کوه‌های آند

آند
مرتفع‌ترین نقطه
ارتفاع۶۹۶۲ متر
جغرافیا
موقعیت آرژانتین ,  بولیوی
 شیلی ,  پرو
 کلمبیا ,  اکوادور
,  ونزوئلا
محدوده‌های فرهنگی در رشته‌کوه آند.

رشته‌کوه آند (به زبان کچوا: آنتی) با درازای ۷۰۰۰ کیلومتر، طولانی‌ترین رشته‌کوه جهان است.[۱]

بلند ترین نقطه ی این رشته کوه قله ی آکونکاگوا با ارتفاع ۶۹۹۱ متر است.

آند به شکل زنجیره‌ای در راستای کرانهٔ غربی آمریکای لاتین قرار گرفته و بیشتر آن به موازات سواحل اقیانوس آرام ادامه یافته‌است. پهنای آند بین ۲۰۰ تا ۷۰۰ کیلومتر و میانگین ارتفاع این رشته‌کوه در حدود ۴۰۰۰ متر است.

رشته‌کوه آند در هفت کشور آمریکای جنوبی یعنی آرژانتین، شیلی، بولیوی، پرو، اکوادور، کلمبیا و ونزوئلا قرار دارد. آند در مسیر خود از خط استوا عبور کرده و به سمت جنوب تا سرزمین آتش (تیرا دل فوئگو) ادامه پیدا می‌کند.

کمان اسکوشیا و از جمله جزایر جورجیای جنوبی و ساندویچ جنوبی عمدتاً ادامه رشته‌کوه آند در زیر اقیانوس هستند. این خط ممتد با یک قوس بزرگ زنجیره آند را به شبه‌جزیره جنوبگان در منطقه قطب جنوب متصل می‌کند.

جغرافیا

آکونکاگوا در آرژانتین، بلندترین کوه در نیمکرهٔ غربی و بلندترین کوه جهان خارج از سامانهٔ هیمالیا.

رشته‌کوه آند، طولانی‌ترین سامانهٔ کوهستانی قاره‌ای جهان،[۲] در امتداد لبهٔ غربی آمریکای جنوبی به طول تقریبی ۷٬۰۰۰ کیلومتر (۴٬۳۰۰ مایل) کشیده شده و هفت کشور را دربر می‌گیرد. پهنای این رشته‌کوه از حدود ۲۰۰ کیلومتر (۱۲۰ مایل) تا ۷۰۰ کیلومتر (۴۳۰ مایل) متغیر است و مجموعه‌ای از رشته‌کوه‌های موازی، فلات‌های مرتفع و دره‌های عمیق میان‌کوهی را شامل می‌شود. قله‌های شاخصی مانند آکونکاگوا با ارتفاع ۶٬۹۶۱ متر (۲۲٬۸۳۸ فوت) در آرژانتین، واسکاران با ارتفاع ۶٬۷۶۸ متر (۲۲٬۲۰۵ فوت) در پرو و ایلیمانی با ارتفاع ۶٬۴۳۸ متر (۲۱٬۱۲۲ فوت) در بولیوی، ارتفاعات بسیار زیاد و ناهمواری شدید زمین را که از ویژگی‌های این رشته‌کوه هستند، نشان می‌دهند.[۳]

آند مجموعهٔ گسترده‌ای از مناطق اقلیمی و بوم‌شناختی را دربر می‌گیرد؛ از جنگل‌های ابری مرطوب در دامنه‌های شرقی گرفته تا دشت‌های مرتفع و خشک آلتی‌پلانو و قله‌های یخچالی آند جنوبی. این تفاوت‌های شدید محیطی تأثیر زیادی بر استقرار جمعیت و شکل‌گیری شهرهای مهم مرتفعی مانند بوگوتا، کوسکو، لاپاز و کیتو داشته‌اند.

