خواجه احمد یسوی

احمد یسوی
زادهٔ	۱۰۹۳ میلادی اسپیجاب، قزاقستان
درگذشت	۱۱۶۶ میلادی یَسی (قزاقستان کنونی)
پیشه	عارف، متصوف، شاعر

احمد یَسَوی (زادهٔ ۱۰۹۳ میلادی در روستای اسپیجاب (سَیرَم) قزاقستان امروزی، وفات ۱۱۶۶ میلادی یَسی) متصوف ترک‌تبار، شاعر و بنیانگذار طریقت یسویه می‌باشد.

اثر اصلی او با عنوان فقرنامه به زبان ترکی جغتایی است و دو رسالۀ کوتاه‌تر فارسی با نام‌های رساله در آداب طریقت و رساله در مقامات اربعین از او بجای مانده است.^[۱]

احمد یسوی، صوفی معروف و بنیانگذار یسویه، معروف به پیر ترکستان و حضرت سلطان. زندگی او در هاله‌ای از افسانه پنهان مانده‌است و حتی مکتوبات پیرامون زندگی وی نیز از این افسانه‌ها در امان نمانده‌است. محمد فؤاد کوپرولو محقق معروف ترک دربارهٔ زندگی و آثارش تحقیقات مفصل و پر دامنه‌ای انجام داده‌است. او ابتدا زندگی ستایش‌آمیز یسوی را بر اساس مدارک مکتوب آورده‌است و سپس با نقد علمی سعی کرده‌است تا زندگی تاریخی وی را نیز از خلال همین افسانه‌ها بیرون بکشد و کتاب صوفیان نخستین در ادبیات ترک محصول این تحقیقات بوده‌است. خلاصه تحقیقات او چنین است:

احمد یسوی در روستای اسپیجاب (سَیرَم) قزاقستان امروزی به دنیا آمد. می‌توان حدس زد که در نیمه‌های قرن پنجم متولد شده‌است. پدر او شیخ ابراهیم از معروف‌ترین مشایخ اسپیجاب بود که با «عایشه خاتون» دختر «موسی شیخ» از خلفای خود ازدواج کرد و از این زن احمد و دختری دیگر متولد شد. خاندان او به محمد حنفیه، فرزند علی بن ابیطالب می‌رسد.^[۲] در کودکی به شهر یسی مهاجرت کرده و مرید ارسلان بابا، از شیوخ ترکستان گردید و از این جهت به یسوی معروف شد. سپس به بخارا رفته و مرید شیخ یوسف همدانی شده و از همو مقام خلافت را گرفته و به یسی بازمی‌گردد و تا آخر عمر در همان شهر به ارشاد می‌پردازد؛ و در سال ۵۶۲ ق در همان‌جا وفات می‌نماید. شرف الدین علی یزدی مورخ نامی، می‌نویسد تیمور گورکانی به زیارت مزار خواجه احمد یسوی در یسی رفت و دستور داد تا بر تربت او بارگاهی عالی بسازند که تاکنون نیز این بارگاه باقی است. برخی از اولاد و خویشان تیمور نیز در کنار مقبره او دفن شده اندآرامگاه او سال‌ها به عنوان زیارتگاه ترکان آسیای مرکزی بوده و صوفیان در آن خلوت نشینی می‌کردند.^[۳]آرامگاه او در یسی یا شهر ترکستان امروزه در کشور قزاقستان کنونی قرار دارد.

مجموعه اشعار او به نام دیوان حکمت معروف است که به ترکی است و به اکثر اشعار آن به وزن هجایی (وزن شعر باستانی ترکی) سروده شده‌است و از دیر باز تاکنون آسیای میانه مشهور است. اگرچه بخاطر دخل و تصرف کاتبان مختلف و اضافه شدن تدریجی اشعار در طول زمان، نمی‌توان به یقین گفت که تمامی اشعار آن از خود یسوی باشد.^[۴]

• مناجات‌نامه:

طریقتی که او بنیان گذارد توسط شاگردان و خلفایش گسترش یافت و مهم‌ترین و گسترده‌ترین طریقت صوفیه در میان ترکان آسیای مرکزی تا زمان به وجود آمدن نقشبندیه بود. اکثر خلفای این طریقت پسوند آتا را پس از نامشان دارند. اولین خلیفه او «منصور آتا» پسر ارسلان بابا بود (ارسلان بابا اولین مرشد احمد یسوی بود) دومین خلیفه او، «سعید آتای خوارزمی». سومین خلیفه‌اش «حکیم آتا» یا سلیمان باغیرقانی است. از میان خلفای او معروفترینش حکیم آتا ست در در ترکستان پیرامون زندگی وی افسانه‌های بسیاری شکل گرفته‌است. او به روایتی ۲۰ سال پس از مرگ یسوی وفات نمود و مزار او در چند جای ترکستان که معروفترینش خوارزم است سال‌ها محل زیارت زوار بوده‌است. چند کتاب ترکی با نام‌های «کتاب باقیرغان»، «کتاب مریم»، «کتاب آخر زمان» و «دیوان حکیم آتا» به او نسبت داده می‌شود که کتاب‌های بسیار معروفی نزد ترکان و تاتارها و ترکمنها بوده ولی مانند کتاب دیوان حکمت خواجه احمد یسوی، در صحت انتساب تمامی آن‌ها به وی جای شک وجود دارد و احتمالاً بعدها توسط دیگران مطالبی از آن‌ها کم و مطالبی به آن‌ها اضافه شده‌است و تغییر زیادی یافته‌است. در برخی منابع آمده‌است که حکیم آتا، «عنبر آنا» دختر «بغراخان» را به زنی می‌گیرد، و پس از مرگ، معروفترین خلیفه وی، «زنگی آتا» از خوارزم به تاشکند آمده و با عنبر آنا ازدواج می‌کند. زنگی آتا از فرزندان ارسلان بابا و عرب نژاد بوده مزار او در فاصله ۸ کیلومتری شهر تاشکند به سمرقند است. چهار خلیفه او عبارت بودند از:اوزون حسن آتا، سید آتا، صدر آتا و بدر آتا که معرفترینش سید آتا و معروفترین خلیفه او اسماعیل آتاست. این سلسله خلفا در منابع مختلف متصوفه به گونه‌های مختلفی ثبت شده و اکثراً داستانهای افسانه‌ای دربارهٔ اشان گفته شده‌است.^[۵]

آنچه مسلم است، طریقت یسویه تا زمان ظهور خواجه بهاءالدین محمد نقشبند(۷۱۷–۷۹۱ه‍.ق) دارای نفوذ و شهرت بوده و بعدها در نقشبندیه مستحیل شده‌است و البته می‌توان گفت نقشبندیه و بکتاشیه هر دو به گونه‌ای منشعب از این طریقت می‌باشند و خطوط عمومی آن‌ها چندان تفاوتی باهم ندارند.^[۶]چنان‌که در منابع آمده‌است دوتن از مرشدان و استادان بهاء الدین نقشبند به نام‌های «خلیل آتا» و «قثم شیخ» هر دو از مشایخ یسویه بوده‌اند بارتولد ترک‌شناس معروف روس، شخصیت خلیل آتا یا خلیل سلطان مرشد بهاء الدین نقشبند را یکی از پادشاهان گمنام اردوی زرین می‌داند که حتی سکه‌هایی به نام او هم زده شده‌است.^[۷]و یا در روایات بکتاشی آمده‌است که حاجی بکتاش سر سلسله بکتاشیه از مریدان خواجه احمد یسوی بوده‌است. تأثیر یسویه بر طریقت مولویه به واسطه بکتاشیه هم محتمل است.

فقرنامه اثری تعلیمی دربارۀ آداب و ارکان سلوک در طریقت یسویه است. این اثر بیشتر به‌منزلۀ مقدمه‌ای منثور بر «دیوان حکمت» احمد یسوی شناخته می‌شود و در برخی نسخه‌های چاپی آن آمده است. هرچند برخی محققان، مانند فؤاد کوپرولو، معتقدند که این رساله مستقیماً توسط خود یسوی نوشته نشده و بعدها توسط مریدانش به دیوان حکمت افزوده شده است، اما محتوای آن کاملاً با اندیشه‌های یسوی و آثار دیگر او و مریدانش، مانند «مرآة‌القلوب» نوشتۀ صوفی محمد دانشمند، همخوانی دارد.

