کرد.[۳]
مأموریت در ایران و نقش در بحران آذربایجان
آتاکیشییف در جریان جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط نیروهای شوروی، یکی از مهرههای اصلی اطلاعاتی مسکو در خاک ایران بود. او به عنوان معاون امنیت دولتی جمهوری آذربایجان شوروی، مسئولیت مستقیم «عملیاتهای ویژه» در شمال ایران را بر عهده داشت.
سازماندهی نیروهای اعزامی
بر اساس اسناد آرشیوی آزاد شده از باکو، آتاکیشییف در تابستان ۱۳۲۴ (۱۹۴۵ میلادی) مأموریت یافت تا گروهی متشکل از حدود ۲۵۰۰ نفر از افسران کارکشته امنیتی، مربیان نظامی و مبلغان سیاسی را برای نفوذ به شمال ایران سازماندهی کند. این نیروها وظیفه داشتند در پوششهای مختلف، مقدمات لازم برای شورشهای محلی، تشکیل هستههای مسلح فدائیان و ایجاد تشکیلات سیاسی فرقه دموکرات را فراهم آورند.[۱][۴]
طبق اسناد، سایر اقدامات کلیدی او عبارت بودند از:
- سازماندهی فرقه دموکرات: هدایت سیاسی سید جعفر پیشهوری و دیگر رهبران فرقه دموکرات آذربایجان برای جدایی از دولت مرکزی ایران.
- تأسیس نیروی نظامی: تسلیح مخفیانه نیروهای موسوم به «فدائیان» و آموزش آنها توسط افسران شوروی.
- ارتباط با مهاباد: هماهنگی میان باکو و قاضی محمد برای تشکیل جمهوری مهاباد.
- نفوذ اطلاعاتی: مدیریت شبکه نفوذی که وظیفه داشتند افکار عمومی شمال ایران را به نفع حضور شوروی متمایل کنند.[۱]
مناصب و سمتها
آتاکیشییف عناوین و سمتهای زیر را داشت:
- کمیسر امنیت کشور (۱۹۴۳) و سرلشکر (۱۹۴۵)؛ (درجهٔ نظامی وی در سال ۱۹۵۶ پس از محکومیت لغو شد).[۵]
- وزیر امور داخله (وزیر کشور) جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی (۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳).
- نمایندهٔ دورههای دوم و سوم شورای عالی (شوروی).
محاکمه و پایان کار
پس از مرگ استالین و بازداشت لاورنتی بریا، قدرت شبکهٔ تحت حمایت میرجعفر باقروف در آذربایجان فروپاشید. آتاکیشییف در نوامبر ۱۹۵۵ بازداشت و در آوریل ۱۹۵۶ در دادگاه باقروف محاکمه شد. او به اتهام خیانت به وطن، نقض گسترده حقوق سوسیالیستی و شرکت در اقدامات سرکوبگرانه به ۲۵ سال زندان در اردوگاههای کار اجباری محکوم شد. تمام درجات نظامی و نشانهای وی طبق حکم دادگاه لغو گردید.[۵] او در سال ۱۹۶۹ با عفو مشروط از زندان آزاد شد و یک سال بعد در باکو درگذشت.[۳]
جوایز و افتخارات
او در طول دوران خدمت خود نشانهای دولتی متعددی دریافت کرد (که همگی پس از محکومیت از وی سلب شدند):
- نشان لنین
- نشان پرچم سرخ (۳ بار)
- نشان ستاره سرخ (۲ بار)
- نشان جنگ میهنی (درجه ۱)
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 Hasanli, Jamil (2006). At the Dawn of the Cold War: The Soviet‑American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946. Bloomsbury Publishing. ISBN 9780742570900.
- ↑ ارگانهای امنیت دولتی اتحاد جماهیر شوروی. «Приказ НКВД от 30.07.1937 № 00447 (دستور شماره ۰۰۴۴۷ انکیویدی)». مؤسسه مموریال (Memorial).
- 1 2 «Атакишиев Ага Саلیم Иبراгим Оглы». مؤسسه مموریال (Memorial).
- ↑ "New Evidence on the Iran Crisis 1945–46: From the Baku Archives". Cold War International History Project / Woodrow Wilson International Center for Scholars. Retrieved 2025-12-20.
- 1 2 «Atakishev, Aga-Salim Ibragim ogly».