آند را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:

در انتهای شمالی آند، رشته‌کوه جداگانهٔ سیرا نوادا د سانتا مارتا اغلب، اما نه همیشه، بخشی از آند شمالی در نظر گرفته می‌شود.[۴]

جزایر آنتیل بادپناه شامل آروبا، بونیر و کوراسائو که در دریای کارائیب و در نزدیکی ساحل ونزوئلا قرار دارند، پیش‌تر به‌عنوان قله‌های فرورفتهٔ بخش شمالی و انتهایی رشته‌کوه آند در نظر گرفته می‌شدند؛ اما مطالعات زمین‌شناختی جدیدتر نشان می‌دهند که چنین برداشت ساده‌ای پیچیدگی مرز تکتونیکی میان صفحهٔ آمریکای جنوبی و صفحهٔ کارائیب را به‌درستی نشان نمی‌دهد.[۵]

ریشه‌شناسی

دربارهٔ ریشه‌شناسی واژهٔ آند (Andes) دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. دیدگاه غالب این است که این واژه از واژهٔ anti در زبان کچوا، به معنای «شرق»، گرفته شده است[۶]؛ چنان‌که در نام آنتیسویو (Antisuyu) نیز دیده می‌شود که در زبان کچوا به معنای «ناحیهٔ شرقی» است[۶] و یکی از چهار ناحیهٔ امپراتوری اینکا به‌شمار می‌رفت. دیدگاه دیگری این است که این واژه از anta به معنای «مس» در زبان آیمارا، کهن‌تر، گرفته شده است.[۷]

اصطلاح رشته‌کوه (cordillera) از واژهٔ اسپانیایی کردل (cordel) به معنای «طناب» گرفته شده است[۸] و به‌عنوان نامی توصیفی برای چندین بخش پیوسته از رشته‌کوه آند، همچنین برای کل این رشته‌کوه، به‌کار می‌رود. این اصطلاح همچنین به مجموعهٔ به‌هم‌پیوستهٔ رشته‌کوه‌هایی اطلاق می‌شود که در امتداد بخش غربی قارههای آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی قرار دارند.

زمین‌شناسی

کوه‌هایی با قله‌های پوشیده از برف
نمای هوایی از دره کارباخال در تیرا دل فوئگو. پهنای رشته‌کوه آند در بیشتر طول آن حدود ۲۰۰ کیلومتر (۱۲۴ مایل) است، به‌جز در خمیدگی بولیوی که در آنجا به حدود ۶۴۰ کیلومتر (۳۹۸ مایل) می‌رسد.

آند یک کمربند کوه‌زایی در امتداد کمربند آتشین اقیانوس آرام است؛ منطقه‌ای از فعالیت آتشفشانی که حاشیهٔ اقیانوس آرام در قاره‌های آمریکا و همچنین منطقهٔ آسیا-اقیانوس آرام را دربر می‌گیرد. آند حاصل فرایندهای تکتونیک صفحه‌ای است که در دوره‌های مزوزوئیک و ترشیاری رخ داده‌اند و در اثر فرورانش پوستهٔ اقیانوسی به زیر صفحهٔ آمریکای جنوبی، هم‌زمان با همگرایی صفحه نازکا و صفحهٔ آمریکای جنوبی، ایجاد شده‌اند. این فرایندها تحت تأثیر عوامل اقلیمی تشدید شدند. با بالا آمدن آند، در حاشیهٔ غربی شیلی یک سایهٔ بارشی ایجاد شد و جریان‌های اقیانوسی و بادهای غالب رطوبت را از ساحل شیلی دور کردند. این امر موجب شد برخی مناطق از پهنهٔ فرورانش با کمبود رسوب مواجه شوند و در نتیجه، سطح صفحهٔ فرورونده از روان‌کاری مناسب برخوردار نباشد. این عوامل نرخ بالاآمدگی فشاری ساحلی در آند را افزایش دادند.[۹] علت اصلی بالا آمدن آند، فشرده‌شدن حاشیهٔ غربی صفحه آمریکای جنوبی در اثر فرورانش صفحه نازکا و صفحه جنوبگان است. در شرق، رشته‌کوه آند به‌وسیلهٔ چندین حوضه رسوبی مانند حوضه اورینوکو، حوضه آمازون، حوضه رود مادره دِ دیوس و گران چاکو محدود می‌شود که آند را از کراتون‌های باستانی شرق آمریکای جنوبی جدا می‌کنند. در جنوب، آند در امتداد مرزی طولانی با سرزمین زمین‌شناختی پاتاگونیا قرار دارد. در غرب، آند در اقیانوس آرام پایان می‌یابد، هرچند گودال پرو–شیلی را می‌توان مرز نهایی غربی آن در نظر گرفت.


