احمد دده منجم‌باشی
احمد دده منجم‌باشی | |
|---|---|
 اختربینان و اخترشناسان رصدخانهٔ عثمانی، به ریاست منجّم‌باشی، در حال استفاده از سکستانت برای انجام رصدها و محاسبات نجومی. | |
| زادهٔ | ۱۶۳۱ |
| درگذشت | ۲۷ فوریه ۱۷۰۲ مکه، امپراتوری عثمانی (عربستان سعودی امروزی) |
| پیشه(ها) | اخترشناس، نویسنده، تاریخ‌نگار، شاعر صوفی |
| آثار برجسته | جامع‌الدول، صحائف الاخبار، دیوان |
احمد لطف‌الله (اوایل سدهٔ هفدهم میلادی – ۲۷ فوریهٔ ۱۷۰۲)، که بیشتر با عنوان درباری منجّم‌باشی شناخته می‌شود، از رجال دربار عثمانی، دانشمند، شاعر صوفی و مورخ برجستهٔ آن روزگار بود. مهم‌ترین اثر او جامع‌الدول است؛ کتابی در تاریخ عمومی جهان که به‌ویژه برای پژوهش دربارهٔ سلسله‌های مسلمان قرون میانه در نواحی پیرامون کرانهٔ جنوب‌غربی دریای خزر، از جمله آذربایجان، شروان، اران و دربند، ارزش فراوانی دارد. در تاریخ ادبیات ترکی نیز از او با نام احمد لطف‌الله یاد شده است.
زندگی‌نامه
پدر احمد، لطف‌الله، اهل ارغلیِ قونیه بود، اما خود احمد در نیمهٔ نخست سدهٔ هفدهم میلادی، در شهر سالونیک زاده شد؛ دانشنامهٔ بریتانیکا سال ۱۶۳۱ میلادی را به‌عنوان سال تولد او ذکر کرده است.[۱][۲] او تحصیلات خود را در خانقاه مولویه در محلهٔ قاسم‌پاشا آغاز کرد و پانزده سال تحت ارشاد و تعلیم شیخ خلیل دده به کسب دانش پرداخت.[۱] احمد پس از فراگیری اخترشناسی و اختربینی، در سال‌های ۱۶۶۷/۱۶۶۸ میلادی به منصب منجّم‌باشی (رئیس منجمان دربار عثمانی) منصوب شد. دوران اوج نفوذ و اعتبار وی در عهد سلطان محمد چهارم (حکومت: ۱۶۴۸–۱۶۸۷) بود. سلطان در سال‌های ۱۶۷۵/۱۶۷۶ او را به مقام مصاحب پادشاهی برگزید؛ عنوانی که نشان‌دهندهٔ راه یافتن او به نزدیک‌ترین حلقهٔ درباریان و محارم سلطان بود.[۱][۳] احمد لطف‌الله تا زمان برکناری سلطان محمد چهارم در نوامبر ۱۶۸۷ این منصب را حفظ کرد. پس از عزل سلطان، او به مصر تبعید شد؛ جایی که فرزندخوانده‌اش، حسن پاشای مورالی، حکومت آن را بر عهده داشت. وی پس از مدتی رهسپار مکه شد و ریاست خانقاه مولویهٔ آن شهر را پذیرفت. سپس در سال‌های ۱۶۹۳/۱۶۹۴ به مدینه رفت و هفت سال در آنجا اقامت گزید. در سال ۱۷۰۰ میلادی از احمد دعوت شد تا بار دیگر منصب منجّم‌باشی دربار عثمانی را بر عهده گیرد، اما به سبب کهولت سن این پیشنهاد را نپذیرفت. او دوباره به مکه بازگشت و در ۲۷ فوریهٔ ۱۷۰۲ در همان شهر درگذشت. آرامگاه وی در نزدیکی مزار حضرت خدیجه، نخستین همسر پیامبر اسلام، قرار داشت.[۱][۳]
آثار
جامع‌الدول
مهم‌ترین اثر منجّم‌باشی، کتاب جامع‌الدول است که به زبان عربی نگاشته شده است.[۱][۲] تألیف این اثر به درخواست وزیر اعظم عثمانی، قره مصطفی پاشا، آغاز شد؛ وی از منجّم‌باشی خواسته بود کتابی جامع در تاریخ جهان فراهم آورد.[۴] جامع‌الدول اثری در تاریخ عمومی جهان است که روایت خود را از آفرینش آدم آغاز می‌کند و تا سال ۱۶۷۸ میلادی، یعنی روزگار دولت عثمانی، ادامه می‌دهد. این کتاب در سه بخش تنظیم شده است: بخش نخست به تاریخ پیامبر اسلام اختصاص دارد؛ بخش دوم تاریخ دولت‌ها و سلسله‌های پیش از اسلام و غیر اسلامی را بررسی می‌کند؛ و بخش سوم به تاریخ سلسله‌های اسلامی می‌پردازد و با تاریخ دولت عثمانی تا سال ۱۶۷۸ پایان می‌یابد.[۱][۲] ارزش ویژهٔ این اثر در آن است که اطلاعات فراوانی را از منابعی نقل کرده که امروزه از میان رفته‌اند؛ به‌ویژه دربارهٔ بسیاری از حکومت‌ها و سلسله‌های کوچک اسلامی که در آثار مورخان بزرگ کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. اهمیت این ویژگی بیش از همه در بهره‌گیری مؤلف از کتاب مفقود تاریخ باب‌الأبواب آشکار می‌شود؛ اثری که اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ حکومت‌های شرق قفقاز، اران، آذربایجان و دربند در اختیار می‌گذاشت و بخش مهمی از آگاهی‌های کنونی دربارهٔ این مناطق از طریق نقل‌های منجّم‌باشی حفظ شده است.