محتوای اصلی فقرنامه:

• مفهوم فقر: در این اثر، «فقر» نه به معنای تنگدستی مادی، بلکه به معنای «درویشی»، «فنا فی الله» و آگاهی از نیاز کامل به خداوند تعریف شده است. این مفهوم بر پایۀ حدیث مشهور «الفقر فخری» (فقر افتخار من است) بنا شده است.
• چهار دروازه و چهل مقام (Dört Kapı Kırk Makam): احمد یسوی اولین صوفی ترکی است که طریقت خود را بر اساس این نظام چهل‌مقامی سامان داد. این ساختار که بعدها در عرفان ترکی-اسلامی، از جمله در آثار یونس امره، بنیادی شد، راه سلوک را به چهار مرحلۀ اصلی تقسیم می‌کند و برای هر مرحله ده مقام قائل است:
• شریعت (۱۰ مقام): شامل ایمانیات (ایمان به توحید)، عبادات (نماز، روزه، زکات، حج) و اخلاقیات (نرم‌زبانی، علم‌آموزی، امر به معروف و نهی از منکر) است.
• طریقت (۱۰ مقام): شامل توبه، دست‌گیری از پیر، خوف و رجا، خدمت به پیر و تجرید و تفرید (رها کردن تعلقات) است.
• معرفت (۱۰ مقام): شامل فنا شدن، پذیرش درویشی، ترک دنیا، اختیار آخرت و شناخت اسرار حقیقت است.
• حقیقت (۱۰ مقام): شامل خاک راه شدن (فروتنی)، ایثار، آزار نرساندن به دیگران، حفظ اسرار و عمل به مقامات سه‌گانۀ پیشین است.
• مراتب و آداب دیگر فقر: این رساله به‌طور نظام‌مند به دیگر جنبه‌های فقر نیز می‌پردازد، از جمله ده مقام، ده نور، ده راه، ده جایگاه، شش ادب و هشت مقام دیگر برای فقر.

علاوه بر فقرنامه، دو رسالۀ کوچک فارسی به احمد یسوی منسوب‌اند. محتوای این دو رساله شباهت زیادی به آثار ترکی یسوی دارد و احتمالاً یا توسط خود او نوشته شده یا تقریرات اوست که مریدانش گرد آورده‌اند.^[۱]

۱. رساله در آداب طریقت: این رساله که نسخه‌هایی از آن در تاشکند یافت شده، به موضوعاتی چون آداب و مقامات طریقت، رابطۀ مرید و مرشد، درویشی و عشق الهی می‌پردازد. رساله مباحث را در شش باب اصلی دسته‌بندی می‌کند: احکام طریقت، ارکان، واجبات، سنت‌ها، مستحبات و آداب. ۲. رساله در مقامات اربعین: تنها نسخۀ شناخته‌شدۀ این اثر در کتابخانه‌ای در ترکیه نگهداری می‌شود. این رساله نیز همانند فقرنامه، شرحی از «چهل مقام» سلوک در چهار مرتبۀ شریعت، طریقت، معرفت و حقیقت است و برای هر یک، ده مقام را برمی‌شمارد.^[۱]

این دو رسالۀ فارسی، هرچند از نظر استناد به حدیث در برخی موارد دقت علمای حدیث را ندارند، اما برای شناخت جهان فکری احمد یسوی اسناد مهمی به شمار می‌روند.

• احمد یسوی و اسلام عامه نگارش: ایرنه ملیکوف ترجمه: محمد قجقی
• بنیاد فرهنگی فراغی گنبد
• http://en.wikipedia.org/wiki/Khoja_Akhmet_Yassawi
• صوفیان نخستسن در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی.انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ۱۳۸۵
• تاریخ ترکهای آسیای میانه، و. بارتولد. ترجمه دکتر غفار حسینی، نشر توس