"Cono de Arita" in the Puna de Atacama, Salta (Argentina)

کوه‌زایی آند دارای مجموعه‌ای از خمیدگی‌ها یا اوروکلین‌ها است. خمیدگی بولیوی یک خمیدگی مقعر به سوی دریا در ساحل آمریکای جنوبی و رشته‌کوه آند، در حدود ۱۸ درجهٔ جنوبی، است.[۱۰][۱۱] در این نقطه، راستای آند از شمال‌غربی در پرو به سوی جنوب در شیلی و آرژانتین تغییر می‌کند.[۱۱] بخش‌های آند در شمال و جنوب این خمیدگی، به‌ترتیب ۱۵ درجه در جهت پادساعت‌گرد و ۲۰ درجه در جهت ساعت‌گرد چرخیده‌اند.[۱۱][۱۲] ناحیهٔ خمیدگی بولیوی با ناحیهٔ بیشترین پهنای فلات آلتی‌پلانو هم‌پوشانی دارد و به‌گفتهٔ ایساکس (۱۹۸۸)، این خمیدگی با کوتاه‌شدگی پوسته مرتبط است.[۱۰] نقطهٔ مشخصی در ۱۸ درجهٔ جنوبی که در آن خط ساحلی خم می‌شود، با نام آریکا اِلبو شناخته می‌شود.[۱۳] در جنوب‌تر، خمیدگی مایپو قرار دارد که یک اوروکلین ظریف‌تر میان ۳۰ تا ۳۸ درجهٔ جنوبی است و در ۳۳ درجهٔ جنوبی، شکستی مقعر به سوی دریا در روند رشته‌کوه ایجاد می‌کند.[۱۴] در نزدیکی جنوبی‌ترین بخش آند، خمیدگی پاتاگونیا قرار دارد.[۱۵]


کوه‌زایی

موروراتا و ایلیمانی در بولیوی، دو قلهٔ شاخص که در اثر بالاآمدگی تکتونیکی ناشی از کوه‌زایی آند و فرورانش صفحه‌ها شکل گرفته‌اند.

حاشیهٔ غربی صفحه آمریکای جنوبی از دست‌کم اواخر پروتروزوئیک و اوایل پالئوزوئیک محل چندین رویداد کوه‌زایی پیشاآندی بوده است؛ زمانی که چندین ترِین و ریزقاره با کراتون‌های باستانی شرق آمریکای جنوبی، که در آن زمان بخش آمریکای جنوبی گوندوانا را تشکیل می‌دادند، برخورد کرده و به یکدیگر پیوستند.

شکل‌گیری آند امروزی با رویدادهای تریاس آغاز شد؛ زمانی که پانگه‌آ شروع به تجزیه کرد و در پی آن چندین ریفت شکل گرفت. این روند در دورهٔ ژوراسیک ادامه یافت. در دورهٔ کرتاسه، آند با بالاآمدن، گسل‌خوردگی و چین‌خوردگی سنگ‌های رسوبی و دگرگونی کراتون‌های باستانی در شرق، شروع به گرفتن شکل کنونی خود کرد. بالاآمدگی آند یکنواخت و پیوسته نبوده است، زیرا مناطق مختلف درجات متفاوتی از تنش تکتونیکی، بالاآمدگی و فرسایش را تجربه کرده‌اند.

در آن سوی گذرگاه دریک، در فاصلهٔ ۱٬۰۰۰-کیلومتر-wide (۶۲۰-مایل)، کوه‌های شبه‌جزیره جنوبگان در جنوب صفحه اسکوشیا قرار دارند که به نظر می‌رسد ادامه‌ای از زنجیرهٔ آند باشند.

مناطق شرقی دوردست آند دستخوش مجموعه‌ای از تغییرات ناشی از کوه‌زایی آند شده‌اند. بخش‌هایی از کوه‌زایی سانساس در کراتون آمازونی از سطح زمین ناپدید شده‌اند و آند بر روی آن‌ها رانده شده است.[۱۶] سیرا دِ کوردوبا، که آثار کوه‌زایی پامپه‌ای باستانی را می‌توان در آن مشاهده کرد، بالاآمدگی و ناهمواری امروزی خود را مدیون کوه‌زایی آند در دورهٔ ترشیاری است.[۱۷] در جنوب‌تر، در جنوب پاتاگونیا، آغاز کوه‌زایی آند باعث شد حوضه ماژلان از یک حوضهٔ پس‌کمانی کششی در مزوزوئیک به یک حوضهٔ پیش‌سرزمینی فشاری در سنوزوئیک تبدیل شود.[۱۸]