[۱] بخش مربوط به تاریخ پیش از اسلام نیز از جنبه‌ای دیگر اهمیت دارد؛ زیرا مؤلف علاوه بر منابع اسلامی، از منابع رومی و یهودی و نیز تواریخ اروپای غربی بهره برده است. از این‌رو، او را می‌توان نخستین مورخ مسلمان دانست که به بررسی سلسله‌هایی چون بابِلیان، سلوکیان و آشوریان پرداخته است. این اثر همچنین فصل‌هایی دربارهٔ تاریخ هند و چین دربردارد.[۲] اگرچه نسخه‌های خطی متعددی از متن اصلی عربی جامع‌الدول شناخته شده است، این کتاب تا مدت‌ها بیشتر از طریق ترجمهٔ ترکی احمد ندیم، ادیب سدهٔ هجدهم، با عنوان صحائف الأخبار در دسترس پژوهشگران قرار داشت. هرچند این ترجمه به‌صورت تلخیص‌شده تنظیم شده است، نثر آن روان و خوش‌خوان است و برخلاف شیوهٔ متکلف و مصنوع رایج در ادبیات آن عصر، از زبانی ساده‌تر بهره می‌برد.[۱] جامع‌الدول از منابع اصلی پژوهش‌های ولادیمیر مینورسکی دربارهٔ تاریخ قفقاز به‌شمار می‌رود و مبنای بخش مهمی از دو اثر برجستهٔ او، مطالعاتی در تاریخ قفقاز (لندن، ۱۹۵۳) و تاریخ شروان و دربند (کمبریج، ۱۹۵۸)، بوده است.[۱] نسخهٔ اصلی این اثر که سال‌ها مفقود تصور می‌شد، امروزه به‌صورت پراکنده نگهداری می‌شود؛ بخشی از آن در کتابخانهٔ مسجد سلیمیه در ادرنه و بخش دیگر در کتابخانهٔ موزهٔ کاخ توپقاپی در استانبول محفوظ است.[۳]
منجّم‌باشی در نگارش جامع‌الدول از شیوهٔ تاریخ‌نگاری اسلامیِ ابن خلدون پیروی کرده است. او در سراسر اثر خود منابع مورد استفاده را به‌صراحت معرفی می‌کند و با رویکردی نقادانه به ارزیابی و سنجش اعتبار آنها می‌پردازد. این روش، که بر ذکر مأخذ و نقد روایت‌ها استوار است، از ویژگی‌های برجستهٔ تاریخ‌نگاری او به‌شمار می‌رود.[۴]
دیگر آثار
هرچند منجّم‌باشی بیش از همه به سبب اثر تاریخی خود، جامع‌الدول، شناخته می‌شود، آثار متعدد دیگری نیز از او بر جای مانده است. از جمله این آثار می‌توان به دیوان اشعاری با مضامین عرفانی اشاره کرد که آنها را با تخلّص «عاشق» سروده است. همچنین کتابی با عنوان لطائف‌نامه، رساله‌هایی در زمینهٔ هندسه، موسیقی و عرفان، شرح‌ها و حواشی بر متون کلامی، و نیز ترجمه‌ای از حکایات عبید زاکانی، شاعر و طنزپرداز برجستهٔ ایرانی، از دیگر تألیفات و آثار او به‌شمار می‌روند.[۱][۲][۳]
از دیگر آثار مهم منجّم‌باشی می‌توان به حاشیه اشاره کرد که شرح و تعلیقه‌ای بر تفسیر أنوار التنزیل و أسرار التأویل اثر ناصرالدین عبدالله بیضاوی است.[۳]
از دیگر آثار منجّم‌باشی که شایستهٔ یادکرد هستند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- شرح کتاب اخلاق؛ شرح و تعلیقاتی بر کتاب اخلاقِ قاضی عضدالدین ایجی.
- تعلیقات علی اقلیدس؛ رساله‌ای در هندسه، مبتنی بر آثار اقلیدس.
- وسیلة الوصول إلی معرفة الحمل والمحمول؛ رساله‌ای در علم منطق، با موضوع مفاهیم «حمل» و «محمول».
- رسالهٔ موسیقیه؛ رساله‌ای در باب موسیقی.
- فیض الحرم؛ رساله‌ای دربارهٔ آداب مطالعه و شیوهٔ صحیح خواندن و پژوهش در کتاب‌ها.
- غایة البیان فی دقائق علم البیان؛ پژوهشی در مباحث علم بیان، به‌ویژه دربارهٔ کاربرد استعاره.
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Kramers 1993, pp. 572–573.
- 1 2 3 4 5 Ahmed Dede Müneccimbaşı در دانشنامهٔ بریتانیکا.
- 1 2 3 4 5 Mihail Guboglu – Cronici turceşti privind ţările române Vol. II –Editura Academiei Republicii Socialiste România, București 1974
- 1 2 Hatice Arslan-Sözüdogru – Müneccimbasi als Historiker – Islamkundliche Untersuchungen Band 289, Klaus Schwarz Verlag, شابک ۹۷۸−۳−۸۷۹۹۷−۳۶۳−۷
تاریخ‌نگاران عثمانی | ||
|---|---|---|
| سده پانزدهم م. |
|  |
| سده شانزدهم |
| |
| سده هفدهم |
| |
| سده هیجدهم |
| |
| سده نوزدهم |
| |
- اختربینان سده ۱۷ (میلادی)
- ترکهای عثمانی
- درگذشتگان ۱۷۰۲ (میلادی)
- زادگان سده ۱۷ (میلادی)
- صوفیان اهل عثمانی