فعالیت لرزه‌ای

نیروهای تکتونیکی در بالای پهنه فرورانش در سراسر ساحل غربی آمریکای جنوبی، جایی که صفحه نازکا و بخشی از صفحه جنوبگان به زیر صفحه آمریکای جنوبی می‌لغزند، همچنان یک رویداد کوه‌زایی فعال ایجاد می‌کنند که تا امروز موجب زمین‌لرزه‌های کوچک تا بزرگ و فوران‌های آتشفشانی شده است. زمین‌لرزه‌های پرقدرت بسیاری در این منطقه ثبت شده‌اند؛ از جمله زمین‌لرزه ۲۰۱۰ مائوله با بزرگای ۸٫۸، زمین‌لرزه ۲۰۱۵ اییاپِل با بزرگای ۸٫۲ و زمین‌لرزه ۱۹۶۰ والدیویا با بزرگای ۹٫۵ که تا سال ۲۰۲۴ قوی‌ترین زمین‌لرزهٔ ثبت‌شده توسط لرزه‌سنج‌ها بوده است.

مقدار، بزرگا و نوع فعالیت لرزه‌ای در امتداد پهنهٔ فرورانش تفاوت زیادی دارد. این تفاوت‌ها ناشی از طیف گسترده‌ای از عوامل، از جمله اصطکاک میان صفحه‌ها، زاویهٔ فرورانش، شناوری صفحهٔ فرورونده، نرخ فرورانش و میزان آب‌دارشدگی مواد گوشته هستند. بیشترین نرخ فعالیت لرزه‌ای در بخش مرکزی این مرز، میان ۳۳ و ۳۵ درجهٔ جنوبی، مشاهده می‌شود. در این ناحیه، زاویهٔ فرورانش بسیار کم است؛ به این معنا که صفحهٔ فرورونده تقریباً افقی است. مطالعات آب‌دارشدگی گوشته در سراسر پهنهٔ فرورانش، ارتباطی میان افزایش آب‌دارشدگی مواد و فعالیت لرزه‌ای کم‌بزرگا اما پرتکرار نشان داده‌اند. در مقابل، تصور می‌شود نواحی دارای آب‌زدایی پتانسیل بیشتری برای وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ‌تر و پرقدرت‌تر در آینده داشته باشند.[۱۹]

این رشته‌کوه همچنین منشأ زمین‌لرزه‌های کم‌عمق درون‌صفحه‌ای در داخل صفحه آمریکای جنوبی است. بزرگ‌ترین زمین‌لرزهٔ شناخته‌شده از این نوع تا سال ۲۰۲۴، در سال ۱۹۴۷ در پرو رخ داد و بزرگای Ms  ۷٫۵ داشت. در آند پرو، این زمین‌لرزه‌ها سازوکارهای نرمال (۱۹۴۶)، امتدادلغز (۱۹۷۶) و معکوس (۱۹۶۹، ۱۹۸۳) نشان می‌دهند. کراتون آمازون در زیر منطقهٔ زیرآند پرو به‌طور فعال به زیر رانده می‌شود و موجب شکل‌گیری گسل‌های راندگی می‌شود.[۲۰] در کلمبیا، اکوادور و پرو، گسل‌خوردگی راندگی در امتداد مناطق زیرآند در واکنش به فشردگی ناشی از فرورانش رخ می‌دهد، در حالی که در آند مرتفع، گسل‌خوردگی نرمال در واکنش به نیروهای گرانشی شکل می‌گیرد.[۲۱]

در جنوبی‌ترین بخش، یک گسل دگرگسل عمده تیرا دل فوئگو را از صفحه اسکوشیای کوچک جدا می‌کند.

آتشفشان‌خیزی

سول دِ مانیانا، منطقه‌ای با فعالیت شدید زمین‌گرمایی و دارای فومرول و آبفشان، بولیوی
این عکس از ایستگاه فضایی بین‌المللی دشت‌های مرتفع رشته‌کوه آند را در پیش‌زمینه نشان می‌دهد که در مقابل ردیفی از آتشفشان‌های جوان قرار دارند و در پس‌زمینه، صحرای آتاکامای بسیار کم‌ارتفاع‌تر دیده می‌شود

رشته‌کوه آند دارای آتشفشان‌های فعال بسیاری است که در چهار منطقهٔ آتشفشانی، جدا از یکدیگر به‌وسیلهٔ نواحی فاقد فعالیت آتشفشانی، پراکنده شده‌اند. آتشفشان‌خیزی آند حاصل فرورانش صفحهٔ نازکا و صفحهٔ جنوبگان به زیر صفحهٔ آمریکای جنوبی است. این کمربند به چهار منطقهٔ اصلی آتشفشانی تقسیم می‌شود که به‌وسیلهٔ شکاف‌های آتشفشانی از یکدیگر جدا شده‌اند. آتشفشان‌های این کمربند از نظر سبک فعالیت، محصولات و ریخت‌شناسی تنوع زیادی دارند.[۲۲] اگرچه برخی تفاوت‌ها را می‌توان بر اساس منطقهٔ آتشفشانی مربوط به هر آتشفشان توضیح داد، تفاوت‌های قابل‌توجهی در داخل مناطق آتشفشانی و حتی میان آتشفشان‌های مجاور نیز وجود دارد. با وجود آنکه این کمربند نمونه‌ای شاخص از آتشفشان‌خیزی کلسیم-قلیایی و فرورانشی است، مجموعهٔ گسترده‌ای از محیط‌های آتشفشانی–تکتونیکی، مانند سامانه‌های ریفت، مناطق کششی، گسل‌های تراسنپرسی، فرورانش پشته‌های میان‌اقیانوسی و زنجیره‌های کوه‌های دریایی، در آن دیده می‌شود. این تنوع همچنین با دامنهٔ گسترده‌ای از ضخامت پوسته، مسیرهای صعود ماگما و میزان‌های متفاوت جذب پوسته‌ای همراه است.

کانسارهای معدنی و تبخیری

رشته‌کوه آند میزبان ذخایر بزرگ کانسارهای معدنی و نمک است و برخی از کمربند چین‌خورده و رانده در بخش شرقی آن به‌عنوان تله‌هایی برای مقادیر تجاری قابل‌استخراج هیدروکربن‌ها عمل می‌کنند. در پیش‌زمین‌های صحرای آتاکاما، برخی از بزرگ‌ترین کانی‌سازی‌های مس پورفیری وجود دارند و همین امر شیلی و پرو را به‌ترتیب به بزرگ‌ترین و دومین صادرکنندهٔ مس در جهان تبدیل کرده است.[۲۳][۲۴] مس پورفیری در دامنه‌های غربی آند در اثر سیالات گرمابی، که عمدتاً آب هستند، در جریان سردشدن پلوتون‌ها یا سامانه‌های آتشفشانی شکل گرفته است. کانی‌سازی پورفیری همچنین از آب‌وهوای خشک سود برده است، زیرا این شرایط فعالیت مخرب آب جوی را کاهش داده‌اند. آب‌وهوای خشک در بخش مرکزی آند غربی همچنین به شکل‌گیری ذخایر گستردهٔ نیترات شیلی منجر شده است که تا پیش از اختراع نیتراتهای مصنوعی به‌طور گسترده استخراج می‌شدند. نتیجهٔ دیگر آب‌وهوای خشک، شکل‌گیری سالارها در آتاکاما و اویونی است؛ اولی بزرگ‌ترین منبع لیتیوم و دومی بزرگ‌ترین ذخیرهٔ این عنصر در جهان است. پلوتونیسم اوایل مزوزوئیک و نئوژن در کوردیلرای مرکزی بولیوی، کمربند قلع بولیوی و همچنین ذخایر مشهور و امروزه عمدتاً تخلیه‌شدهٔ نقره در سِرو ریکو دِ پوتوسی را ایجاد کرد.

اقلیم

رشته‌کوه آند با اقلیم آمریکای جنوبی ارتباط نزدیکی دارد، به‌ویژه از طریق شرایط بیش‌ازحد خشک صحرای آتاکاما در مجاورت آن. «پلهٔ آتاکاما»، یک عارضهٔ برجسته با پستی‌وبلندی اندک در امتداد ساحل اقیانوس آرام، به‌عنوان یک ثبت‌کنندهٔ مهم ژئومورفولوژیکی از برهم‌کنش بلندمدت میان تکتونیک آند و اقلیم سنوزوئیک عمل می‌کند. اگرچه بالاآمدگی اولیه و کوتاه‌شدگی آند در اثر فرورانش صفحهٔ نازکا به زیر صفحهٔ آمریکای جنوبی ایجاد شد، اقلیم خشک به‌عنوان سازوکاری مهم برای بازخورد عمل کرده است. کاهش نرخ فرسایش در منطقهٔ رو به خشکی آتاکاما ممکن است در برخی بخش‌های رشته‌کوه، فعالیت تکتونیکی را عملاً متوقف کرده باشد. این کاهش فرسایش می‌توانسته گسترش شرقی تغییرشکل را تسهیل کند و در نتیجه، به‌مرور زمان موجب پهن‌تر شدن کمربند کوه‌زایی آند شود. بنابراین، صحرای آتاکاما و عوارض زمین‌شناختی آن، از جمله پلهٔ آتاکاما، اطلاعات مهمی دربارهٔ تکامل به‌هم‌پیوستهٔ رشته‌کوه آند و تغییرات اقلیمی منطقه ارائه می‌کنند.[۲۵]

نگارخانه

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ The Andes is the longest mountain range in the world and boasts some of the highest peaks. livescience.com
  2. ↑ "The Andes - Longest continental mountain range". Guinness World Records (in British English). Archived from the original on 2024-05-30. Retrieved 2025-10-21.
  3. ↑ Borsdorf, Axel; Stadel, Christoph (2015-03-12). The Andes: A Geographical Portrait (in English). Springer. ISBN 978-3-319-03530-7.
  4. ↑ "Mountains, biodiversity and conservation". Food and Agriculture Organization. Retrieved 28 January 2019.
  5. ↑ Miller, Meghan S.; Levander, Alan; Niu, Fenglin; Li, Aibing (23 June 2008). "Upper mantle structure beneath the Caribbean-South American plate boundary from surface wave tomography" (PDF). Journal of Geophysical Research. 114 (B1): B01312. Bibcode:2009JGRB..114.1312M. doi:10.1029/2007JB005507. Archived from the original (PDF) on 5 June 2010. Retrieved 21 November 2010.
  6. 1 2 Teofilo Laime Ajacopa, Diccionario Bilingüe Iskay simipi yuyayk'ancha, La Paz, 2007 (فرهنگ دوزبانهٔ کچوا–اسپانیایی)
  7. ↑ "Andes Mountains | Definition, Map, Plate Boundary, & Location | Britannica". www.britannica.com (in English). 2025-07-27. Retrieved 2025-07-27.
  8. ↑ "Cordillera". etimologias.dechile.net. Retrieved 27 December 2015.
  9. ↑ Lamb, Simon; Davis, Paul (October 2003). "Cenozoic climate change as a possible cause for the rise of the Andes". Nature. 425 (6960): 792–797. Bibcode:2003Natur.425..792L. doi:10.1038/nature02049. PMID 14574402.
  10. 1 2 Isacks, Bryan L. (1988), "Uplift of the Central Andean Plateau and Bending of the Bolivian Orocline" (PDF), Journal of Geophysical Research, 93 (B4): 3211–3231, Bibcode:1988JGR....93.3211I, doi:10.1029/jb093ib04p03211
  11. 1 2 3 Kley, J. (1999), "Geologic and geometric constraints on a kinematic model of the Bolivian orocline", Journal of South American Earth Sciences, 12 (2): 221–235, Bibcode:1999JSAES..12..221K, doi:10.1016/s0895-9811(99)00015-2
  12. ↑ Beck, Myrl E. (1987), "Tectonic rotations on the leading edge of South America: The Bolivian orocline revisited", Geology, 15 (9): 806–808, Bibcode:1987Geo....15..806B, doi:10.1130/0091-7613(1987)15<806>2.0.co;2
  13. ↑ Prezzi, Claudia B.; Vilas, Juan F. (1998). "New evidence of clockwise vertical axis rotations south of the Arica elbow (Argentine Puna)". Tectonophysics. 292 (1): 85–100. Bibcode:1998Tectp.292...85P. doi:10.1016/s0040-1951(98)00058-4.
  14. ↑ Arriagada, César; Ferrando, Rodolfo; Córdova, Loreto; Morata, Diego; Roperch, Pierrick (2013), "The Maipo Orocline: A first scale structural feature in the Miocene to Recent geodynamic evolution in the central Chilean Andes" (PDF), Andean Geology, 40 (3): 419–437
  15. ↑ Charrier, Reynaldo; Pinto, Luisa; Rodríguez, María Pía (2006). "3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile". In Moreno, Teresa; Gibbons, Wes (eds.). Geology of Chile. Geological Society of London. pp. 5–19. ISBN 978-1-86239-219-9.
  16. ↑ Santos, J.O.S.; Rizzotto, G.J.; Potter, P.E.; McNaughton, N.J.; Matos, R.S.; Hartmann, L.A.; Chemale Jr., F.; Quadros, M.E.S. (2008). "Age and autochthonous evolution of the Sunsás Orogen in West Amazon Craton based on mapping and U–Pb geochronology". Precambrian Research. 165 (3–4): 120–152. Bibcode:2008PreR..165..120S. doi:10.1016/j.precamres.2008.06.009.
  17. ↑ Rapela, C. W.; Pankhurst, R. J.; Casquet, C.; Baldo, E.; Saavedra, J.; Galindo, C.; Fanning, C. M. (1998). "The Pampean Orogeny of the southern proto-Andes: Cambrian continental collision in the Sierras de Córdoba". Geological Society, London, Special Publications. 142 (1): 181–217. Bibcode:1998GSLSP.142..181R. doi:10.1144/GSL.SP.1998.142.01.10.
  18. ↑ Wilson, T.J. (1991). "Transition from back-arc to foreland basin development in the southernmost Andes: Stratigraphic record from the Ultima Esperanza District, Chile". Geological Society of America Bulletin. 103 (1): 98–111. Bibcode:1991GSAB..103...98W. doi:10.1130/0016-7606(1991)103<0098>2.3.co;2.
  19. ↑ Rodriguez Piceda, Constanza; Gao, Ya-Jian; Cacace, Mauro; Scheck-Wenderoth, Magdalena; Bott, Judith; Strecker, Manfred; Tilmann, Frederik (2023-03-17). "The influence of mantle hydration and flexure on slab seismicity in the southern Central Andes". Communications Earth & Environment. 4 (1): 79. Bibcode:2023ComEE...4...79R. doi:10.1038/s43247-023-00729-1.
  20. ↑ Dorbath, L.; Dorbath, C.; Jimenez, E.; Rivera, L. (1991). "Seismicity and tectonic deformation in the Eastern Cordillera and the sub-Andean zone of central Peru". Journal of South American Earth Sciences. 4 (1–2): 13–24. Bibcode:1991JSAES...4...13D. doi:10.1016/0895-9811(91)90015-D. الگو:CORE output.
  21. ↑ Suárez, Gerardo; Molnar, Peter; Burchfiel, B. Clark (1983). "Seismicity, fault plane solutions, depth of faulting, and active tectonics of the Andes of Peru, Ecuador, and southern Colombia". Journal of Geophysical Research: Solid Earth. 88 (B12): 10403–10428. Bibcode:1983JGR....8810403S. doi:10.1029/JB088iB12p10403.
  22. ↑ González-Maurel, Osvaldo; le Roux, Petrus; Godoy, Benigno; Troll, Valentin R.; Deegan, Frances M.; Menzies, Andrew (15 November 2019). "The great escape: Petrogenesis of low-silica volcanism of Pliocene to Quaternary age associated with the Altiplano-Puna Volcanic Complex of northern Chile (21°10′–22°50′S)". Lithos. 346–347 105162. Bibcode:2019Litho.34605162G. doi:10.1016/j.lithos.2019.105162.
  23. ↑ "Trade Map - List of exporters for the selected product in 2023 (Copper ores and concentrates)". www.trademap.org. Retrieved 2024-08-17.
  24. ↑ Robb, Laurence (2007). Introduction to Ore-Forming Processes (4th ed.). Malden, MA, United States: Blackwell Science Ltd. p. 104. ISBN 978-0-632-06378-9.
  25. ↑ Armijo, Rolando; Lacassin, Robin; Coudurier-Curveur, Aurélie; Carrizo, Daniel (April 2015). "Coupled tectonic evolution of Andean orogeny and global climate". Earth-Science Reviews. 143: 1–35. Bibcode:2015ESRv..143....1A. doi:10.1016/j.earscirev.2015.01.005.

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Andes». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۰۷.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ کوه‌های آند موجود است.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.